Skip to main content
GlobalConsensus.Earth
Universal Chapter
Global Voting
About Us
Get Involved
News
Support

“The most important thing you can do is to share the story.”

The Charter

  • Full Charter
  • Plain Language
  • Teaching Materials

Get Involved

  • Ambassador Program
  • Take the Pledge
  • Donate

Voting

  • Overview
  • Trust Ledger
  • Download Apps

About

  • About
  • Our Work
  • Our Team
Privacy PolicyTerms of Service

© 2026 GlobalConsensus.Earth

Content licensed under CC BY-NC-SA 4.0

Full TextPlain LanguageYouth VersionChildren Version

WIADZE NYINAA MMARA MA ONIPA ANUONYAM NE ASAASE SO NKƆSOƆ


**Anisoadeɛ Baako ma Adasamma Nyinaa**


---


EMU NSƐM


**ƆFA A ƐDI KAN: MMARA NO NYINAA**


* Mfiaseɛ Nsɛm

* Ɔfa I: Nnyinasoɔ Titiriw (Nkyekyɛm 1-7)

* Ɔfa II: Onipa Suban ne N’anisoadeɛ (Nkyekyɛm 8-20)

* Ɔfa III: Abrabɔ Pa ne Ɔmanfoɔ Asɛdeɛ (Nkyekyɛm 21-29)

* Ɔfa IV: Baakoyɛ ne Asomdwoeɛ (Nkyekyɛm 30-33)

* Ɔfa V: Nnipa Mma Kyɛfa ne Wɔn Hokwan (Nkyekyɛm 34-43)

* Ɔfa VI: Amanaman ne Nkurɔfoɔ Hokwan (Nkyekyɛm 44-46)

* Ɔfa VII: Atuhoakyɛ ne Sikasɛm mu Hokwan (Nkyekyɛm 47-52)

* Ɔfa VIII: Hokwan ahorow wɔ Afiri ne Kɔmputa Berɛ yi mu (Nkyekyɛm 53-56)

* Ɔfa IX: Mfiridwuma a Ɛsom Adasamma (Nkyekyɛm 57-60)

* Ɔfa X: Asaase a Ɛte Ase (Nkyekyɛm 61-64)

* Ɔfa XI: Mmara no Di mu Dwuma (Nkyekyɛm 65-70)

* Nkyerɛwee a Ɛto Twatwa


**ƆFA A ƐTO SO MMIENU: KASA A ƐYƐ MMERƐ**


**ƆFA A ƐTO SO MMIƐNSA: MMABUN DEƐ**


**ƆFA A ƐTO SO NAN: MBƆFRA DEƐ**


---


ƆFA A ƐDI KAN: MMARA NO NYINAA


MFIASEƐ NSƐM


Yɛn, asaase so amanaman, a yɛayɛ baako wɔ yɛn onipa su mu na yɛn hyebea nso yɛ baako wɔ saa asaase a ɛte aseɛ yi so:


Sɛ yɛgye tom sɛ onipa biara wɔ anuonyam ne nidi a yɛde woo no — sɛ ɛfiri Onyankopɔn hɔ o, sɛ ɛyɛ abɔdeɛ mu nnyinasoɔ o, anaa ɛfiri onipa su mu o — a hwee nni hɔ a ɛbɛtumi atew so;


Sɛ yɛgye nyansa a ɛwɔ nyamesom ahorow nyinaa mu, nyansapɛ, ne amammere mu tom, a ne nyinaa kyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ yɛne afoforo di no sɛnea yɛpɛ sɛ wɔne yɛn di no;


Sɛ yɛte ase sɛ onipa nni hɔ ma ne ho nko — yɛne yɛn mfɛfoɔ, yɛn nananom ne yɛn mma a wɔbɛba, asaase ne nsuo ne abɔdeɛ a ɛte aseɛ nyinaa a yɛne wɔn kyɛ saa asaase yi wɔ abusuabɔ;


Sɛ yɛgye to mu sɛ yɛyɛ onipa abusua baako, a yɛn mfiaseɛ ne yɛn fie yɛ baako, na yɛn daakye gyina saa baakoyɛ yi so berɛ a yɛdi yɛn nsonsonoeɛ ni;


Sɛ yɛasua biribi afiri abakɔsɛm mu yaw — berɛ a wɔpoo nnipa anuonyam, berɛ a wɔde amanaman hyiaa wɔn ho wɔn ho, na wɔpiraa asaase — na yɛasi yɛn bo sɛ yɛbɛsi wiadze a atɛntrenee ne asomdwoeɛ wom;


Sɛ yɛgye to mu sɛ ɛnyɛ sɛ yɛbɛbɔ nnipa ho ban afiri amanehunu nko mu, na mmom yɛfrɛ wɔn sɛ wɔmman nnyin — sɛ abɔdeɛ, nokware hwehwɛfoɔ, ne nnipa a wɔboa ma nneɛma kɔ yie ma nnipa nyinaa;


Sɛ yɛgye di sɛ adasamma nam nkɔsoɔ kwan so, yɛgu so renyin ayɛ deɛ yɛbɛtumi ayɛ, na awoɔntoatoasoɔ biara wɔ hokwan ne asɛdeɛ sɛ wɔbɛma saa nkɔsoɔ yi akɔ anim;


Sɛ yɛrehyia yɛn berɛ yi mu nsɛnnennen kɛseɛ — nneɛma a ɛresɛe ewiem tebea, mfiridwuma foforo a emu yɛ den yiye, ohia ne pɛpɛɛpɛyɛ a enni hɔ, ne asomdwoeɛ a ɛntumi nnyina — a ɔman biara anaa nkurɔfoɔ biara ntumi nsi ano nko;


Sɛ yɛgye to mu sɛ hokwan biara kura asɛdeɛ, ahofadie som nnipa nyinaa yiedie, na deɛ yɛde susu ɔman bi yiedie ne sɛnea ɔne mmerɛfoɔ di;


Ɛnam eyi so na yɛrepae mu aka saa Wiadze Nyinaa Mmara ma Onipa Anuonyam ne Asaase so Nkɔsoɔ yi sɛ anisoadeɛ ne nnyinasoɔ ma nnipa nyinaa ne amanaman nyinaa.


---


ƆFA I: NNYINASOƆ TITIRIW


#### Nkyekyɛm 1 — Mmara Kɛseɛ No


Mmara yi nnyinasoɔ ne sɛnea yɛne afoforo di, a ɛwɔ abrabɔ pa amammere biara mu: Yɛ ne afoforo saa ara sɛnea wopɛ sɛ wɔne wo di. Nyɛ afoforo deɛ wopɛ sɛ wɔyɛ wo. Saa nnyinasoɔ yi fa nnipa biara, mpɔtam, ne amanaman ho. Ɛkyerɛ yɛn kwan wɔ abusuabɔ a yɛne mma a wɔbɛba ne abɔdeɛ mu nneɛma wɔ. Ɛfrɛ yɛn sɛ ɛnyɛ sɛ yɛbɛkwati bɔne nko, na mmom yɛahwehwɛ afoforo yiedie nso.


#### Nkyekyɛm 2 — Anuonyam a Yɛde Woo Onipa


Onipa biara wɔ anuonyam a yɛde woo no a ɛngyina n’adwumaden, ne nkɔsoɔ, anaa ne gyinabea biara so. Tumi biara ntumi mma saa anuonyam yi, na obiara nni hɔ a ɔbɛtumi agye afiri ne nsam. Ɛhɔ na hokwan ahorow nyinaa firi ba na ɛno ne nnyinasoɔ a yɛde susu nneyɛeɛ nyinaa.


#### Nkyekyɛm 3 — Onipa Abusua Baako


Adasamma yɛ abusua baako. Wɔ amammere, kasa, gyidie, ne ɔman nsonsonoeɛ nyinaa akyi no, yɛn mfiaseɛ yɛ baako, yɛn su yɛ baako, na yɛn fie nso yɛ baako. Saa baakoyɛ yi nyɛ biribi a ɛsɛ sɛ yɛhwehwɛ pɛ, na mmom ɛyɛ nokwasɛm a ɛsɛ sɛ yɛgye tom na yɛdi ni. Yɛne yɛn ho yɛn ho wɔ abusuabɔ sɛ yɛgye tom o, sɛ yɛnnye ntom o; nyansa ne sɛ yɛbɛtena ase saa ara.


#### Nkyekyɛm 4 — Baakoyɛ wɔ Nsonsonoeɛ mu


Saa onipa abusua baako yi da ne ho adi nam amammere, kasa, gyidie, ne atetesɛm pii so. Saa nsonsonoeɛ yi yɛ agyapadeɛ a ɛsɛ sɛ yɛkyerɛ ho anigyeɛ, ɛnyɛ ɔhaw a ɛsɛ sɛ yɛsiesie. Amanam biara anaa wiadze adwene biara nni hɔ a ɛkura nokware nyinaa. Yɛsua nneɛma firi yɛn ho yɛn ho hɔ, na yɛn nsonsonoeɛ no ma yɛn nyinaa yie. Baakoyɛ pa ne deɛ ɛgye nsonsonoeɛ tom; ɛnyɛ deɛ ɛpopa firi hɔ.


#### Nkyekyɛm 5 — Asaase so Hwɛ


Asaase na ɛma nkwa nyinaa kɔ so na ɛsɛ sɛ yɛdi ni na yɛhwɛ no yie. Abɔdeɛ mu nneɛma wɔ boɔ a ɛboro mfasoɔ a onipa nya firi mu so. Yɛyɛ nkwa nhama no fa, yɛntew mfi ho. Nnipa yiedie ne asaase yi yiedie yɛ baako.


#### Nkyekyɛm 6 — Asɛdeɛ ma Awoɔntoatoasoɔ a Wɔreba


Yɛkura asaase yi sɛ agyapadeɛ ma wɔn a wɔbɛba yɛn akyi. Ɛsɛ sɛ awoɔntoatoasoɔ biara dwene nneyɛeɛ a wɔbɛyɛ a ɛbɛka mma a yɛnwoɔ wɔn ho. Wɔfrɛ yɛn sɛ yɛnyɛ nananom pa, na yɛnyɛ wiadze a ɛbɛtumi ama nkwa ne anidasoɔ akɔ so atena hɔ.


