İNSAN LƏYAQƏTİ VƏ PLANETİN ÇİÇƏKLƏNMƏSİ ÜZRƏ ÜMUMDÜNYA XARTİYASI

**Bəşəriyyət üçün Vahid Baxış**

---

MÜNDƏRİCAT

**BİRİNCİ HİSSƏ: TAM XARTİYA**

* Preambula

* I Hissə: Fundamental Prinsiplər (Maddə 1-7)

* II Hissə: İnsan Xarakteri və İstəkləri (Maddə 8-20)

* III Hissə: Mənəvi Xarakter və Sosial Məsuliyyət (Maddə 21-29)

* IV Hissə: Birlik və Sülh (Maddə 30-33)

* V Hissə: Şəxsiyyətin Hüquqları (Maddə 34-43)

* VI Hissə: Xalqların Hüquqları (Maddə 44-46)

* VII Hissə: Sosial və İqtisadi Hüquqlar (Maddə 47-52)

* VIII Hissə: Rəqəmsal Dövrdə Hüquqlar (Maddə 53-56)

* IX Hissə: Texnologiya Bəşəriyyətin Xidmətində (Maddə 57-60)

* X Hissə: Yaşayan Yer Kürəsi (Maddə 61-64)

* XI Hissə: Həyata Keçirilmə (Maddə 65-70)

* Yekun Təsdiq

**İKİNCİ HİSSƏ: SADƏ DİL VERSİYASI**

**ÜÇÜNCÜ HİSSƏ: GƏNCLƏR ÜÇÜN VERSİYA**

**DÖRDÜNCÜ HİSSƏ: UŞAQLAR ÜÇÜN VERSİYA**

---

BİRİNCİ HİSSƏ: TAM XARTİYA

PREAMBULA

Biz, Yer kürəsinin xalqları, ortaq bəşəriyyətimizdə birləşərək və bu yaşayan planetdəki ümumi taleyimizlə bir-birimizə bağlanaraq:

Hər bir insanın — istər Tanrı tərəfindən verilmiş, istər təbiətən bəxş edilmiş, istərsə də daxili insani mahiyyətdən irəli gələn — heç nəyin sarsıda bilməyəcəyi ayrılmaz ləyaqət və dəyərə malik olduğunu qəbul edərək;

Hər bir böyük dini, fəlsəfi və yerli ənənələrdə mövcud olan, hamısı bizə başqaları ilə özümüzə necə davranılmasını istəyiriksə, elə davranmağı öyrədən müdrikliyi etiraf edərək;

Bəşəriyyətin qarşılıqlı münasibətdə — bir-birimizlə, əcdadlarımız və nəsillərimizlə, bu Yer kürəsini paylaşan torpaq, su və bütün canlılarla birlikdə mövcud olduğunu anlayaraq;

Bizim vahid bir insan ailəsi olduğumuzu, ortaq bir mənşəyi və ortaq bir evi paylaşdığımızı, gələcəyimizin isə müxtəlifliyimizə hörmət etməklə yanaşı, bu birliyi dərk etməkdən asılı olduğunu təsdiqləyərək;

Tarixin acı təcrübələrindən — ləyaqətin inkar edildiyi, xalqların bir-birinə qarşı qoyulduğu və Yerin yaralandığı anlardan dərs çıxararaq, daha ədalətli və dinc bir dünya qurmağa əzm göstərərək;

İnsanların yalnız zərərdən qorunmalı deyil, həm də yaradıcı, həqiqət axtarışçısı və ümumi rifaha töhfə verən varlıqlar kimi çiçəklənməyə çağırıldıqlarını təsdiqləyərək;

Bəşəriyyətin inkişaf yolunda olduğuna, hələ də öz potensialına doğru irəlilədiyinə və hər bir nəslin bu ortaq tərəqqini irəli aparmaq imkanı və məsuliyyəti daşıdığına inanaraq;

Dövrümüzün böyük çətinlikləri — iqlim təhdidləri, görünməmiş gücə malik yeni texnologiyalar, davamlı yoxsulluq və bərabərsizlik, habelə sülhün kövrəkliyi ilə — heç bir millətin və ya xalqın təkbaşına öhdəsindən gələ bilməyəcəyi problemlərlə birlikdə üzləşərək;

Hüquqların məsuliyyət daşıdığını, azadlığın ümumi rifaha xidmət etdiyini və hər hansı bir cəmiyyətin dəyər ölçüsünün ən zəif təbəqələrə münasibəti ilə müəyyən olunduğunu təsdiqləyərək;

Bununla, bu İnsan Ləyaqəti və Planetin Çiçəklənməsi üzrə Ümumdünya Xartiyasını bütün xalqlar və millətlər üçün ümumi bir baxış və standart kimi elan edirik.

---

I HİSSƏ: FUNDAMENTAL PRİNSİPLƏR

#### Maddə 1 — Qızıl Qayda

Bu Xartiyanın əsasını hər bir qalıcı mənəvi ənənədə tapılan qarşılıqlılıq etikası təşkil edir: Başqaları ilə sənə necə davranılmasını istəyirsənsə, elə davran. Sənə edilməsini istəmədiyin şeyi başqalarına etmə. Bu prinsip bütün şəxslərə, icmalara və millətlərə şamil edilir. O, gələcək nəsillər və təbii dünya ilə münasibətlərimizə rəhbərlik edir. O, bizi yalnız zərərdən qaçmağa deyil, həm də fəal şəkildə başqalarının rifahını axtarmağa çağırır.

#### Maddə 2 — Ayrılmaz Ləyaqət

Hər bir insan hər hansı keyfiyyətdən, nailiyyətdən və ya statusdan asılı olmayan ayrılmaz ləyaqətə malikdir. Bu ləyaqət heç bir güc tərəfindən verilə və ya alına bilməz. O, bütün hüquqların qaynağı və bütün əməllərin qiymətləndirilməli olduğu standartdır.

#### Maddə 3 — Vahid İnsan Ailəsi

Bəşəriyyət vahid bir ailədir. Mədəniyyət, dil, inanc və millət fərqliliyinin fövqündə biz ortaq bir mənşəyi, ortaq bir təbiəti və ortaq bir evi paylaşırıq. Bu birlik əldə edilməli olan bir məqsəd deyil, tanınmalı və hörmət edilməli olan bir reallıqdır. Qəbul etsək də, etməsək də biz bir-birimizlə bağlıyıq; müdriklik buna uyğun yaşamaqdadır.