#### Nkyekyɛm 7 — Adasamma Akwantuo


Adasamma nam nkɔsoɔ kwan so — wɔ abrabɔ pa, asetena, ne honhom mu — na yɛgu so renyin ayɛ deɛ yɛbɛtumi ayɛ. Awoɔntoatoasoɔ biara nya nkɔsoɔ ne mfuturo a wɔn a wɔadi wɔn kan no gyaw hɔ, na wɔanya kwan ama atɛntrenee, nyansa, ne yiedie akɔ anim. Saa akwantuo a yɛbom yɛ yi ma ankorankoro asetena asekyerɛ na ɛfrɛ yɛn sɛ yɛmmoa biribi a ɛyɛ kɛseɛ sene yɛn ho.


---


ƆFA II: ONIPA SUBAN NE N’ANISOADEƐ


#### Nkyekyɛm 8 — Ayamye


Ayamye ne suban a ɛwɔ wiadze baabiara — mbɔfra te ase, amammere biara di ni, na nnipa nyinaa hiahia. Wɔfrɛ onipa biara sɛ ɔnyɛ ayamye: sɛ ɔbɛyɛ bɔkɔɔ, ɔdwene afoforo ho, na ɔhwɛ afoforo yie. Ayamye nketenkete na ɛma daadaa asetena kɔ so yie; sɛ enni hɔ a, wiadze yɛ den na ɛmu yɛ nwunu. Amanaman bɛtete ayamye wɔ wɔn amammere, ahyehyɛdeɛ, ne nhomasua mu.


#### Nkyekyɛm 9 — Nokoredie


Nokoredie ne nnyinasoɔ ma gyidie, na gyidie ne nnyinasoɔ ma ɔman. Onipa biara bɛbɔ mmɔden anya nokoredie wɔ n’anom asɛm ne ne nneyɛeɛ mu — ɔbɛka nokware, ɔbɛdi ne bɔhyɛ so, ɔbɛda ne ho ne nsɛm adi pɛpɛɛpɛ, na ɔbɛpo atorɔ, nnaadaa, ne neɛma nsesaeɛ. Ɔman a wɔasi no atorɔ so ntumi nnyina. Wɔn a wɔka nokware, mpo berɛ a ɛyɛ den no, resom nnipa nyinaa.


#### Nkyekyɛm 10 — Obuo


Onipa biara fata sɛ yɛne no di no obu mu — yɛagye no atom sɛ obi a ɔsom bo, yɛatie no, na yɛafa no aniberɛsɛm mu. Obuo nhia sɛ wopene asɛm biara so; deɛ ɛhia ne sɛ wobɛgye afoforo anuonyam atom. Anuonyam tew, abomfiaa, ne nnipa mmu sɛ nnipa ne awudisɛm aba. Amanaman bɛtete obuo amammere wɔ nsonsonoeɛ biara akyi.


#### Nkyekyɛm 11 — Onipa sɛ Ɔyɛfoɔ


Wɔwo onipa biara a ɔwɔ tumi sɛ ɔbɛyɛ biribi foforo, ɔbɛdwene ho, ɔbɛsi biribi, na ɔbɛyɛ deɛ ɛyɛ soronko de aboa wiadze. Saa honhom a ɛyɛ nneɛma foforo yi ho hia yiye ma onipa anuonyam. Amanaman bɛtete saa tumi yi, ama kwan ama adwuma a ɛwɔ mfasoɔ, na wɔagye atom sɛ onipa biara wɔ akyɛdeɛ a ɔde bɛma.


#### Nkyekyɛm 12 — Boɔ a Onipa Som ne N’ankasa Su


Onipa biara wɔ hokwan sɛ ɔbɛnya adwene pa wɔ ne ho mu deɛ ɛfiri ne mu, ɛnyɛ deɛ ɛfiri afoforo nkamfoɔ nko mu. Nhomasua ne amammere bɛtete nidi a egyina onipa suban, mmɔdenbɔ, ne mmoa so — ɛnyɛ afoforo so tumidie mu. Onipa biara su a ɛyɛ soronko, n’adwene, ne ne kwan bɛnya obuo.


#### Nkyekyɛm 13 — Nokware Hwehwɛ


Ɔpɛ a ɛwɔ onipa mu sɛ ɔbɛte nneɛma ase yɛ onipa su titiriw. Onipa biara wɔ hokwan ne asɛdeɛ sɛ ɔhwehwɛ nokware wɔ adwene a ɛbue mu mu, ɔbisa nsɛm, ɔsua nneɛma, na ɔnyin n’asetena nyinaa mu. Amanaman bɛhyɛ nneɛma hwehwɛ ho nkuran, wɔabɔ hwehwɛmu pa ho ban, na wɔadi wɔn a wɔhwehwɛ nimdeɛ de som nyansa ni.


#### Nkyekyɛm 14 — Atɛntrenee a Ayamhyehyeɛ wom


Ɔhwehwɛ ma atɛntrenee bɛnya ayamhyehyeɛ kwan — tumi a obi de te afoforo nkaeɛ ase na ɔkyɛ mu. Atɛntrenee a mmɔborɔhunu nnim yɛ atirimɔdensɛm; mmɔborɔhunu a atɛntrenee nnim ma bɔne kwan. Wɔfrɛ onipa biara sɛ ɔnyina deɛ ɛtene so berɛ a ɔrehwehwɛ sɛ ɔbɛte wɔn a n’adwene ne wɔn deɛ nhyia mpo ase.


#### Nkyekyɛm 15 — Akansi Pa


Nnipa su ne sɛ wɔbɛhwehwɛ nkɔsoɔ, wɔayɛ yie, na wɔayɛ deɛ ɛye koraa. Akansi pa a ɛma adwuma kɔ anim, ɛhyɛ nkuran, na ɛdi akansifoɔ ni yɛ deɛ yɛhyɛ ho nkuran. Nanso, akansi ntumi mma kwan ma atirimɔdensɛm, nnebɔne, anaa afoforo sɛeɛ. Nkonimdie a wɔnam afoforo pirakoraa so nya nyɛ nkonimdie pa. Botaeɛ no nyɛ sɛ wobɛdi afoforo so nkonim na mmom sɛ wobɛma wo ho akɔ anim na woaboa nnipa nyinaa.


#### Nkyekyɛm 16 — Ankorankoro Su ne Baakoyɛ


Onipa biara yɛ soronko na n’asɛm nni bi, a ɔwɔ akyɛdeɛ, adwene, ne mmoa soronko. Saa ankorankoro su yi bɛnya nkɔsoɔ, ɛnyɛ sɛ yɛbɛmia so. Saa berɛ no ara mu no, nnipa yin yie wɔ fekubɔ ne nkabom mu. Nsonsonoeɛ a ɛda ankorankoro su ne fekubɔ ntam no yɛ deɛ ɛsɛ sɛ yɛkura mu, ɛnyɛ sɛ yɛbɛpopa — ne mmienu nyinaa ho hia ma onipa su pa.


#### Nkyekyɛm 17 — Ahodwiriw ne Fɛyɛ


Nnipa tumi nya ahodwiriw — sɛ fɛyɛ, nneɛma a ɛyɛ nwanwa, ne asetena mu nsɛm kɛseɛ bɛka wɔn. Saa tumi yi yɛ akyɛdeɛ a ɛsɛ sɛ yɛtete, ɛnyɛ mmerɛyɛ a ɛsɛ sɛ yɛdi so nkonim. Adwinni, abɔdeɛ mu nneɛma, nnwom, anansesɛm, ne adwenem hwehwɛ ma ɔkra nya ahoɔden. Amanaman bɛbɔ fɛyɛ, kommyɛ, ne adwenedwene mmaa ho ban, na wɔremmu onipa asetena sɛ adwumayɛ ne nneɛma tɔ nko.


#### Nkyekyɛm 18 — Nnyinasoɔ ne Pɛpɛɛpɛyɛ


Asetena pa hia pɛpɛɛpɛyɛ: wɔ anisoadeɛ ne deɛ yɛwɔ mu kommyɛ ntam, wɔ mmɔdenbɔ ne wo ho a wobɛgye atom ntam, wɔ adwumayɛ ne ahomegyeɛ ntam, wɔ kyɛ ne nsa a wobɛgye nneɛma ntam. Ahwehwɛ ma "pii" a enni ano ma obi ho tɔ n’akyi. Nyansa ne sɛ wobɛhunu deɛ ɛdɔɔso, sɛ wobɛtena ase pɛpɛɛpɛ, na woanya asomdwoeɛ wɔ mmɔdenbɔ mu.


#### Nkyekyɛm 19 — Anigyeɛ ne Afahyɛ


Asetena botaeɛ ne sɛ yɛbɛtena ase anigyeɛ mu. Agodie, asereserew, afahyɛ, ne dɛw nyɛ nneɛma a ɛtwitwi yɛn firi asetena mu nsɛm ho — wɔho hia ma onipa yiedie. Amanaman bɛma kwan ama afahyɛ, ahomegyeɛ, ne asetena mu anigyeɛ mmerɛ. Asetena a anigyeɛ nnim yɛ mmerɛ, sɛ obi di n’asɛdeɛ so mpo a.


#### Nkyekyɛm 20 — Anidasoɔ


Anidasoɔ ne suban pa a ɛma suban pa afoforo nyinaa tumi yɛ yie. Ɛne awerɛhyɛm sɛ mmɔdenbɔ fata, sɛ daakye bɛtumi ayɛ yie, na papayɛ nyɛ kwa. Sɛ anidasoɔ nni hɔ a, akokoduro tew na adwumayɛ gyae. Onipa biara wɔ hokwan ma nnyinasoɔ ma anidasoɔ, ne asɛdeɛ sɛ ɔbɛkura anidasoɔ mu ama afoforo. Awerɛhow nyɛ nokwasɛm; ɛyɛ wo ho a wode bɛma.


---


ƆFA III: ABRABƆ PA NE ƆMANFOƆ ASƐDEƐ


#### Nkyekyɛm 21 — Asɛdeɛ ma Afoforo


Onipa biara wɔ asɛdeɛ sɛ ɔboa ma ne mpɔtam yiedie kɔ anim sɛnea n’ahoɔden bɛtumi. Wɔn a wɔwɔ nneɛma pii kura asɛdeɛ kɛseɛ sɛ wɔbɛboa wɔn a wɔhia mmoa. Nkabom a yɛne mmerɛfoɔ, amanani, ne wɔn a wɔahyerɛn wɔn wɔ asetena mu wɔ yɛ suban pa a ɛkyerɛ onipa nyin. Obiara a obetumi aboa nnyina hɔ kwa berɛ a afoforo rehu amane.