#### Maddə 4 — Müxtəliflikdə Birlik

Bu vahid insan ailəsi özünü bir çox mədəniyyət, dil, inanc və ənənə vasitəsilə büruzə verir. Bu müxtəliflik həll edilməli olan bir problem deyil, qorunmalı olan bir xəzinədir. Heç bir tək sivilizasiya və ya dünya görüşü bütün həqiqətə sahib deyil. Biz bir-birimizdən öyrənirik və fərqlərimiz hamımızı zənginləşdirir. Əsl birlik müxtəlifliyi ehtiva edir; onu yox etmir.

#### Maddə 5 — Yer Kürəsinə Qayğı

Yer kürəsi bütün həyatı təmin edir və bizim ehtiramımıza, qayğımıza layiqdir. Təbiətin insanlar üçün faydalılığından kənar öz dəyəri vardır. Biz həyat şəbəkəsinin bir hissəsiyik, ondan ayrı deyilik. Bəşəriyyətin sağlamlığı ilə planetin sağlamlığı ayrılmazdır.

#### Maddə 6 — Gələcək Nəsillər Qarşısında Məsuliyyət

Biz Yer kürəsini bizdən sonra gələcəklər üçün əmanət saxlayırıq. Hər bir nəsil öz seçimlərinin hələ doğulmamış nəsillər üzərindəki nəticələrini nəzərə almalıdır. Biz yaxşı əcdadlar olmağa, həyatı və ümidi qoruya biləcək bir dünya qoyub getməyə çağırılırıq.

#### Maddə 7 — Bəşəriyyətin Səyahəti

Bəşəriyyət mənəvi, sosial və mənəvi inkişaf yolundadır — hələ də öz potensialına doğru irəliləyir. Hər bir nəsil özündən əvvəlkilərin tərəqqisini və uğursuzluqlarını miras alır və daha böyük ədalətə, müdrikliyə və çiçəklənməyə doğru irəliləmək imkanına malikdir. Bu ortaq səyahət fərdi həyatlara məna verir və bizi özümüzdən daha böyük bir şeyə töhfə verməyə çağırır.

---

II HİSSƏ: İNSAN XARAKTERİ VƏ İSTƏKLƏRİ

#### Maddə 8 — Xeyirxahlıq

Xeyirxahlıq ən universal fəzilətdir — uşaqlar tərəfindən anlaşılan, hər bir mədəniyyət tərəfindən hörmət edilən və hamı tərəfindən ehtiyac duyulan bir dəyərdir. Hər bir kəs xeyirxah olmağa: başqalarına qarşı mülayimlik, diqqət və qayğı ilə davranmağa çağırılır. Kiçik xeyirxahlıq aktları gündəlik həyatın toxumasını qoruyur; onların yoxluğu dünyanı sərt və soyuq edir. Cəmiyyətlər öz adətlərində, təsisatlarında və təhsillərində xeyirxahlığı təşviq etməlidirlər.

#### Maddə 9 — Dürüstlük və Doğruçuluq

Dürüstlük etibarın, etibar isə cəmiyyətin təməlidir. Hər bir şəxs sözdə və əməldə doğru olmağa — həqiqəti söyləməyə, vədlərinə əməl etməyə, özünü və vəziyyətləri dürüst təqdim etməyə, yalan, aldatma və manipulyasiyadan imtina etməyə çalışmalıdır. Yalan üzərində qurulmuş cəmiyyət dayana bilməz. Çətin olsa belə, həqiqəti söyləyənlər hamıya xidmət etmiş olurlar.

#### Maddə 10 — Hörmət

Hər bir şəxs hörmətlə qarşılanmağa — dəyərli bir varlıq kimi tanınmağa, dinlənilməyə və ciddiyə alınmağa layiqdir. Hörmət razılaşmağı deyil, qarşı tərəfin ləyaqətini tanımağı tələb edir. Hörmətsizlik, nifrət və insanlıqdan kənarlaşdırma qəddarlığın toxumlarıdır. Cəmiyyətlər bütün fərqliliklərə rəğmən qarşılıqlı hörmət mədəniyyətini inkişaf etdirməlidirlər.

#### Maddə 11 — Yaradıcı Varlıq Kimi İnsan

Hər bir insan yaratmaq, təsəvvür etmək, qurmaq və dünyaya bənzərsiz bir töhfə vermək qabiliyyəti ilə doğulur. Bu yaradıcı ruh insan ləyaqəti üçün əsasdır. Cəmiyyətlər yaradıcılığı dəstəkləməli, mənalı iş və özünüifadə üçün imkanlar yaratmalı və hər bir insanın təklif edə biləcəyi bir vergisi olduğunu qəbul etməlidirlər.

#### Maddə 12 — Özünədəyər və Kimlik

Hər bir insanın yalnız kənar təsdiqdən deyil, daxildən gələn sağlam özünədəyər hissini inkişaf etdirmək hüququ vardır. Təhsil və mədəniyyət başqaları üzərində hökmranlığa deyil, xarakterə, əməyə və töhfəyə əsaslanan özünəhörməti təşviq etməlidir. Hər bir şəxsin unikal kimliyinə, baxış bucağına və yoluna hörmət edilməlidir.

#### Maddə 13 — Maraq və Həqiqət Axtarışı

Anlamaq arzusu insan olmağın təməlidir. Hər bir insanın açıq ağılla həqiqəti axtarmaq, sual vermək, öyrənmək və ömür boyu inkişaf etmək hüququ və məsuliyyəti vardır. Cəmiyyətlər marağı stimullaşdırmalı, dürüst araşdırmanı qorumalı və müdriklik naminə bilik dalınca gedənlərə hörmət etməlidirlər.

#### Maddə 14 — Empatiya ilə Ədalət

Ədalət axtarışı empatiya — başqalarının hisslərini anlamaq və bölüşmək qabiliyyəti ilə idarə olunmalıdır. Şəfqətsiz ədalət qəddarlığa çevrilir; ədalətsiz şəfqət isə səhvlərə yol açır. Hər bir şəxs hətta razılaşmadığı insanları belə anlamağa çalışaraq doğru olanın tərəfində durmağa çağırılır.

#### Maddə 15 — Sağlam Mübarizə

İnsanlar təbii olaraq böyüməyə, təkmilləşməyə və üstün olmağa çalışırlar. Performansı yüksəldən, mükəmməlliyə ilham verən və rəqiblərə hörmət edən sağlam rəqabət təşviq edilməlidir. Lakin rəqabət heç vaxt qəddarlığa, istismara və ya başqalarının məhvinə haqq qazandırmamalıdır. Başqalarına zərər verərək qazanılan uğur həqiqi uğur deyil. Məqsəd başqalarını məğlub etmək deyil, özünü inkişaf etdirmək və bütövə töhfə verməkdir.

#### Maddə 16 — Fərdilik və Aidiyyət

Hər bir şəxs özünəməxsus istedadları, baxışları və töhfələri ilə unikal və təkrarolunmazdır. Bu fərdilik boğulmamalı, əksinə inkişaf etdirilməlidir. Eyni zamanda, insanlar cəmiyyət və bağlılıq daxilində çiçəklənirlər. Fərdilik və aidiyyət arasındakı gərginlik aradan qaldırılmamalıdır — hər ikisi tam insanlıq üçün zəruridir.

#### Maddə 17 — Heyrət və Gözəllik

İnsanlar heyrətlənməyə — gözəllikdən, sirlərdən və varlığın genişliyindən təsirlənməyə qadirdirlər. Bu heyrət qabiliyyəti aradan qaldırılmalı olan bir zəiflik deyil, inkişaf etdirilməli olan bir bəxşişdir. İncəsənət, təbiət, musiqi, hekayələr və təfəkkür ruhu qidalandırır. Cəmiyyətlər gözəllik, sükut və düşüncə üçün məkanları qorumalı və insan həyatını sadəcə məhsuldarlıq və istehlaka endirməməlidir.

#### Maddə 18 — Balans və Bütövlük

Çiçəklənən bir həyat balans tələb edir: ambisiya ilə məmnunluq, özünü təkmilləşdirmə ilə özünü qəbul etmə, iş ilə istirahət, vermək ilə almaq arasında. Limitsiz "daha çox" ardınca qaçmaq boşluğa aparır. Müdriklik nəyin kifayət olduğunu bilmək, həyatı olduğu kimi yaşamaq və mübarizə daxilində sülh tapmaqdadır.

#### Maddə 19 — Sevinc və Bayram

Həyat sevinclə yaşanmaq üçün nəzərdə tutulub. Oyun, yumor, bayram və zövq ciddi həyat işindən yayındıran vasitələr deyil — onlar insanın çiçəklənməsi üçün vacibdir. Cəmiyyətlər şənlik, istirahət və varlığın sadə həzzləri üçün yer ayırmalıdırlar. Sevinci olmayan həyat, nə qədər vəzifəşünas olsa da, əskikdir.

#### Maddə 20 — Ümid

Ümid bütün digər fəzilətləri mümkün edən dəyərdir. O, səylərin əhəmiyyətli olduğuna, gələcəyin daha yaxşı ola biləcəyinə, xeyirxahlığın əbəs olmadığına dair inamdır. Ümid olmasa, cəsarət qırılar və fəaliyyət dayanar. Hər bir insanın ümid üçün əsaslar tapmaq hüququ və başqalarında ümidi qorumaq məsuliyyəti vardır. Ümidsizlik realizm deyil, təslimiyyətdir.

---

III HİSSƏ: MƏNƏVİ XARAKTER VƏ SOSİAL MƏSULİYYƏT

#### Maddə 21 — Başqaları Qarşısında Məsuliyyət

Hər bir şəxs öz imkanları daxilində icmasının rifahına töhfə verməyə borcludur. Daha böyük imkanları olanlar ehtiyacı olanlara kömək etmək üçün daha böyük məsuliyyət daşıyırlar. Zəiflərlə, əziyyət çəkənlərlə və kənarda qalanlarla həmrəylik mənəvi yetkinliyin əlamətidir. Kömək edə biləcək heç kim başqaları əziyyət çəkərkən biganə qalmamalıdır.

#### Maddə 22 — İstismar Etmədən Töhfə Vermək

Çiçəklənən cəmiyyət hər kəsin başqaları üzərində haqsız üstünlük axtarmadan öz qabiliyyətini maksimum dərəcədə ortaya qoyduğu cəmiyyətdir. Öz payından daha çoxunu götürmək, başqalarının əməyini və ya etibarını istismar etmək və ya ümumi rifah hesabına irəliləmək sosial quruluşu korlayır. Məqsəd şəxsi mənfəət deyil, qarşılıqlı çiçəklənmədir. Hər kəs töhfə verdikdə və heç kim istismar etmədikdə hamı inkişaf edir.

#### Maddə 23 — Vicdanlılıq (Mənəvi Bütövlük)

Vicdanlılıq bütöv olmaq deməkdir — şəxsi həyatda və cəmiyyət qarşısında eyni insan olmaq, hətta kimsə baxmayanda belə öz dəyərlərinə uyğun hərəkət etməkdir. Vicdanlı insan vədlərinə əməl edir, öhdəliklərinə hörmət edir və ona etibar etmək olar. Cəmiyyətlər yalnız insanların çoxu çox vaxt vicdanla hərəkət etdikdə fəaliyyət göstərə bilər.

#### Maddə 24 — Şükranlıq və Təvazökarlıq

Yaxşı həyata şükranlıq daxildir — ailəmizdən, icmamızdan, təbiətdən və bizdən əvvəl gələnlərdən aldığımız şeylərə qiymət vermək. Şükranlıq hər şeyi öz haqqı hesab etməyin antidotudur; o, dünyanı və oradakı yerimizi görmə tərzimizi dəyişir. Təvazökarlıq biliklərimizin hüdudlarını, uğurlarımızda başqalarının töhfəsini və nəzarətimizdən kənar qüvvələrdən asılılığımızı qəbul etməkdir. Şükranlıq və təvazökarlıq birlikdə bizi müdrikliyə açır və təkəbbürdən qoruyur.

#### Maddə 25 — Resursların Mühafizəsi

Resurslar — istər şəxsi, istər icma, istərsə də təbii olsun — israf edilmədən və ya mənimsənilmədən müdrikcəsinə istifadə edilməlidir. İsrafçılıq daha az imkanı olanlara və bizdən sonra gələcəklərə qarşı hörmətsizlikdir. Hər kəs öz imkanları daxilində yaşamalı və paylaşılan resurslara istismar obyekti kimi deyil, bir əmanət kimi yanaşmalıdır.

#### Maddə 26 — Xoşməramın Sui-istifadə Edilməməsi

Başqalarının səxavəti və etibarı istismar edilməməlidir. Kömək alanlar ondan yaxşı istifadə etmək və imkan daxilində növbə ilə başqalarına kömək etmək məsuliyyəti daşıyırlar. Xeyirxahlıqdan, xeyriyyəçilikdən və ya ictimai nemətlərdən şəxsi mənfəət üçün istifadə etmək sosial bağa xəyanətdir. Azadlıq insanların çoxunun çox vaxt vicdanla davranmasından asılıdır.