#### Nkyekyɛm 22 — Mmoa a Nnebɔne Nnim


Ɔman pa ne deɛ onipa biara boa pɛpɛɛpɛ sɛnea n’ahoɔden bɛtumi a ɔnhwehwɛ mfasoɔ bɔne biara mfiri afoforo so. Sɛ wobɛgye deɛ ɛboro wo kyɛfa so, sɛ wobɛdi afoforo adwumaden anaa gyidie so nne, anaa wobɛma wo ho akɔ anim afiri ɔman yiedie so a, ɛsɛe ɔman nhama no. Botaeɛ no nyɛ ankorankoro mfasoɔ na mmom nnipa nyinaa yiedie. Sɛ obiara boa na obiara nni nne a, nnipa nyinaa nya nkɔsoɔ.


#### Nkyekyɛm 23 — Suban Pa (Integrity)


Suban pa kyerɛ sɛ wobɛyɛ onipa baako — onipa a woyɛ wɔ kokoam ne deɛ woyɛ wɔ dwam yɛ baako, na wodi wo nnyinasoɔ so mpo berɛ a obiara nnhwɛ wo. Onipa a ɔwɔ suban pa di ne bɔhyɛ so, ɔdi n’asɛm so, na yɛbɛtumi de yɛn ho ato ne so. Amanaman yɛ yie berɛ a nnipa pii di nokware mmerɛ pii mu.


#### Nkyekyɛm 24 — Aseda ne Ahobrɛaseɛ


Asetena pa bi ne aseda — anigyeɛ wɔ deɛ yɛanya afiri abusua, mpɔtam, abɔdeɛ, ne wɔn a wɔadi yɛn kan hɔ. Aseda ne aduru a ɛsa adwene a ɛkyerɛ sɛ biribi yɛ yɛn kyɛfa a ɛsɛ sɛ yɛnya; ɛsesa sɛnea yɛhu wiadze ne yɛn gyinabea. Ahobrɛaseɛ gye nimdeɛ a yɛwɔ ano hyeɛ tom, afoforo mmoa wɔ yɛn nkonimdie mu, ne sɛnea yɛde yɛn ho to tumi a ɛboro yɛn so so. Sɛ yɛbom a, aseda ne ahobrɛaseɛ bue yɛn ma nyansa na ɛbɔ yɛn ho ban afiri ahantan mu.


#### Nkyekyɛm 25 — Nneɛma so Hwɛ Pa


Nneɛma — sɛ ɛyɛ ankorankoro deɛ, mpɔtam deɛ, anaa abɔdeɛ mu deɛ — bɛyɛ deɛ yɛde di dwuma wɔ nyansa mu, yɛrensɛe no anaa yɛrenkura mu pɛpɛɛpɛ. Nsɛeɛ yɛ bɔne a yɛyɛ tia wɔn a wɔwɔ nneɛma kakraa bi ne wɔn a wɔbɛba yɛn akyi. Onipa biara bɛtena ase sɛnea ne nsa bɛka, na ɔne nneɛma a ɛyɛ yɛn nyinaa deɛ adi no sɛ agyapadeɛ, ɛnyɛ sɛ biribi a yɛbɛdi so nne.


#### Nkyekyɛm 26 — Nyɛ Ayamye ho Nne


Yɛrenni afoforo ayamye ne gyidie so nne. Wɔn a wɔgye mmoa kura asɛdeɛ sɛ wɔde bɛdi dwuma yie na, sɛ wɔbɛtumi a, wɔaboa afoforo nso. Sɛ wobɛfa ayamye, adɔeɛ, anaa ɔman nneɛma so mfasoɔ ama wo ho nko a, ɛyɛ ɔman nkabom no boro. Ahofadie gyina nnipa pii a wɔyɛ adwene pa mu mmerɛ pii mu.


#### Nkyekyɛm 27 — Akokoduro ne Abrabɔ Pa Gyinabea


Asetena pa hia akokoduro — ɔpɛ a yɛde bɛnyina nokware ne atɛntrenee so mpo berɛ a ɛbɛgye yɛn biribi, sɛ yɛbɛkasa berɛ a kommyɛ bɛyɛ mmerɛ, na yɛayɛ deɛ ɛtene berɛ a ɛhyɛ anaa ehu wɔ hɔ. Abrabɔ pa mu hufɛm ma bɔne kwan. Wɔfrɛ onipa biara sɛ ɔnyɛ akokoduro wɔ daadaa nokoredie mu na, sɛ ɛhia a, ɔnyɛ akokoduro wɔ ɔmanfoɔ anim.


#### Nkyekyɛm 28 — Fa Kyɛ


Tumi a yɛde fa kyɛ — afoforo ne yɛn ho — ho hia ma ayaresa ne animkɔ. Sɛ wobɛkura nidi mu a ɛboro wo kra. Fakyɛ nkyerɛ sɛ woawere afi, woayi wo ho afi, anaa woagyaw atɛntrenee hɔ; ɛkyerɛ sɛ wobɛgyaa abufuo a ɛwɔ wo mu na woabue kwan ama nkabom. Sɛ fakyɛ nni hɔ a, mpirakoraa nsa da na bɔne nneyɛeɛ kɔ so.


#### Nkyekyɛm 29 — Ɔsom ne Mmoa


Asetena mu mfasoɔ nni deɛ yɛgye nko mu na mmom deɛ yɛde ma nso wom. Ɔsom a yɛsom afoforo — abusua, mpɔtam, ne wiadze nyinaa — yɛ anigyeɛ ne botaeɛ pa. Wɔn a wɔsom hu sɛ kyɛ ma okyɛfoɔ nya yiedie. Amanaman bɛdi wɔn a wɔsom ni na wɔatete onipa biara mu adwene sɛ yɛnni hɔ ma yɛn ho nko, na mmom yɛwɔ hɔ ma yɛn ho yɛn ho.


---


ƆFA IV: BAAKOYƐ NE ASOMDWOEƐ


#### Nkyekyɛm 30 — Nkabom Sene Mpaapaemu


Adasamma daakye gyina yɛn tumi a yɛde bɛbom sene sɛ yɛbɛtetew mu so. Tumi a ɛtetew mu — mmusuakuo su, nyiyim, amanyɔsɛm mu mpaapaemu, ehu ma afoforo — hunahuna yɛn nyinaa yiedie na ɛde abakɔsɛm mu awudisɛm kɛseɛ aba. Wɔfrɛ onipa biara sɛ ɔnsi mpaapaemu kwan, ɔnhwehwɛ nkabom kwan wɔ nsonsonoeɛ mu, na ɔsi nkabom akwan sene mpopaho. Baakoyɛ nkyerɛ sɛ yɛnyɛ pɛ; ɛkyerɛ sɛ yɛhu yɛn onipa su a ɛyɛ baako wɔ nsonsonoeɛ nyinaa akyi.


#### Nkyekyɛm 31 — Nyiyim ne "Afoforo" mu Mpaapaemu


Adwene a ɛkyerɛ sɛ yɛbɛkyɛ adasamma mu "yɛn" ne "wɔn" — na yɛabu wɔn a yɛkyerɛ sɛ wɔyɛ "afoforo" no sɛ wɔnyɛ nnipa — ne nyiyim, amanehunu, ne amumuyɛ kɛseɛ ase. Onipa biara bɛsi saa adwene yi kwan wɔ ne ho mu na ɔasi kwan wɔ ne man mu. Ekuo biara nni hɔ a wɔnyɛ nnipa. Nkurɔfoɔ biara nni hɔ a yɛbɛtumi atwa wɔn afiri hɔ kwa. Ɔnanani, ɔman foforo nipa, deɛ ɔyɛ soronko — wɔn nso yɛ nnipa a wɔfata anuonyam koraa.


#### Nkyekyɛm 32 — Wiadze Nyinaa Ɔmannani


Onipa biara yɛ wiadze nyinaa ɔmannani ne ne mpɔtam ne ne man nso ɔmannani. Saa wiadze nyinaa ɔmannani yi nsesa n’ankasa su na mmom ɛboa no. Nsɛnnennen a ɛwɔ yɛn berɛ yi mu — nsesaeɛ wɔ ewiem tebea mu, nyarewa a ɛtrɛ, atom akodeɛ, mfiridwuma — hwehwɛ adwene ne nneyɛeɛ sɛ onipa abusua baako. Ɔmampɛ ne wiadze asɛdeɛ nyɛ nneɛma mmienu a ɛko; yɛbɛtumi akura mu ne mmienu nyinaa. Onipa man nkɔsoɔ kyerɛ kwan kɔ abrabɔ pa nhyehyeɛ a ɛtrɛ mmerɛ biara.


#### Nkyekyɛm 33 — Asomdwoeɛ


Asomdwoeɛ yɛ deɛ ɛboro ɛko a enni hɔ; ɛyɛ atɛntrenee, banbɔ, ne tebea a ɛma onipa nya nkɔsoɔ. Onipa biara wɔ hokwan sɛ ɔtena asomdwoeɛ mu. Amanaman bɛsiesie akwanhyia nam nkɔmmɔdie, nkitahodie, ne mmarahyɛ kwan so. Awudisɛm bɛyɛ deɛ ɛto twatwa koraa, a abrabɔ pa ano hyeɛ wom. Wɔn a wɔyɛ asomdwoeɛ adwuma — wɔn a wɔkabom atamfo, wɔn a wɔdwudwo akodi, wɔn a wɔma nteaseɛ ba — reyɛ adwuma kronkron.


---


ƆFA V: NNIPA MMA KYƐFA NE WƆN HOKWAN


#### Nkyekyɛm 34 — Pɛpɛɛpɛyɛ


Wɔwo onipa biara sɛ ɔwɔ ahofadie na ɔne afoforo yɛ pɛ wɔ anuonyam ne hokwan mu. Onipa biara, a nsonsonoeɛ biara nni mu — a abusua su, kɔla, ɔbarima anaa ɔbaa, kasa, nyamesom, amanyɔsɛm adwene, ɔman anaa asetena mu mfiaseɛ, agyapadeɛ, awoɔ, anaa gyinabea foforo biara nni mu — wɔ hokwan ma banbɔ nyinaa a ɛwɔ saa Mmara yi mu.


#### Nkyekyɛm 35 — Nkwa, Ahofadie, ne Banbɔ


Onipa biara wɔ hokwan ma nkwa, ahofadie, ne ne nipadua banbɔ. Obiara nni hɔ a yɛbɛyɛ no atirimɔdensɛm anaa animguasesɛm. Obiara nni hɔ a yɛbɛyɛ no nkoasom mu. Obiara nni hɔ a yɛbɛgye ne nkwa anaa n’ahofadie afiri ne nsam kwa.