#### Maddə 27 — Cəsarət və Mənəvi İnanc

Yaxşı yaşamaq cəsarət tələb edir — ağır bədəli olsa belə həqiqət və ədalət tərəfdarı olmaq, susmağın daha asan olduğu halda danışmaq və təzyiq və ya qorxu qarşısında düzgün hərəkət etmək əzmi. Mənəvi qorxaqlıq şərə yol açır. Hər bir şəxs gündəlik dürüstlük naminə sakit cəsarətə və lazım gəldikdə şahidlik naminə ictimai cəsarətə çağırılır.

#### Maddə 28 — Bağışlama

Bağışlamaq qabiliyyəti — başqalarını və özünü — sağalmaq və irəliləmək üçün vacibdir. Kin saxlamaq onu saxlayanı zəhərləyir. Bağışlamaq unutmaq, bəraət qazandırmaq və ya ədalətdən imtina etmək demək deyil; bu, inciklik hissini sərbəst buraxmaq və barışıq imkanını açmaq deməkdir. Bağışlama olmadan yaralar heç vaxt sağalmır və zərər dövrələri davam edir.

#### Maddə 29 — Xidmət və Töhfə

Mənalı həyat yalnız aldıqlarımızda deyil, həm də verdiklərimizdə tapılır. Başqalarına — ailəyə, icmaya və geniş dünyaya xidmət etmək dərin məmnunluq və məqsəd qaynağıdır. Xidmət edənlər kəşf edirlər ki, vermək verəni zənginləşdirir. Cəmiyyətlər xidmət edənlərə hörmət etməli və bütün insanlarda yalnız özümüz üçün deyil, bir-birimiz üçün burada olduğumuz anlayışını inkişaf etdirməlidirlər.

---

IV HİSSƏ: BİRLİK VƏ SÜLH

#### Maddə 30 — Parçalanma Əvəzinə Birləşmə

Bəşəriyyətin gələcəyi bir-birimizi parçalamaq deyil, bir araya gəlmək qabiliyyətimizdən asılıdır. Bizi bölən qüvvələr — tribalizm, qərəz, demaqogiya, "başqası" qorxusu — ümumi rifahımızı təhdid edir və tarixin ən böyük vəhşiliklərinə səbəb olub. Hər bir şəxs dünyanı "biz və onlar" kimi görmək vəsvəsəsinə müqavimət göstərməyə, fərqliliklər daxilində ortaq məxrəc axtarmağa və divarlar əvəzinə körpülər qurmağa çağırılır. Birlik eynilik demək deyil; o, bütün fərqliliklərin fövqündə ortaq bəşəriyyətimizi tanımaq deməkdir.

#### Maddə 31 — Tribalizmdən və Ögeyləşdirmədən İmtina

Bəşəriyyəti "biz" və "onlar"a bölmək və "başqası" hesab edilənləri insanlıqdan kənarlaşdırmaq meyli qərəz, təqib və soyqırımların kökündə dayanır. Hər bir şəxs özündə bu meylə müqavimət göstərməli və cəmiyyətində buna qarşı çıxmalıdır. Heç bir qrup insandan aşağı deyil. Heç bir xalq fəda edilə bilməz. Yad, əcnəbi, fərqli olan — onlar da tam insandır və tam ləyaqətə layiqdirlər.

#### Maddə 32 — Qlobal Vətəndaşlıq

Hər bir şəxs öz icması və milləti ilə yanaşı həm də dünyanın vətəndaşıdır. Bu qlobal vətəndaşlıq digər kimlikləri əvəz etmir, əksinə onları tamamlayır. Dövrümüzün çətinlikləri — iqlim dəyişikliyi, pandemiyalar, nüvə silahları, süni intellekt — vahid bəşəriyyət kimi düşünməyi və fəaliyyət göstərməyi tələb edir. Vətənpərvərlik və qlobal məsuliyyət bir-birinə zidd deyil; hər ikisini bir arada tutmaq olar. İnsan cəmiyyətinin təkamülü getdikcə genişlənən mənəvi qayğı dairələrinə işarə edir.

#### Maddə 33 — Sülh

Sülh yalnız müharibənin olmaması deyil; o, ədalətin, təhlükəsizliyin və insanın çiçəklənməsi üçün şəraitin mövcudluğudur. Hər bir insanın sülh şəraitində yaşamaq hüququ vardır. Cəmiyyətlər münaqişələri dialoq, danışıqlar və qanuni yollarla həll etməlidirlər. Zorakılıq mənəvi hüdudlarla məhdudlaşan son çarə olmalıdır. Sülh üçün çalışanlar — düşmənləri barışdıranlar, münaqişələri yatıranlar, anlayış quranlar — müqəddəs bir iş görürlər.

---

V HİSSƏ: ŞƏXSİYYƏTİN HÜQUQLARI

#### Maddə 34 — Bərabərlik

Bütün insanlar azad, ləyaqət və hüquqca bərabər doğulurlar. Hər bir şəxs irqindən, dərisinin rəngindən, cinsindən, dilindən, dinindən, siyasi baxışından, milli və ya sosial mənşəyindən, mülkiyyətindən, doğumundan və ya digər statusundan asılı olmayaraq bu Xartiyanın tam müdafiəsini almaq hüququna malikdir.

#### Maddə 35 — Yaşamaq, Azadlıq və Təhlükəsizlik

Hər bir insanın yaşamaq, azadlıq və şəxsi toxunulmazlıq hüququ vardır. Heç kim işgəncəyə, qəddar, qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftara məruz qala bilməz. Heç kim köləlikdə və ya asılılıqda saxlanıla bilməz. Heç kim özbaşına yaşamaq və ya azadlıq hüququndan məhrum edilə bilməz.

#### Maddə 36 — Fikir, Vicdan və Din Azadlığı

Hər bir insanın fikir, vicdan və din azadlığı hüququ vardır. Buraya hər hansı bir inanca sahib olmaq və ya olmamaq, inancını dəyişmək və dinini ibadət, təlim və ayinlər vasitəsilə tətbiq etmək azadlığı daxildir. Heç kim inanc məsələlərində məcbur edilə bilməz.

#### Maddə 37 — İfadə və Məlumat Azadlığı

Hər bir insanın ifadə azadlığı, o cümlədən məlumat və ideyaları axtarmaq, almaq və paylaşmaq hüququ vardır. Buraya mətbuat azadlığı və bütün ünsiyyət formaları daxildir. Bu azadlıqlar məsuliyyət daşıyır və yalnız başqalarının hüquqlarını və ya mühüm ictimai mənafeləri qorumaq üçün zəruri olduqda məhdudlaşdırıla bilər.

#### Maddə 38 — Toplaşmaq və Birləşmək Azadlığı

Hər bir insanın dinc toplaşmaq və öz mənafelərini qorumaq üçün birliklər, o cümlədən təşkilatlar yaratmaq və onlara qoşulmaq hüququ vardır. Heç kim hər hansı bir birliyə aid olmağa məcbur edilə bilməz.

#### Maddə 39 — Demokratik İştirakçılıq

Hökumətin səlahiyyəti xalqın iradəsinə əsaslanır. Hər bir insanın idarəetmədə birbaşa və ya sərbəst seçilmiş nümayəndələr vasitəsilə iştirak etmək, ümumi və bərabər seçki hüququ əsasında həqiqi seçkilərdə səs vermək hüququ vardır. Gənclərin onların gələcəyinə təsir edən qərarlarda mənalı səs hüququ vardır.

#### Maddə 40 — Ədalət və Lazımi Hüquqi Prosedur

Bütün insanlar qanun qarşısında bərabərdir. Hər kəsin qərəzsiz tribunallar tərəfindən ədalətli rəftar görmək, təqsiri sübuta yetirilənədək təqsirsiz sayılmaq, hüquqi yardımdan istifadə etmək və hüquqları pozulduqda effektiv müdafiə vasitələrinə malik olmaq hüququ vardır. Heç kim özbaşına həbs edilə və ya saxlanıla bilməz.

#### Maddə 41 — Məxfilik (Şəxsi Həyatın Toxunulmazlığı)

Hər bir insanın şəxsi həyatına, ailəsinə, evinə və ünsiyyətinə hörmət edilməsi hüququ vardır. Bu hüquq şəxsi məlumatların və dataların qorunmasına da şamil edilir. Heç kim özbaşına izlənilə və ya şəxsi işlərinə müdaxilə edilə bilməz.

#### Maddə 42 — Hərəkət Azadlığı

Hər bir insanın sərbəst hərəkət etmək və yaşayış yerini seçmək hüququ vardır. Hər kəsin istənilən ölkəni, o cümlədən öz ölkəsini tərk etmək və öz ölkəsinə qayıtmaq hüququ vardır. Hər kəsin təqiblərdən sığınacaq axtarmaq hüququ vardır. Eyni dərəcədə, hər bir insanın öz vətənində qalmaq hüququ vardır.

#### Maddə 43 — Ailə və İcma

Ailə, müxtəlif formalarında, cəmiyyətin təməl vahididir və müdafiə olunmaq hüququna malikdir. Yetkinlərin azad və tam razılığı ilə evlənmək və ailə qurmaq hüququ vardır. Uşaqların qayğı, müdafiə və ailə bağları hüququ vardır. İcmaların öz həyat tərzlərini və sosial bağlarını qorumaq hüququ vardır.

---

VI HİSSƏ: XALQLARIN HÜQUQLARI

#### Maddə 44 — Öz Müqəddəratını Təyinetmə

Bütün xalqların öz taleyini təyin etmək, siyasi statusunu seçmək və iqtisadi, sosial və mədəni inkişafını təmin etmək hüququ vardır. Heç bir xalq öz dolanışıq vasitələrindən və ya gələcəyini müəyyən etmək hüququndan məhrum edilə bilməz.

#### Maddə 45 — Azlıqlar və Fərqli İcmalar

Etnik, dini, dil və ya mədəni azlıqlara mənsub olan şəxslərin öz mədəniyyətindən istifadə etmək, öz dininə etiqad etmək və öz dilindən istifadə etmək hüququ vardır. Bütün fərqli icmaların kimliyi və çiçəklənməsi qorunmalıdır. Qərarlar bir icmanın torpaqlarına, resurslarına və ya həyat tərzinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir etdikdə, həmin icmanın azad, qabaqcadan və məlumatlandırılmış razılığı alınmalıdır.

#### Maddə 46 — Həqiqət və Barışıq

Ağır haqsızlıqların baş verdiyi yerlərdə xalqların həqiqəti bilmək, etiraf olunmaq və sağalmaq imkanı hüququ vardır. Ədalət yalnız məsuliyyəti deyil, həm də barışığı ehtiva edir. Dinc gələcək qurmaq keçmişlə dürüst şəkildə üzləşməyi tələb edir.

---

VII HİSSƏ: SOSİAL VƏ İQTİSADİ HÜQUQLAR

#### Maddə 47 — Adekvat Həyat Səviyyəsi

Hər bir insanın sağlamlıq və rifah üçün adekvat olan həyat səviyyəsi, o cümlədən qida, su, geyim, mənzil və zəruri xidmətlər hüququ vardır. Hər kəsin nəzarətindən kənar ehtiyac anlarında təhlükəsizlik hüququ vardır. Bol bir dünyada heç kim ac və ya evsiz qalmamalıdır.

#### Maddə 48 — Əmək

Hər bir insanın əmək, ədalətli iş şəraiti, ədalətli mükafatlandırma və istismardan müdafiə hüququ vardır. İşçilərin təşkilatlanmaq və kollektiv danışıqlar aparmaq hüququ vardır. Hər kəsin istirahət, asudə vaxt və iş saatlarının ağlabatan məhdudlaşdırılması hüququ vardır. Məcburi əmək qadağandır.

#### Maddə 49 — Təhsil

Hər bir insanın təhsil hüququ vardır. Təhsil insan şəxsiyyətini tam inkişaf etdirməli, tənqidi təfəkkür və yaradıcılığı stimullaşdırmalı, hüquqlara və müxtəlifliyə hörməti gücləndirməli və bütün xalqlar arasında anlaşmanı təşviq etməlidir. İbtidai təhsil pulsuz və məcburi olmalıdır; sonrakı təhsil pillələri hamı üçün tədricən əlçatan olmalıdır.

#### Maddə 50 — Sağlamlıq

Hər bir insanın mümkün olan ən yüksək fiziki və psixi sağlamlıq standartına nail olmaq hüququ vardır. Buraya səhiyyə xidmətləri, zəruri dərmanlar, təmiz su, adekvat qidalanma və sağlam həyat şəraiti daxildir. Psixi sağlamlığa fiziki sağlamlıqla eyni dərəcədə əhəmiyyət verilməlidir.

#### Maddə 51 — Mədəniyyət və Elm

Hər bir insanın mədəni həyatda iştirak etmək, incəsənətdən zövq almaq və elmi tərəqqinin faydalarını bölüşmək hüququ vardır. Ənənəvi biliklər və mədəni irs hörmətlə qarşılanmalı və qorunmalıdır. İnsan yaradıcılığının və kəşfinin meyvələri son nəticədə bütün bəşəriyyətə məxsusdur.