#### Nkyekyɛm 36 — Adwene, Ahonim, ne Nyamesom mu Ahofadie


Onipa biara wɔ hokwan ma adwene, ahonim, ne nyamesom mu ahofadie. Eyi bi ne ahofadie sɛ wobɛkura gyidie biara mu anaa wobɛgye anyɛ, wobɛsesa wo gyidie, na woadi wo gyidie so nam ɔsom, nkyerɛkyerɛ, ne amammere mu. Obiara nni hɔ a yɛbɛhyɛ no ma wasuro gyidie mu nsɛm.


#### Nkyekyɛm 37 — Kasa ne Nsɛm mu Ahofadie


Onipa biara wɔ hokwan ma kasa mu ahofadie, a ahofadie sɛ wobɛhwehwɛ, woanya, na woakyɛ nsɛm ne adwene wom. Eyi bi ne adwumayɛfoɔ a wɔkyerɛw nsɛm ne nkitahodie akwan nyinaa. Saa ahofadie yi kura asɛdeɛ na yɛbɛtumi ato ano hyeɛ sɛnea ɛhia nko de abɔ afoforo hokwan ho ban anaa ɔman yiedie.


#### Nkyekyɛm 38 — Nkabom ne Fekubɔ mu Ahofadie


Onipa biara wɔ hokwan ma asomdwoeɛ mu nkabom ne sɛ ɔbɛyɛ anaa ɔbɛkɔ fekuo biara mu, a ahyehyɛdeɛ a ɛbɔ ne kyɛfa ho ban wom. Obiara nni hɔ a yɛbɛhyɛ no sɛ ɔnkɔ fekuo biara mu.


#### Nkyekyɛm 39 — Amanyɔsɛm mu Nnwumayɛ


Aban tumi gyina ɔmanfoɔ pɛ so. Onipa biara wɔ hokwan sɛ ɔde ne ho hyɛ amanyɔsɛm mu, tɛɛ anaa nam nkurɔfoɔ a wɔapaw wɔn so, na ɔto aba wɔ abatoɔ pa mu. Mmabun wɔ hokwan sɛ wɔanya nne wɔ gyinaeɛ a ɛfa wɔn daakye ho mu.


#### Nkyekyɛm 40 — Atɛntrenee ne Mmara kwan so Dwumadie


Nnipa nyinaa yɛ pɛ wɔ mmara anim. Obiara wɔ hokwan ma atɛntrenee dwumadie, sɛ yɛbu no sɛ ɔni fɔ kɔsi sɛ yɛbɛkyerɛ ne fɔdie, sɛ ɔbɛnya mmara mu mmoa, na ɔanya mmoa pa berɛ a wɔsɛe ne hokwan. Obiara nni hɔ a yɛbɛkyere no anaa yɛbɛde no ato afiase kwa.


#### Nkyekyɛm 41 — Ankonamyɛ (Privacy)


Onipa biara wɔ hokwan ma ankonamyɛ wɔ n’ankasa asetena, abusua, fie, ne nkitahodie mu. Saa hokwan yi trɛ kɔ ankorankoro nsɛm ne kɔmputa so nsɛm ho banbɔ ho. Obiara nni hɔ a yɛbɛhwehwɛ ne mu anaa yɛbɛde yɛn ho ahyɛ ne nsɛm mu kwa.


#### Nkyekyɛm 42 — Akwantuo mu Ahofadie


Onipa biara wɔ hokwan sɛ ɔkɔ baabiara a ɔpɛ na ɔpaw baabi a ɔbɛtena. Obiara wɔ hokwan sɛ ɔfiri ɔman biara mu na ɔsan ba n’ankasa man mu. Obiara wɔ hokwan sɛ ɔhwehwɛ guankɔbea firi amanehunu mu. Saa ara nso na onipa biara wɔ hokwan sɛ ɔtena n’ankasa kurom.


#### Nkyekyɛm 43 — Abusua ne Mpɔtam


Abusua, wɔ ne su ahorow nyinaa mu, yɛ ɔman nnyinasoɔ titiriw a ɛsɛ banbɔ. Mpanyimfoɔ wɔ hokwan sɛ wɔware wɔ pɛ ne nkabom mu na wɔhyehyɛ abusua. Mbɔfra wɔ hokwan ma hwɛ, banbɔ, ne abusua nkabom. Mpɔtam ahorow wɔ hokwan sɛ wɔkura wɔn asetena kwan ne asetena mu nkabom mu.


---


ƆFA VI: AMANAMAN NE NKURƆFOƆ HOKWAN


#### Nkyekyɛm 44 — Wɔn Ankasa Gyinaeɛ


Nkurɔfoɔ nyinaa wɔ hokwan sɛ wɔsiesie wɔn ankasa hyebea, wɔpaw wɔn amanyɔsɛm gyinabea, na wɔdi wɔn sikasɛm, asetena, ne amammere nkɔsoɔ akyi. Nkurɔfoɔ biara nni hɔ a yɛbɛgye wɔn asetena kwan afiri wɔn nsam anaa yɛbɛgye wɔn hokwan sɛ wɔbɛyɛ wɔn daakye.


#### Nkyekyɛm 45 — Mmusuakuo Kakraa Bi ne Mpɔtam Soronko


Nnipa a wɔyɛ mmusuakuo kakraa bi, nyamesom, kasa, anaa amammere kuo bi nipa wɔ hokwan sɛ wɔgye wɔn amammere anigyeɛ, wɔdi wɔn nyamesom so, na wɔde wɔn kasa di dwuma. Saa mpɔtam soronko yi ankasa su ne wɔn yiedie bɛnya banbɔ. Sɛ gyinaeɛ bi bɛka mpɔtam bi asaase, nneɛma, anaa asetena kwan a, ɛsɛ sɛ yɛhwehwɛ saa mpɔtam no pɛ ne nteaseɛ ansa.


#### Nkyekyɛm 46 — Nokware ne Nkabom


Baabi a wɔayɛ amumuyɛ kɛseɛ no, nkurɔfoɔ wɔ hokwan ma nokware, nidi, ne kwan ma ayaresa. Atɛntrenee bi ne asɛdeɛ a wobɛdi ho dwuma ne nkabom nso. Wiadze asomdwoeɛ daakye sihia nokware mu dwumadie wɔ deɛ ɛkɔɔ so mmerɛ a atwam mu.


---


ƆFA VII: ATUHOAKYƐ NE SIKASƐM MU HOKWAN


#### Nkyekyɛm 47 — Asetena kwan a Ɛfata


Onipa biara wɔ hokwan ma asetena kwan a ɛfata ma n’apɔmuden ne ne yiedie, a aduane, nsuo, ntadeɛ, fie, ne nnwuma titiriw wom. Obiara wɔ hokwan ma banbɔ wɔ mmerɛ a nsɛnnennen bi ba a ɛboro ne tumi so. Obiara nni hɔ a ɛsɛ sɛ ɔkɔ kɔm anaa ɔhwehwɛ fie wɔ wiadze a nneɛma dɔɔso mu.


#### Nkyekyɛm 48 — Adwumayɛ


Onipa biara wɔ hokwan sɛ ɔyɛ adwuma, ma tebea pa, akatua a ɛtene, ne banbɔ firi nne mu. Adwumayɛfoɔ wɔ hokwan sɛ wɔhyehyɛ fekuo na wɔne wɔn panyin kasa. Obiara wɔ hokwan ma ahomegyeɛ, anigyeɛ, ne adwumayɛ nnɔnhwereɛ a ano hyeɛ wom. Yɛbara nkoasom adwuma.


#### Nkyekyɛm 49 — Nhomasua


Onipa biara wɔ hokwan ma nhomasua. Nhomasua bɛtete onipa su nyinaa, ɛbɛtete adwene pa ne nneɛma foforo yɛ, ɛbɛhyɛ obuo ma hokwan ne nsonsonoeɛ den, na ɛbɛhyɛ nteaseɛ mu den wɔ amanaman nyinaa mu. Mfitiase nhomasua bɛyɛ kwa na ɛyɛ asɛdeɛ; nhomasua a ɛboro saa bɛyɛ deɛ nnipa nyinaa bɛtumi anya kwan wom.


#### Nkyekyɛm 50 — Apɔmuden


Onipa biara wɔ hokwan ma nipadua ne adwene mu apɔmuden gyinabea a ɛkɔ anim koraa. Eyi bi ne ayaresa, aduru titiriw, nsuo pa, aduane pa, ne asetena mu tebea pa. Adwene mu apɔmuden bɛnya obuo pɛpɛɛpɛ sɛnea nipadua mu apɔmuden teɛ.


#### Nkyekyɛm 51 — Amammere ne Nyansahu


Onipa biara wɔ hokwan sɛ ɔde ne ho hyɛ amammere asetena mu, ɔgye adwinni anigyeɛ, na ɔkyɛ nyansahu nkɔsoɔ mu mfasoɔ. Atetesɛm nimdeɛ ne amammere agyapadeɛ bɛnya obuo ne banbɔ. Nneɛma foforo a onipa bɛdwene ne hwehwɛmu mfasoɔ yɛ adasamma nyinaa deɛ.


#### Nkyekyɛm 52 — Sikasɛm Nhyehyeɛ a Ɛtene


Sikasɛm bɛsom onipa yiedie ne asaase apɔmuden, ɛnyɛ ahonyadeɛ boaboa ano nko. Dwadie ne sika ho nsɛm bɛyɛ deɛ ɛda hɔ na ɛtene. Amanaman nyinaa wɔ tumi wɔ wɔn abɔdeɛ mu nneɛma so. Sikasɛm nhyehyeɛ a ɛkura ohia anaa nne mu nyɛ deɛ ɛtene.


---


ƆFA VIII: HOKWAN AHOROW WƆ AFIRI NE KƆMPUTA BERƐ YI MU


#### Nkyekyɛm 53 — Kɔmputa Dwumadie


Onipa biara wɔ hokwan sɛ ɔde kɔmputa ne nkitahodie mfiridwuma di dwuma a ɛhia ma n’asetena wɔ nnɛyi wiadze mu. Kɔmputa berɛ mu mfasoɔ bɛyɛ deɛ nnipa pii bɛkyɛ mu, na yɛbɛyi akwansideɛ ahorow afiri hɔ.


#### Nkyekyɛm 54 — Nsɛm ho Banbɔ


Onipa biara wɔ hokwan ma n’ankasa nsɛm ho banbɔ. Nsɛm a yɛboaboa ano ne dwumadie bɛyɛ deɛ ɛda hɔ, a botaeɛ pa wom, na onipa no pɛ wom. Onipa biara wɔ hokwan sɛ ɔhu nsɛm a wɔkura fa ne ho na wɔasiesie nsɛm a ɛnyɛ nokware anaa wɔayera deɛ enhia.