#### Maddə 52 — Ədalətli İqtisadi Nizam

İqtisadiyyat yalnız sərvət toplanmasına deyil, insanın rifahına və planetin sağlamlığına xidmət etməlidir. Ticarət və maliyyə ədalətli və şəffaf olmalıdır. Bütün xalqlar öz təbii sərvətləri üzərində suverenliyə malikdir. Yoxsulluğu və ya istismarı əbədiləşdirən iqtisadi tənzimləmələr ədalətsizdir.

---

VIII HİSSƏ: RƏQƏMSAL DÖVRDƏ HÜQUQLAR

#### Maddə 53 — İnformasiya Texnologiyalarına Çıxış

Hər bir insanın müasir cəmiyyətdə iştirak etmək üçün zəruri olan rəqəmsal texnologiyalara və ünsiyyət infrastrukturuna çıxış hüququ vardır. İnformasiya dövrünün faydaları geniş şəkildə paylaşılmalı və çıxış yollarındakı maneələr tədricən aradan qaldırılmalıdır.

#### Maddə 54 — Məlumatların Qorunması

Hər bir insanın şəxsi məlumatlarının qorunması hüququ vardır. Şəxsi məlumatların toplanması və istifadəsi şəffaf olmalı, qanuni məqsədlərlə məhdudlaşmalı və mənalı razılığa əsaslanmalıdır. Hər kəsin onun haqqında hansı məlumatların saxlandığını bilmək və qeyri-dəqiq və ya lazımsız məlumatların düzəldilməsini və ya silinməsini tələb etmək hüququ vardır.

#### Maddə 55 — Qanunsuz İzləmədən Azad Olmaq

Heç bir şəxs özbaşına və ya qanunsuz izləməyə məruz qala bilməz. Ünsiyyətin və ya fəaliyyətin monitorinqi qanunla icazə verilməli, zəruri, mütənasib olmalı və müstəqil nəzarətə tabe olmalıdır. Şəxsi ünsiyyət hüququ qorunmalıdır.

#### Maddə 56 — Avtomatlaşdırılmış Qərarlarda Şəffaflıq

Avtomatlaşdırılmış sistemlər insanların həyatına əhəmiyyətli dərəcədə təsir edən qərarlar qəbul etdikdə və ya bu qərarlara təsir göstərdikdə, təsirə məruz qalan şəxslərin bu qərarların necə qəbul edildiyini anlamaq, insan tərəfindən yenidən baxılmasını tələb etmək və effektiv şəkildə etiraz etmək hüququ vardır. Heç kim alqoritmik sistemlər tərəfindən ayrı-seçkiliyə məruz qala bilməz.

---

IX HİSSƏ: TEXNOLOGİYA BƏŞƏRİYYƏTİN XİDMƏTİNDƏ

#### Maddə 57 — Texnologiya üçün Rəhbər Prinsiplər

Texnologiya bəşəriyyətə hökm etməməli, ona xidmət etməlidir. Süni intellekt də daxil olmaqla güclü texnologiyalar insan ləyaqətinə hörmət edən, insan iradəsini qoruyan, ədaləti təşviq edən, şəffaflığı təmin edən, məsuliyyəti saxlayan və zərərdən qoruyan üsullarla hazırlanmalı və istifadə edilməlidir. Texnologiyaları yaradanlar və tətbiq edənlər onların nəticələrinə görə məsuliyyət daşıyırlar.

#### Maddə 58 — Kritik Qərarlar Üzərində İnsan Nəzarəti

İnsan həyatı və rifahı üçün mühüm nəticələri olan qərarlar mənalı insan nəzarəti altında qalmalıdır. Maşınlara ölüm və qalım üzərində avtonom səlahiyyət verilməməlidir. İnsan mühakiməsi, müdrikliyi və mənəvi məsuliyyəti bunlardan məhrum olan sistemlərə həvalə edilə bilməz.

#### Maddə 59 — Texnoloji Zərərdən Müdafiə

Hər bir insanın insan zəifliklərini manipulyasiya etmək, aldatmaq və ya istismar etmək üçün nəzərdə tutulmuş texnologiyalardan qorunmaq hüququ vardır. Uşaqlara və digər həssas şəxslərə xüsusi müdafiə təmin edilməlidir. Texnologiyalar ciddi risklər yaratdıqda, onların tətbiqi ehtiyatlılıq prinsipi ilə idarə olunmalıdır.

#### Maddə 60 — İnsani Bağlılığın Qorunması

Texnologiya mənalı insani münasibətləri və icmanı əvəz etmək deyil, gücləndirmək üçün istifadə olunmalıdır. İnsan rifahına təsir edən əsas xidmətlərdə insan qarşılıqlı əlaqəsi variantı qorunub saxlanılmalıdır. İnsan varlığının, empatiyasının və qayğısının əvəzolunmaz dəyəri tanınmalıdır.

---

X HİSSƏ: YAŞAYAN YER KÜRƏSİ

#### Maddə 61 — Sağlam Ətraf Mühit Hüququ

Hər bir insanın təmiz, sağlam və davamlı ətraf mühit, o cümlədən təmiz hava, təhlükəsiz su, sağlam ekosistemlər və sabit iqlim hüququ vardır. İnsan sağlamlığını və rifahını təhdid edən ətraf mühit deqradasiyasının qarşısı alınmalı və aradan qaldırılmalıdır.

#### Maddə 62 — Təbiətə Hörmət

Təbii dünyanın insanlar üçün faydalılığından kənar öz dəyəri vardır və o, hörmətə və müdafiəyə layiqdir. Ekosistemlər, növlər və həyat şəbəkəsi qorunmalı, zərər görmüş yerlər isə bərpa edilməlidir. Torpaqdan asılı olan və ona qulluq edənlərin onun idarə edilməsində səsi olmalıdır.

#### Maddə 63 — İqlim Sabitliyi

Sabit iqlim insan sivilizasiyası və həyatın çiçəklənməsi üçün vacibdir. Bütün xalqlar iqlim sistemini qorumaq üçün məsuliyyət daşıyır; buna ən çox zərər verənlər və ən böyük imkanlara malik olanlar daha böyük öhdəlik daşıyırlar. İqlim fəaliyyəti və uyğunlaşma yükləri ədalətli şəkildə paylaşılmalıdır.

#### Maddə 64 — Davamlı İnkişaf

İnkişaf gələcək nəsillərin öz ehtiyaclarını qarşılamaq imkanına xələl gətirmədən bugünkü ehtiyacları qarşılamalıdır. İqtisadi rifah, sosial rifah və ətraf mühitin mühafizəsi ayrılmazdır və bir-birini tamamlayır. Hər bir xalqın öz dəyərlərinə və şəraitinə uyğun inkişaf yolu seçmək hüququ vardır.