#### Nkyekyɛm 55 — Ahofadie firi Ahwɛfoɔ Bɔne ho


Obiara nni hɔ a yɛbɛhwehwɛ ne nkitahodie anaa ne nneyɛeɛ mu kwa anaa mmara mma ho kwan. Nkitahodie hwehwɛmu bɛyɛ deɛ mmara ma ho kwan, ɛhia, ɛtene, na obi a ɔwɔ tumi soronko nhwɛ so. Hokwan ma kokoam nkitahodie bɛnya banbɔ.


#### Nkyekyɛm 56 — Gyinaeɛ a Mfiri Si mu Da hɔ


Berɛ a kɔmputa dwumadie (automated systems) si anaa ɛka gyinaeɛ kɛseɛ a ɛfa nnipa asetena ho no, wɔn a ɛka wɔn no wɔ hokwan sɛ wɔte ase sɛnea wɔsii saa gyinaeɛ no, onipa bɛsan ahwɛ mu, na wɔabue kwan ama asɛm. Obiara nni hɔ a kɔmputa nhyehyeɛ (algorithms) bɛyɛ no nyiyim.


---


ƆFA IX: MFIRIDWUMA A ƐSOM ADASAMMA


#### Nkyekyɛm 57 — Mfiridwuma Nnyinasoɔ


Mfiridwuma bɛsom adasamma, ɛnyɛ sɛ ɛbɛdi wɔn so. Mfiridwuma a emu yɛ den, a "artificial intelligence" (AI) wom, bɛnya nkɔsoɔ na wɔde bɛdi dwuma wɔ akwan a ɛdi onipa anuonyam ni, ɛkura onipa tumi mu, ɛma pɛpɛɛpɛyɛ ba, ɛda hɔ, na ɛbɔ ban afiri pira ho. Wɔn a wɔyɛ na wɔde mfiridwuma di dwuma kura asɛdeɛ ma emu nsɛm.


#### Nkyekyɛm 58 — Onipa Tumi wɔ Gyinaeɛ Titiriw mu


Gyinaeɛ a ɛfa onipa nkwa ne ne yiedie ho kɛseɛ bɛtena onipa tumi mu. Yɛremma mfiri tumi sɛ wɔn nko ara nsi gyinaeɛ wɔ nkwa ne owuo ho. Onipa atɛnbua, nyansa, ne abrabɔ pa asɛdeɛ nyɛ deɛ yɛde bɛhyɛ mfiri nsam a nni saa su yi.


#### Nkyekyɛm 59 — Banbɔ firi Mfiridwuma mu Pira ho


Onipa biara wɔ hokwan sɛ wonya banbɔ firi mfiridwuma a wɔayɛ sɛ wɔde bɛsesa nnipa adwene, wɔadaadaa wɔn, anaa wɔadi wɔn mmerɛyɛ so nne ho. Banbɔ soronko bɛyɛ hɔ ama mbɔfra ne mmerɛfoɔ. Sɛ mfiridwuma bi kura asiane kɛseɛ a, anibere bɛkyerɛ kwan wɔ ne dwumadie mu.


#### Nkyekyɛm 60 — Onipa Nkabom a Yɛbɛkura mu


Mfiridwuma bɛma onipa nkabom ne mpɔtam yie sene sɛ ɛbɛsesa no. Wɔ nnwuma titiriw a ɛka onipa yiedie mu no, kwan a yɛne nnipa bɛdi nkitaho bɛtena hɔ. Yɛbɛgye onipa asetena, ayamhyehyeɛ, ne hwɛ boɔ atom sɛ biribi a mfiri ntumi nsesa.


---


ƆFA X: ASAASE A ƐTE ASE


#### Nkyekyɛm 61 — Hokwan ma Ewiem Tebea Pa


Onipa biara wɔ hokwan ma ewiem tebea a ɛho tɛ, ɛyɛ ma apɔmuden, na ɛbɛtumi atena hɔ kyɛ, a mframa pa, nsuo pa, abɔdeɛ nhyehyeɛ pa, ne ewiem a egyina hɔ pintinn wom. Yɛbɛsi ewiem nsɛeɛ a ɛhunahuna onipa apɔmuden ne ne yiedie kwan na yɛasiesie.


#### Nkyekyɛm 62 — Obuo ma Abɔdeɛ


Abɔdeɛ mu wiadze wɔ boɔ a ɛboro mfasoɔ a onipa nya firi mu so na ɛfata obuo ne banbɔ. Abɔdeɛ nhyehyeɛ (ecosystems), mmoa ne nnua su ahorow, ne nkwa nhama no bɛkura mu na, baabi a asɛe no, yɛasiesie. Wɔn a wɔde wɔn ho to asaase so na wɔhwɛ so bɛnya nne wɔ emu hwɛ mu.


#### Nkyekyɛm 63 — Ewiem Tebea Pintinn


Ewiem tebea a egyina hɔ pintinn ho hia ma adasamma asetena ne nkwa nyinaa nkɔsoɔ. Amanaman nyinaa kyɛ asɛdeɛ ma ewiem banbɔ, na wɔn a wɔasɛe no kɛseɛ ne wɔn a wɔwɔ tumi kɛseɛ kura asɛdeɛ kɛseɛ. Adwumayɛ ne nsesaeɛ mu nnesoa bɛyɛ deɛ yɛkyɛ pɛpɛɛpɛ.


#### Nkyekyɛm 64 — Nkɔsoɔ a Ɛtena hɔ Kyɛ (Sustainable Development)


Nkɔsoɔ bɛdi nnɛyi ahiadeɛ ho dwuma a ɛrensɛe kwan mma awoɔntoatoasoɔ a wɔreba no anya wɔn ahiadeɛ. Sikasɛm nkɔsoɔ, asetena mu yiedie, ne ewiem banbɔ yɛ nneɛma a ɛntumi ntetew mu na ɛhyɛ ne ho ne ho den. Nkurɔfoɔ biara wɔ hokwan sɛ wɔdi nkɔsoɔ akyi sɛnea wɔn nnyinasoɔ ne wɔn tebea teɛ.


---


ƆFA XI: MMARA NO DI MU DWUMA


#### Nkyekyɛm 65 — Amanaman Asɛdeɛ


Amanaman kura asɛdeɛ titiriw sɛ wɔbɛdi ni, wɔabɔ ban, na wɔama hokwan ahorow a ɛwɔ saa Mmara yi mu adu mu. Wɔ bɛma akwan pa ama asɛm siesie na wɔama hokwan nyinaa ayɛ nokware sɛnea wɔn ahoɔden bɛtumi. Amanaman bɛbom ayɛ adwuma wɔ wiadze nyinaa de asiesie nsɛnnennen a ɔman biara ntumi nsi ano nko.


#### Nkyekyɛm 66 — Ahyehyɛdeɛ Asɛdeɛ


Ndwumakuo, ahyehyɛdeɛ ahorow, ne amansan dwumadibea nyinaa bɛdi onipa hokwan ne ewiem tebea ni wɔ wɔn nnwuma nyinaa mu. Wɔbɛyɛ adwuma a ɛda hɔ, wɔasi pira kwan, na wɔadi asɛdeɛ ma nsɛeɛ biara a wɔde bɛba. Tumi kura asɛdeɛ.


#### Nkyekyɛm 67 — Hokwan Ano Hyeɛ


Yɛbɛtumi ato hokwan biara ano hyeɛ nam mmara kwan nko so, sɛnea ɛhia de abɔ afoforo hokwan ho ban anaa ɔman yiedie titiriw, na ɛsɛ sɛ ɛne botaeɛ no yɛ pɛ. Hokwan titiriw bi — a ahofadie firi atirimɔdensɛm, nkoasom, ne nkwa a yɛgye kwa ho — nyɛ deɛ yɛbɛtumi agyae mu dwumadie mmerɛ biara mu.


#### Nkyekyɛm 68 — Ayaresa ne Asɛdeɛ mu Akontaabuo


Onipa biara a wɔasɛe ne hokwan wɔ hokwan ma ayaresa pa. Ahyehyɛdeɛ a wɔn ho nni mu bɛtena hɔ a wɔbɛgye nsɛm, wɔahwehwɛ mu, na wɔama asɛdeɛ mu akontaabuo aba. Wɔn a wɔda nneɛma bɔne adi (whistleblowers) bɛnya banbɔ.


#### Nkyekyɛm 69 — Nhomasua ma Hokwan ne Asɛdeɛ


Yɛbɛhyɛ hokwan ne asɛdeɛ nimdeɛ ho nkuran nam nhomasua so wɔ baabiara ne asetena nyinaa mu. Onipa biara bɛnya kwan asua saa Mmara yi ho asɛm ne sɛnea ɔbɛtena n’abrabɔ mu nam emu nnyinasoɔ so. Suban pa ne ɔmannani suban bɛyɛ deɛ yɛbɛtete aka nimdeɛ ho.


#### Nkyekyɛm 70 — Nkyerɛkyerɛmu


Hwee nni saa Mmara yi mu a yɛbɛkyerɛ aseɛ de ato hokwan biara ano hyeɛ a banbɔ pa wɔ hɔ ma no baabi foforo, anaa yɛde bɛbu nneyɛeɛ biara a botaeɛ ne sɛ ɛbɛsɛe hokwan ahorow a ɛpae mu ka yi bem. Yɛbɛkan saa Mmara yi ama ɛne Wiadze Nyinaa Mmara a Ɛfa Onipa Hokwan ho (UDHR) ne nkyerɛwee afoforo a ɛbɔ onipa anuonyam ho ban ahyia.


---


NKYERƐWEE A ƐTO TWATWA


Saa Mmara yi firi adasamma abrabɔ pa agyapadeɛ mu:


* Mmara Kɛseɛ no, a amammere akɛseɛ nyinaa kyerɛkyerɛ;

* Wiadze Nyinaa Mmara a Ɛfa Onipa Hokwan ho ne amanaman nkabom nkyerɛwee a ɛba dɛ ɛno akyi;

* Amanaman mmara kɛseɛ a ɛrehwehwɛ atɛntrenee;

* Amammere mu nyansa firi nkurɔfoɔ a wɔne asaase atena wɔ abusuabɔ mu;

* Nyamesom nwoma kronkron ne abrabɔ pa nkyerɛkyerɛ firi wiadze gyidie ne nyansapɛ mu;

* Adwene firi adwenem nimdeɛ (psychology), nyansapɛ, ne onipa asetena mu mmerɛ ho fa deɛ ɛma nnipa nya nkɔsoɔ.