---

XI HİSSƏ: HƏYATA KEÇİRİLMƏ

#### Maddə 65 — Dövlətlərin Məsuliyyəti

Dövlətlər bu Xartiyadakı hüquqlara hörmət etmək, onları qorumaq və yerinə yetirmək üçün əsas məsuliyyət daşıyırlar. Onlar pozuntular üçün effektiv hüquqi müdafiə vasitələri təqdim etməli və bütün hüquqları öz imkanları daxilində tədricən reallaşdırmalıdırlar. Dövlətlər heç bir millətin təkbaşına həll edə bilməyəcəyi problemləri həll etmək üçün beynəlxalq səviyyədə əməkdaşlıq etməlidirlər.

#### Maddə 66 — Müəssisələrin Məsuliyyəti

Korporasiyalar, təşkilatlar və hər cür müəssisələr bütün fəaliyyətlərində insan hüquqlarına və ətraf mühitə hörmət etməlidirlər. Onlar şəffaf hərəkət etməli, zərərin qarşısını almalı və vurduqları ziyana görə məsuliyyət daşımalıdırlar. Güc məsuliyyət tələb edir.

#### Maddə 67 — Hüquqların Məhdudlaşdırılması

Hüquqlar yalnız qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada, yalnız başqalarının hüquqlarını və ya mühüm ictimai mənafeləri qorumaq üçün zəruri olduqda və yalnız qarşıya qoyulan məqsədə mütənasib şəkildə məhdudlaşdırıla bilər. Bəzi fundamental hüquqlar — o cümlədən işgəncədən, köləlikdən azad olmaq və həyatdan özbaşına məhrum edilməmək — heç bir şəraitdə dayandırıla bilməz.

#### Maddə 68 — Müdafiə Vasitələri və Hesabatlılıq

Hüquqları pozulmuş hər bir şəxsin effektiv müdafiə vasitəsi hüququ vardır. Şikayətləri qəbul etmək, pozuntuları araşdırmaq və hesabatlılığı təmin etmək üçün müstəqil mexanizmlər mövcud olmalıdır. Qanunsuzluqları ifşa edənlər müdafiə olunmalıdır.

#### Maddə 69 — Hüquq və Məsuliyyətlər üzrə Təhsil

Hüquq və məsuliyyətlər haqqında biliklər bütün səviyyələrdə təhsil vasitəsilə və ömür boyu təşviq edilməlidir. Hər bir insanın bu Xartiya və onun prinsipləri ilə necə yaşamaq lazım olduğunu öyrənmək imkanı olmalıdır. Xarakter formalaşması və vətəndaşlıq fəziləti biliklərlə yanaşı inkişaf etdirilməlidir.

#### Maddə 70 — Şərh

Bu Xartiyada heç bir müddəa başqa yerdə daha dolğun şəkildə qorunan hər hansı bir hüququ məhdudlaşdırmaq və ya onun bəyan etdiyi hüquqların məhv edilməsinə yönəlmiş hər hansı bir hərəkətə haqq qazandırmaq kimi şərh edilə bilməz. Bu Xartiya Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi və insan ləyaqətini qoruyan digər sənədlərlə həmahəng şəkildə oxunmalıdır.

---

YEKUN TƏSDİQ

Bu Xartiya bəşəriyyətin ortaq mənəvi irsinə əsaslanır:

* Hər bir böyük ənənə tərəfindən öyrədilən Qızıl Qayda;

* Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi və ondan sonrakı beynəlxalq paktlar;

* Ədalətə can atan millətlərin konstitusiyaları və nizamnamələri;

* Yer kürəsi ilə əlaqədə yaşamış yerli xalqların müdrikliyi;

* Dünyanın inanclarının və fəlsəfələrinin müqəddəs mətnləri və etik təlimləri;

* Psixologiya, fəlsəfə və insan təcrübəsinin insanların çiçəklənməsinə nəyin imkan verdiyi haqqında fikirləri.

Biz bu Xartiyanı son söz kimi deyil, bir dəvət kimi — dialoqa, öhdəliyə və ortaq fəaliyyətə dəvət kimi təqdim edirik. O, bizi ayıran deyil, birləşdirən şeylərdən danışır. O, heç bir millətə, mədəniyyətə və ya əqidəyə deyil, hər bir insanın ləyaqətini və ortaq evimizin dəyərini təsdiqləyən hər kəsə məxsusdur.

Biz kiçik bir planetdə vahid bir insan ailəsiyik. Taleyimiz bir-birinə bağlıdır. İrəliyə doğru yol parçalanma deyil, birlik; istismar deyil, töhfə; ümidsizlik deyil, ümiddir.

Bu Xartiya bizi yalnız hüquqlarımızı tələb etməyə deyil, həm də başqalarının hüquqlarına hörmət edən insanlar — xeyirxah, dürüst, cəsur və müdrik insanlar olmağa çağırır. İstismar etmədən töhfə verən insanlar. Divarlar deyil, körpülər quran insanlar. Bəşəriyyətin çıxdığı bu səyahətə layiq insanlar.

Qoy bu baxış bizi hər bir insanın çiçəklənə bildiyi, ədalət və sülhün bir-birini qucaqladığı, insan yaradıcılığının ümumi rifaha xidmət etdiyi və bəşəriyyətin hamımızı yaşadan Yer kürəsi ilə harmoniyada yaşadığı bir dünyaya doğru aparsın.

**Bütün xalqlar, indiki və gələcək nəsillər üçün  

vahid bir insan ailəsi kimi  

ümid və həmrəyliklə elan edilir**

---

İKİNCİ HİSSƏ: SADƏ DİL VERSİYASI

Ümumi Oxucular Üçün

Ümumdünya Xartiyası — Sadə İzahda

#### Bu Sənəd Nədir?

Bu, bütün bəşəriyyət üçün ortaq dəyərlər toplusudur. Burada təsvir olunur:

* Hər bir insanın necə rəftar görməyə layiq olduğu

* Necə insan olmağa çalışmalı olduğumuz

* Bir-birimizlə, icmalarımızla və planetimizlə necə davranmalı olduğumuz

* Hər kəsin hansı hüquqlara malik olduğu

* Bu hüquqlarla birlikdə hansı məsuliyyətlərin gəldiyi

O, hər bir əsas dindən, fəlsəfədən və mədəniyyətdən gələn müdrikliyə əsaslanır. Əsas ideya qədim və universaldır: başqaları ilə sənə necə davranılmasını istəyirsənsə, elə davran.