Yɛde saa Mmara yi ma nyɛ sɛ asɛm a ɛto twatwa, na mmom sɛ nsafrɛ — kɔ nkitahodie, dwumadie, ne nneyɛeɛ a yɛbom yɛ mu. Ɛkasa fa deɛ ɛkabom yɛn ho, ɛnyɛ deɛ ɛtetew yɛn mu. Ɛnyɛ ɔman baako, amammere baako, anaa gyidie baako deɛ, na mmom ɛyɛ wɔn a wɔgye onipa biara anuonyam atom na wɔhu yɛn fie a ɛyɛ baako no boɔ nyinaa deɛ.


Yɛyɛ onipa abusua baako wɔ asaase ketewa baako so. Yɛn hyebea yɛ baako. Kwan a ɛda yɛn anim nyɛ mpaapaemu na mmom baakoyɛ; nyɛ nne na mmom mmoa; nyɛ awerɛhow na mmom anidasoɔ.


Saa Mmara yi frɛ yɛn nyɛ sɛ yɛbɛhwehwɛ yɛn hokwan nko, na mmom yɛayɛ nnipa su a wɔdi afoforo hokwan ni — nnipa a wɔwɔ ayamye, nokoredie, akokoduro, ne nyansa. Nnipa a wɔboa a wɔnni nne. Nnipa a wɔsi nkabom akwan, ɛnyɛ mpopaho. Nnipa a wɔfata adasamma akwantuo yi.


Ma saa anisoadeɛ yi nkyerɛ yɛn kwan kɔ wiadze a onipa biara bɛtumi anyin na wasow aba, baabi a atɛntrenee ne asomdwoeɛ bɛyɛ baako, baabi a onipa nyansahu bɛsom nnipa nyinaa yiedie, na baabi a adasamma ne asaase a ɛma yɛn nkwa bɛtena asomdwoeɛ mu.


**Wɔpae mu kaeɛ wɔ anidasoɔ ne nkabom mu  

ma amanaman nyinaa, nnɛ ne daakye  

sɛ onipa abusua baako**


---


ƆFA A ƐTO SO MMIENU: KASA A ƐYƐ MMERƐ


Ma Kanfoɔ Nyinaa


Wiadze Nyinaa Mmara No — Nkyerɛkyerɛmu a Ɛyɛ Mmerɛ


#### Ɛdɛn ne Saa Nwoma Yi?


Eyi ne nnyinasoɔ ahorow a yɛbom kura ma adasamma nyinaa. Ɛkyerɛkyerɛ:


* Sɛnea ɛfata sɛ yɛne onipa biara di

* Nnipa su a ɛsɛ sɛ yɛbɔ mmɔden yɛ

* Sɛnea ɛsɛ sɛ yɛne yɛn ho yɛn ho di, yɛn mpɔtam, ne yɛn asaase

* Hokwan a obiara wɔ

* Asɛdeɛ a ɛka saa hokwan no ho


Ɛfiri nyansa a ɛwɔ nyamesom ahorow nyinaa mu, nyansapɛ, ne amammere mu. Adwene titiriw no yɛ dada na ɛwɔ baabiara: yɛ afoforo saa ara sɛnea wopɛ sɛ wɔyɛ wo.


#### Adwene Akɛseɛ No


**1. Yɛyɛ Onipa Abusua Baako**

Wɔ yɛn nsonsonoeɛ nyinaa akyi — amammere, kasa, gyidie, ɔman — yɛyɛ onipa pɛ. Yɛn nsonsonoeɛ no sua sene deɛ yɛyɛ pɛ wom. Yɛn daakye gyina saa baakoyɛ yi a yɛbɛgye atom so.


**2. Onipa Biara Som Bo**

Wo ho hia. Ɛnyɛ nneɛma a wowɔ, deɛ woayɛ, anaa deɛ obiara ka fa wo ho nti. Wo ho hia efisɛ woyɛ onipa. Eyi nyɛ biribi a obi bɛtumi agye afiri wo nsam.


**3. Yɛ Ayamye, Nokoredie, na Di Obuo**

Eyi nyɛ adwene pa nko — ɛyɛ nnyinasoɔ ma ɔman pa biara. Ayamye ma asetena yɛ mmerɛ. Nokoredie ma gyidie tumi yɛ yie. Obuo gye onipa biara anuonyam tom.


**4. Boa a Nyɛ Nne**

Ɔman pa ne deɛ obiara de neɛma pa ma a ɔnhwehwɛ mfasoɔ bɔne biara mfiri afoforo so. Sɛ obiara boa na obiara nni nne a, nnipa nyinaa nya nkɔsoɔ.


**5. Baakoyɛ Sene Mpaapaemu**

Tumi a ɛtetew yɛn mu — mmusuakuo su, nyiyim, "yɛn-tia-wɔn" adwene — hunahuna yɛn daakye. Ɛsɛ sɛ yɛsi kwan na yɛhwehwɛ nkabom.


**6. Wiadze Nyinaa Ɔmannani**

Wo nnyɛ wo mpɔtam ne wo man nipa nko, na mmom woyɛ adasamma nyinaa fa. Nsɛnnennen akɛseɛ a yɛrehyia hwehwɛ sɛ yɛdwene na yɛyɛ adwuma sɛ onipa abusua baako.


**7. Hokwan ne Asɛdeɛ Nam**

Sɛ yɛwɔ hokwan a, ɛnkyerɛ sɛ yɛbɛtumi ayɛ deɛ yɛpɛ biara. Ahofadie yɛ yie mmerɛ a nnipa de di dwuma wɔ asɛdeɛ mu nko.


**8. Hwɛ Asaase Yi Yie**

Asaase yi ne yɛn fie nko ara. Ɛsɛ sɛ yɛbɔ ho ban ma yɛn ho ne awoɔntoatoasoɔ a wɔreba.


**9. Adasamma nam Akwantuo so**

Yɛgu so renyin ayɛ deɛ yɛbɛtumi ayɛ. Awoɔntoatoasoɔ biara bɛtumi ama atɛntrenee ne yiedie akɔ anim.


**10. Anidasoɔ Wɔ Hɔ**

Wɔ yɛn ɔhaw ahorow nyinaa akyi no, nkɔsoɔ bɛtumi aba. Anidasoɔ nyɛ nkwaseasɛm — ɛno na ɛma adwumayɛ kura mfasoɔ.


#### Nnipa Su a Ɛsɛ sɛ Yɛyɛ


* **Ayamye** — Ne afoforo di mu bɔkɔɔ ne hwɛ mu

* **Nokoredie** — Ka nokware; nyɛ atorɔ anaa nnaadaa

* **Obuo** — Bu obiara sɛ obi a ɔsom bo

* **Nneɛma Foforo Yɛ** — Fa w’akyɛdeɛ boa afoforo

* **Hwehwɛ Nimdeɛ** — Pɛ sɛ wosua nneɛma na wote ase mmerɛ nyinaa

* **Akokoduro** — Nyina deɛ ɛtene akyi

* **Ahobrɛaseɛ** — Hu sɛ wonnim biribiara

* **Aseda** — Kyerɛ anigyeɛ wɔ deɛ woanya ho

* **Fakyɛ** — Gyaa abufuo mu; ma ayaresa kwan

* **Anigyeɛ** — Hwehwɛ dɛw wɔ asetena mu

* **Anidasoɔ** — Gye di sɛ daakye bɛtumi ayɛ yie

* **Mmoa** — Ma deɛ woyɛ ye koraa a wonni nne


#### Deɛ Obiara Wɔ Hokwan ma No


**Hokwan Titiriw:**


* Nkwa ne banbɔ

* Ahofadie sɛ wobɛdwene, wobɛgye adi, na woakasa

* Ankonamyɛ

* Atɛntrenee dwumadie wɔ mmara anim

* Akwantuo ne baabi a wobɛtena

* Abusua ne mpɔtam


**Asetena mu Hokwan:**


* Aduane, nsuo, ne fie a ɛdɔɔso

* Apɔmuden hwɛ (nipadua ne adwene)

* Nhomasua

* Adwuma pa ne akatua pa

* Ahomegyeɛ ne berɛ a obi de yɛ ne pɛ

* Amammere ne nyansahu mu mmoa


**Wɔ Kɔmputa Wiadze Mu:**


* Kɔmputa ne "internet" dwumadie

* Wo ho nsɛm ho banbɔ

* Sɛ obi renhwɛ wo kokoam nsɛm kwa

* Sɛ wobɛte ase mmerɛ a kɔmputa resi gyinaeɛ fa wo ho


**Ewiem Tebea Hokwan:**


* Mframa ne nsuo pa

* Ewiem tebea a egyina hɔ pintinn

* Abɔdeɛ nhyehyeɛ pa


#### Deɛ Obiara Kura ho Asɛdeɛ


* Ne afoforo di saa ara sɛnea wopɛ sɛ wɔne wo di

* Ayamye, nokoredie, ne obuo

* Mmoa ma wo mpɔtam

* Nyɛ afoforo ayamye ho nne

* Fa nneɛma di dwuma wɔ nyansa mu, nyɛ nsɛeɛ

* Bɔ ewiem tebea ho ban

* Hwehwɛ nkabom, nyɛ mpaapaemu

* Yɛ nana pa — gyaw wiadze pa ma daakye

* Kura anidasoɔ mu na hyɛ afoforo nkuran


#### Mmara Kɛseɛ No — Wɔ Amammere Pii Mu


Nyamesom ne nyansapɛ akɛseɛ nyinaa kyerɛkyerɛ saa adwene baako yi:


* **Kristosom:** "Deɛ mopɛ sɛ nnipa yɛ mo no, mo nso mmuae nyɛ wɔn saa ara."

* **Islamsom:** "Obiara nni mo mu a ne gyidie yɛ nokware kɔsi sɛ ɔbɛpɛ deɛ ɔpɛ ma ne ho ama ne nua nso."

* **Yudasom:** "Deɛ wotan no, nyɛ wo yɔnko."

* **Buddhism:** "Nyɛ afoforo pira nam deɛ ɛbɛyɛ wo yaw no so."

* **Hindusom:** "Ne afoforo di sɛnea wopɛ sɛ wɔne wo di."

* **Confucianism:** "Deɛ wopɛ sɛ ɛmma wo so no, nyɛ afoforo."

* **Amammere mu Nyansa:** "Yɛn nyinaa yɛ abusua."


Eyi nyɛ nsɛm a ɛhyia kwa. Ɛyɛ adasamma abrabɔ pa akwankyerɛ a yɛbom kura.


#### Nkyerɛkyerɛmu mu tɛɛ


Yɛyɛ onipa abusua baako; onipa biara fata anuonyam; yɛ ayamye, nokoredie, na di obuo; boa a nyɛ nne; hwehwɛ baakoyɛ sene mpaapaemu; na hwɛ wo ho wo ho ne asaase yi yie.


---


ƆFA A ƐTO SO MMIƐNSA: MMABUN DEƐ


Ma Mmabun (Mfeɛ 13-19)


Wiadze Nyinaa Mmara No — Ma Mmabun


#### Eyi Fa Wo Ho


Saa nwoma yi fa deɛ onipa biara fata ho — wo nso wo ka ho. Na ɛfa onipa su a wobɛtumi ayɛ ho.


Ɛnyɛ mmara nko. Ɛyɛ anisoadeɛ ma deɛ wiadze bɛtumi ayɛ.


Adwene titiriw no yɛ mmerɛ: **Ne nnipa di sɛnea wopɛ sɛ wɔne wo di.**


Nyamesom biara, amammere biara, ne onyansafoɔ biara wɔ abakɔsɛm mu aka eyi.


#### Yɛn Nyinaa Bom Na Ɛwɔ Mu


Biribi a ɛho hia ni: yɛyɛ onipa abusua baako.


Aane, yɛwɔ amammere, kasa, nyamesom, ne amanaman ahorow. Nanso wɔ eyi nyinaa akyi no, yɛyɛ onipa pɛ wɔ saa asaase ketewa yi so. Yɛn daakye bom na ɛwɔ mu sɛ yɛpɛ o, sɛ yɛnnyɛ o.


Ɔhaw a yɛrehyia — ewiem tebea nsesaeɛ, AI, pɛpɛɛpɛyɛ a enni hɔ — nnim hyeɛ. Yɛbom siesie anaa yɛrentumi nnsiesie koraa.


Eyi nkyerɛ sɛ wobɛpa wo su. Wobɛtumi adɔ wo man NA woahyɛ adasamma nyinaa den. Wobɛtumi anya wo amammere ho ahantan NA woadi afoforo deɛ ni. Eyi nyɛ mmienu a ɛko — ɛyɛ nyin.


#### Yɛ Ayamye. Yɛ Nokware. Di Obuo.


Eyi yɛ mmerɛ. Ɛyɛ mfiaseɛ nsɛm. Na ɛho hia sene biribiara.


**Ayamye**

Ayamye nketenkete na ɛma asetena yɛ mmerɛ. Sɛ enni hɔ a, wiadze yɛ nwunu na ɛyɛ den. Wowɔ tumi sɛ wobɛma obi anigyeɛ nam ayamye nko so.


**Nokoredie**

Nyɛ atorɔ. Nyɛ nnaadaa. Nyɛ nnebɔne. Wiadze a wɔasi no atorɔ so bɛhwe ase. Sɛ wodi nokware a, yɛbɛtumi de yɛn ho ato wo so. Ɛno ho hia.


**Obuo**

Ne obiara di sɛ obi a ɔsom bo. Efisɛ wɔsom bo. Mpo nnipa a n’adwene ne wo deɛ nhyia. Mpo nnipa a wɔyɛ soronko firi wo ho. Obuo nhia sɛ wopene asɛm biara so — ɛkyerɛ sɛ wobɛgye wɔn anuonyam atom.


#### Boa a Nyɛ Nne


Nnyinasoɔ ma asetena ni: **Ma deɛ woyɛ ye koraa. Nyɛ nne mfiri afoforo so.**


Ɔman pa ne deɛ obiara boa deɛ ɔbɛtumi na obiara nni nne mfiri afoforo so mfa nni anim.


Botaeɛ no nyɛ sɛ "wobɛdi nkonim" afiri afoforo pira mu. Ɛyɛ sɛ obiara bɛtumi anyin yie. Sɛ wodi nkonim nam afoforo amanehunu so a, ɛnyɛ nkonimdie pa.


#### Baakoyɛ Sene Mpaapaemu


Wiadze ayɛ ma ne tumi a ɛrehwehwɛ mpaapaemu: amanyɔsɛm mu "yɛn-tia-wɔn", nyiyim, ɔmampɛ bɔne, ne ehu.


Saa tumi yi yɛ hu. Eyi na ɛde awudisɛm kɛseɛ ba. Eyi na ɛma "democracy" hwe ase. Eyi na ɛma yɛntumi nnsiesie ɔhaw a ɛhia nkabom.


W’adwuma: Si kwan ma "yɛn-tia-wɔn" adwene. Hwehwɛ nkabom. Si akwan, nyɛ mpopaho.


Eyi nkyerɛ sɛ wo ne nnipa bɛpene biribiara so anaa worennyina deɛ ɛtene akyi. Ɛkyerɛ sɛ wobɛkae sɛ "wɔn" nso yɛ nnipa.


#### Wiadze Nyinaa Ɔmannani


Wonyɛ wo man ɔmannani nko. Woyɛ wiadze nyinaa ɔmannani.


Eyi mfa amanyɔsɛm ho kɛseɛ. Ɛfa nokwasɛm a yɛbɛgye atom ho: ɔhaw akɛseɛ nnyina hyeɛ so, na saa ara na ɛsɛ sɛ yɛn adwenem yiedie nso teɛ.


Ewiem tebea nsesaeɛ. Nyarewa kɛseɛ. AI. Atom akodeɛ. Eyi yɛ nnipa nyinaa ɔhaw a ɛhwehwɛ nnipa nyinaa ano siesie.


Dwene wiadze nyinaa ho. Yɛ adwuma wɔ wo mpɔtam. Ne mmienu nyinaa ho hia.


#### Adasamma nam Akwantuo so


Adwene bi ni a ɛma asetena asekyerɛ: yɛyɛ biribi kɛseɛ fa.


Adasamma nam akwantuo so — wɔ abrabɔ pa, asetena, ne honhom mu — na yɛgu so renyin ayɛ deɛ yɛbɛtumi ayɛ. Awoɔntoatoasoɔ biara nya deɛ ɛbaa kan na wɔnya kwan ma nneɛma kɔ anim.


Worentena ase mma wo ho nko. Woka adasamma anansesɛm ho. Deɛ woyɛ ho hia ma saa anansesɛm kɛseɛ no.


#### Anidasoɔ Wɔ Hɔ


Ɛyɛ mmerɛ sɛ wobɛyɛ obi a ɔnnye biribiara nni. Nsɛm a yɛte mmerɛ nyinaa ayɛ ma ne nneɛma bɔne. Nanso deɛ obiara nnye nni no yɛ akwadworeɛ, na awerɛhow nso nnsiesie hwee.


Anidasoɔ nyɛ nkwaseasɛm. Ɛno na ɛma adwumayɛ bɛtumi ayɛ yie. Sɛ anidasoɔ nni hɔ a, adɛn nti na yɛbɛyɛ mmɔden?


Nkɔsoɔ yɛ nokware. Asetena yɛ yie ma nnipa pii seesei sene mfeɛ 200 a atwam. Eyi amma kwa — ɛbaa efisɛ nnipa yɛɛ adwuma, wɔkooeɛ, na wɔnyaa anidasoɔ.


Wobɛtumi ayɛ saa nkɔsoɔ no fa.


#### Wo Hokwan Ahorow


Wowɔ hokwan sɛ:


* Yɛne wo di wɔ anuonyam mu — obiara a woyɛ

* Wonya banbɔ firi awudisɛm ne atirimɔdensɛm mu

* Dwene ma wo ho na gye deɛ ɛtene adi

* Ka w’adwene (berɛ a wodi afoforo ni)

* Ankonamyɛ — wo nneɛma, wo nsɛm, w’asetena

* Nhomasua a ɛbɛboa wo ma woayin

* Apɔmuden hwɛ berɛ a wohia

* Ewiem tebea pa ne asaase a nkwa wom

* Nne wɔ gyinaeɛ a ɛfa wo daakye ho mu

* Dwumadie wɔ "internet" ne kɔmputa so

* Hu berɛ a kɔmputa resi gyinaeɛ fa wo ho


#### Wo Asɛdeɛ Ahorow


Hokwan nni hɔ kwa. Ɛyɛ yie mmerɛ a nnipa kura asɛdeɛ nko:


**Nyɛ:**


* Ne nnipa di wɔ akwan a wopɛ sɛ wɔyɛ wo mu

* Nyɛ atorɔ, nnaadaa, anaa nyɛ bɔhyɛ so bɔne

* Nyɛ afoforo ayamye ho nne

* Nsɛe nneɛma — ɛrensɛ daa

* Nyina hɔ kwa berɛ a wɔreyɛ obi bɔne

* Mpene "yɛn-tia-wɔn" adwene so


**Yɛ:**


* Yɛ ayamye, nokoredie, na di obuo

* Boa nnipa berɛ a wobɛtumi

* Nyina deɛ ɛtene akyi

* Hwɛ nneɛma a yɛbom kura yie

* Dwene sɛnea wo nneyɛeɛ bɛka afoforo

* Hwehwɛ baakoyɛ ne nkabom

* Kura anidasoɔ mu — ma wo ho ne afoforo


#### Onipa Su a Wobɛtumi Ayɛ


**Woyɛ Ɔyɛfoɔ.**

Wowɔ akyɛdeɛ soronko. Wobɛtumi ayɛ nneɛma, woasi nneɛma, woanya adwene foforo, woasiesie ɔhaw, na woayɛ fɛyɛ.


**Wo boɔ firi wo mu, ɛnyɛ afoforo hɔ.**

Ɛnyɛ "likes", "followers", "grades", sika, anaa deɛ afoforo ka fa wo ho. Wosom bo efisɛ wote ase.


**Kura nneɛma hwehwɛ mu.**

Kɔ so bisa nsɛm. Kɔ so sua nneɛma. Wiadze yɛ nwanwa.


**Yɛ akokoduro.**

Ɛhia akokoduro sɛ wobɛka nokware, wobɛnyina ama afoforo, na wobɛyɛ wo ho.


**Hwehwɛ pɛpɛɛpɛyɛ.**

Ɛyɛ sɛ wobɛpɛ sɛ woyɛ yie. Na ɛsan yɛ sɛ wobɛhome na woanya kommyɛ.


**Hu fɛyɛ ne nwanwasɛm.**

Nyɛ "busy" dodo ma woawere afiri ahodwiriw ho.


**Fa kyɛ.**

Sɛ wokura nidi mu a, ɛyɛ wo na ɛbɛpira wo sene obiara. Gyaa mu berɛ a wobɛtumi.


**Hwehwɛ anigyeɛ.**

Asetena botaeɛ ne anigyeɛ, ɛnyɛ amanehunu nko.


#### Adwene Akɛseɛ 10 No


1. Yɛyɛ onipa abusua baako — wɔ nsonsonoeɛ nyinaa akyi

2. Onipa biara fata anuonyam — wo nso wo ka ho

3. Yɛ ayamye, nokoredie, di obuo — mfiaseɛ nneɛma a ɛma nneɛma nyinaa yɛ yie

4. Boa a nyɛ nne — ma deɛ woyɛ ye koraa, nyɛ mfasoɔ bɔne

5. Baakoyɛ sene mpaapaemu — si "yɛn-tia-wɔn" adwene kwan

6. Wiadze nyinaa ɔmannani — woka adasamma ho, ɛnyɛ wo man nko

7. Hokwan ne asɛdeɛ nam — ahofadie nni hɔ kwa

8. Hwɛ asaase yi yie — ɛno nko na yɛwɔ

9. Adasamma nam akwantuo so — woka anansesɛm kɛseɛ bi ho

10. Anidasoɔ ma adwumayɛ bɛtumi ayɛ yie — paw anidasoɔ


#### Biribi Baako a Ɛsɛ sɛ Wokae


Yɛ onipa su a ɔma wiadze yɛ yie efisɛ wote mu.


Ayamye. Nokoredie. Obuo. Mmoa. Nkabom.


Ɛno ne Mmara no nyinaa wɔ asetena mu.


---


ƆFA A ƐTO SO NAN: MBƆFRA DEƐ


Ma Mbɔfra (Mfeɛ 8-12)


Wiadze a Yɛpɛ — Ma Mbɔfra


#### Bɔhyɛ ma Obiara


Susu wiadze bi ho baabi a:


* Wone obiara di pɛpɛɛpɛ

* Nnipa wɔ ayamye ne nokoredie

* Yɛboa yɛn ho yɛn ho

* Yɛhwɛ asaase yi yie

* Obiara wɔ aduane, nsuo, ne fie pa


Saa Mmara yi yɛ bɔhyɛ sɛ yɛbɛbɔ mmɔden asi saa wiadze no.


#### Yɛyɛ Abusua Baako


Biribi nwanwa bi ni: nnipa nyinaa wɔ asaase so yɛ abusua kɛseɛ baako.


Yɛwɔ kasa ahorow. Aduane ahorow. Akwan ahorow a yɛde yɛ nneɛma. Nanso yɛnyinaa yɛ nnipa. Yɛnyinaa pɛ sɛ yɛnya anigyeɛ. Yɛnyinaa pɛ sɛ wɔdɔ yɛn. Yɛnyinaa yɛ ya, yɛsuro, na yɛanya anigyeɛ.


Sɛ wohu obi a ɔyɛ soronko firi wo ho a, kae sɛ: ɔyɛ wo mmanoma (cousin) a ɔwɔ akyirikyiri. Nokware! Nnipa nyinaa firi nananom baako hɔ.


#### Mmara Kɛseɛ No


Obiara, baabiara, mfeɛ mpempem pii, ayɛ adwene wɔ biribi baako so:


**Ne afoforo di sɛnea wopɛ sɛ wɔne wo di.**


* Sɛ wonpɛ sɛ nnipa yɛ wo bɔne a, nyɛ afoforo bɔne.

* Sɛ wopɛ sɛ nnipa kyɛ nneɛma ne wo a, kyɛ ne wɔn.

* Sɛ wopɛ sɛ nnipa ka nokware kyerɛ wo a, ka nokware.

* Sɛ wopɛ sɛ nnipa yɛ wo ayamye a, yɛ ayamye.


Ɛyɛ mmerɛ. Na ɛyɛ mmara a ɛho hia sene biribiara.


#### Yɛ Ayamye, Nokoredie, na Di Obuo


**Yɛ Ayamye**

Ayamye nketenkete ho hia yiye. Serew kyerɛ obi. Boa berɛ a wobɛtumi. Ka asɛm pa bi. Saa nneɛma nketenkete yi ma wiadze yɛ yie.


**Yɛ Nokware**

Nyɛ atorɔ. Mpo berɛ a ɛyɛ den no, ka nokware. Nnipa bɛtumi de wɔn ho ato obi a ɔdi nokware so.


**Di Obuo**

Ne obiara di sɛ obi a ɔsom bo — efisɛ wɔsom bo. Mpo nnipa a wɔyɛ soronko firi wo ho. Mpo nnipa a wonpɛ wɔn asɛm kɛseɛ.


#### Boa a Nyɛ Nne


Sɛ obiara boa na obiara nni nne a, nneɛma kɔ yie.


* Yɛ wo kyɛfa.

* Kyɛ nneɛma pɛpɛɛpɛ.

* Nnye deɛ ɛboro deɛ wohia so.

* Nnaadaa nnipa mfa nnya deɛ wopɛ.


Anigyeɛ pa nnyɛ sɛ wobɛnya pii sene afoforo. Ɛyɛ berɛ a obiara wɔ deɛ ɛfata.


#### Yɛbom a Yɛyɛ Den


Nnipa bi bɔ mmɔden sɛ wɔbɛma yɛako yɛn ho yɛn ho — sɛ wɔbɛma yɛadwene sɛ "saa nkurɔfoɔ no" yɛ bɔne anaa wɔyɛ hu.


Mmene saa adwene no.


Nnipa a wɔhwan soronko, wɔkasa soronko, anaa wɔgye biribi foforo di yɛ nnipa ara. Wɔwɔ abusua. Wɔwɔ nkaeɛ. Wɔwɔ anisoadeɛ.


Yɛyɛ yie mmerɛ a yɛbom yɛ adwuma sene mmerɛ a yɛko.


#### Deɛ Onipa Biara Fata


Onipa biara — wo nso wo ka ho — fata:


* Fie a ɛyɛ banbɔ

* Aduane ne nsuo pa a ɛdɔɔso

* Mmoa berɛ a wɔyɛ yareɛ

* Kwan sɛ wobɛsua nneɛma

* Sɛ wobɛka deɛ wodwene

* Sɛ wobɛgye deɛ ɛyɛ nokware ama wo adi

* Sɛ yɛne wo bɛdi pɛpɛɛpɛ

* Mframa pa ne asaase pa

* Sɛ yɛne wo bɛdi ayamye ne obu mu


#### Deɛ Onipa Biara Bɛbɔ Mmɔden Ayɛ


Sɛ wowɔ hokwan a, kyerɛ sɛ wowɔ asɛdeɛ nso:


* Yɛ ayamye — mpo berɛ a obiara nnhwɛ wo

* Yɛ nokware — mpo berɛ a ɛyɛ den

* Yɛ akokoduro — nyina deɛ ɛtene akyi

* Boa afoforo — titiriw nnipa a wɔhia mmoa

* Kyerɛ aseda — anyigye wɔ deɛ wowɔ ho

* Yɛ pɛpɛɛpɛ — nnaadaa anaa nnye pii sene wo kyɛfa

* Dwene nneɛma ho — nsɛe nneɛma

* Hwehwɛ nimdeɛ — kɔ so sua nneɛma na bisa nsɛm

* Fa kyɛ — nnkura nidi mu daa

* Ma w’ani nnye — gye asetena anigyeɛ!

* Yɛ wo ho — woankasa su ho hia


#### Fa Wo Ho


Woyɛ soronko — ɛnyɛ efisɛ woye sene obiara, na mmom efisɛ obiara nni hɔ a ɔte sɛ wo pɛɛ.


Wowɔ nneɛma a woyɛ no yie. Wowɔ w’ankasa adwene. Wowɔ biribi a wobɛtumi de ama a obiara ntumi mma.


Wobɛtumi ayɛ nneɛma. Wobɛtumi asua nneɛma. Wobɛtumi aboa nnipa. Wobɛtumi ama wiadze ayɛ yie kakra.


Wo boɔ nnyɛ sɛnea wo hwam teɛ, nneɛma a wowɔ, anaa "grades" a wonya. Wo ho hia efisɛ woyɛ wo.


#### Fa Asaase Yi Ho


Asaase yi ne yɛn fie — na ɛyɛ mmoa, nnua, ne abɔdeɛ nyinaa fie.


Ɛhia sɛ yɛhwɛ so yie:


* Nsɛe nsuo anaa aduane

* Ntoto nneɛma bɔne baabiara

* Bɔ mmoa ne nnua ho ban

* Kae sɛ mbɔfra wɔ daakye bɛhia asaase pa nso


#### Fa Mfiridwuma Ho


Tɛlɛfɔno, kɔmputa, ne "internet" bɛtumi ayɛ mfiridwuma pa.


Nanso kae sɛ:


* Nnamfo pa ne nkɔmmɔdie pa ho hia sene biribiara

* Ɛyɛ sɛ wobɛgye ahomegyeɛ afiri kɔmputa ho

* "Apps" bi wɔ hɔ a wɔayɛ no sɛ ɛbɛyɛ den sɛ wobɛgyae — hu eyi

* W’ankasa nsɛm bɛyɛ kokoam nsɛm


#### Ɛyɛ Sɛ Wobɛnya Anidasoɔ


Mmerɛ bi wiadze yɛ hu anaa awerɛhow. Ɛyɛ sɛ wobɛte saa nkaeɛ no.


Nanso nneɛma bɛtumi ayɛ yie. Nnipa bɛtumi asesɛ. Ɔhaw bɛtumi asiesie.


Anidasoɔ nyɛ nkwaseasɛm. Ɛyɛ akokoduro. Na ɛboa wo ma woyɛ nneɛma pa.


#### Bɔhyɛ No


Sɛ obiara bɔ mmɔden di Mmara Kɛseɛ no so — sɛ obiara bɔ mmɔden yɛ ayamye, nokoredie, akokoduro, ne mmoa — a, wiadze bɛyɛ yie yiye.


Wobɛtumi ayɛ saa nkabom no fa, firi nnɛ.


#### Nkyerɛkyerɛmu mu Tiawa


Yɛ papa. Yɛ ayamye. Yɛ nokware. Boa afoforo. Yɛnyinaa yɛ abusua baako. Hwɛ asaase yi yie. Na anidasoɔ wɔ hɔ mmerɛ nyinaa.