#### Böyük İdeyalar

**1. Biz Vahid İnsan Ailəsiyik**

Bütün fərqlərimizin — mədəniyyət, dil, inanc, millət — fövqündə biz ortaq bir bəşəriyyəti paylaşırıq. Biz fərqli olduğumuzdan daha çox bənzərik. Gələcəyimiz bu birliyi dərk etməkdən asılıdır.

**2. Hər Bir İnsan Dəyərlidir**

Sən önəmlisən. Nəyə sahib olduğun, nəyə nail olduğun və ya kiminsə sənin haqqında nə dediyi üçün deyil. Sən insan olduğun üçün önəmlisən. Bunu heç kim səndən ala bilməz.

**3. Xeyirxah, Dürüst və Hörmətli Ol**

Bunlar sadəcə gözəl ideyalar deyil — onlar hər hansı yaxşı cəmiyyətin təməlidir. Xeyirxahlıq həyatı dözülən edir. Dürüstlük etibarı mümkün edir. Hörmət hər kəsin ləyaqətini tanıyır.

**4. İstismar Etmədən Töhfə Ver**

Yaxşı cəmiyyət o cəmiyyətdir ki, orada hər kəs başqaları üzərində haqsız üstünlük axtarmadan əlindən gələni edir. Hər kəs töhfə verdikdə və heç kim istismar etmədikdə hamı inkişaf edir.

**5. Parçalanma Əvəzinə Birlik**

Bizi bölən qüvvələr — tribalizm, qərəz, "biz və onlar" düşüncəsi — gələcəyimizi təhdid edir. Biz onlara müqavimət göstərməli və ortaq məxrəc axtarmalıyıq.

**6. Qlobal Vətəndaşlıq**

Sən yalnız öz icmana və millətinə deyil, həm də bəşəriyyətə aidsən. Dövrümüzün böyük çətinlikləri vahid insan ailəsi kimi düşünməyi və fəaliyyət göstərməyi tələb edir.

**7. Hüquqlar Məsuliyyətlə Gəlir**

Hüquqlara malik olmaq istədiyimiz hər şeyi edə biləcəyimiz demək deyil. Azadlıq yalnız insanlar ondan məsuliyyətlə istifadə etdikdə işə yarayır.

**8. Yer Kürəsinə Qayğı Göstər**

Planet bizim yeganə evimizdir. Biz onu özümüz və gələcək nəsillər üçün qorumalıyıq.

**9. Bəşəriyyət Səyahətdədir**

Biz hələ də öz potensialımıza doğru irəliləyirik. Hər bir nəsil daha böyük ədalətə və çiçəklənməyə doğru addım ata bilər.

**10. Ümid Etmək üçün Səbəb Var**

Bütün problemlərimizə baxmayaraq, tərəqqi mümkündür. Ümid sadəlövhlük deyil — o, fəaliyyəti mənalı edən şeydir.

#### Kim Olmağa Çalışmalıyıq

* **Xeyirxah** — Başqalarına mülayimlik və qayğı ilə yanaşan

* **Dürüst** — Həqiqəti söyləyən; yalan danışmayan və aldatmayan

* **Hörmətli** — Hər kəsə ləyaqətli bir varlıq kimi yanaşan

* **Yaradıcı** — Töhfə vermək üçün öz unikal istedadlarından istifadə edən

* **Maraqlı** — Həmişə öyrənmək və anlamaq istəyən

* **Cəsur** — Doğru olanın tərəfində duran

* **Təvazökar** — Bütün cavabların onda olmadığını bilən

* **Şükranlı** — Ona verilənlərin qədrini bilən

* **Bağışlayan** — Kini kənara qoyan; sağalmağa imkan verən

* **Şən** — Həyatda sevinc tapan

* **Ümidli** — Gələcəyin daha yaxşı ola biləcəyinə inanan

* **Töhfə verən** — İstismar etmədən əlindən gələni edən

#### Hər Kəsin Hansı Hüquqları Var

**Əsas Hüquqlar:**

* Yaşamaq və təhlükəsizlik

* Düşünmək, inanmaq və danışmaq azadlığı

* Şəxsi həyatın toxunulmazlığı

* Qanun qarşısında ədalətli rəftar

* Hərəkət etmək və yaşayış yerini seçmək

* Ailə və icma

**Sosial Hüquqlar:**

* Kifayət qədər qida, su və sığınacaq

* Səhiyyə (fiziki və psixi)

* Təhsil

* Ədalətli iş və ədalətli əmək haqqı

* İstirahət və asudə vaxt

* Mədəniyyət və elmdə iştirak

**Rəqəmsal Dünyada:**

* İnternetə çıxış

* Şəxsi məlumatların qorunması

* Əsassız yerə izlənilməmək

* Kompüterlərin sənin haqqında qərar qəbul etdiyini anlamaq

**Ekoloji Hüquqlar:**

* Təmiz hava və su

* Sabit iqlim

* Sağlam ekosistemlər

#### Hər Kəs Nəyə Görə Məsuliyyət Daşıyır

* Başqaları ilə sənə necə davranılmasını istəyirsənsə, elə davranmaq

* Xeyirxah, dürüst və hörmətli olmaq

* Öz icmana töhfə vermək

* İnsanların xeyirxahlığından sui-istifadə etməmək

* Resurslardan müdrikcəsinə istifadə etmək, israf etməmək

* Ətraf mühiti qorumaq

* Parçalanma deyil, birlik axtarmaq

* Yaxşı əcdad olmaq — gələcək üçün yaxşı bir dünya qoyub getmək

* Ümidi qorumaq və onu başqalarında yaşatmaq

#### Qızıl Qayda — Bir Çox Ənənədə

Hər bir böyük din və fəlsəfə eyni əsas ideyanı öyrədir:

* **Xristianlıq:** "Başqalarının sənə etməsini istədiyini sən də onlara et."

* **İslam:** "Sizdən biriniz özü üçün istədiyini qardaşı üçün də istəməyincə tam iman gətirmiş olmaz."

* **Yəhudilik:** "Sənə nifrət edilən şeyi qonşuna etmə."

* **Buddizm:** "Sənə ağrı verən şeylə başqalarını incitmə."

* **Hinduizm:** "Başqalarına özünə necə davranılmasını istəyirsənsə, elə davran."

* **Konfusiçilik:** "Özünə rəva bilmədiyini başqalarına etmə."

* **Yerli Müdriklik:** "Biz hamımız bir-birimizlə bağlıyıq."

Bu təsadüf deyil. Bu, bəşəriyyətin ortaq mənəvi kompasındır.

#### Bir Cümləlik Xülasə

Biz vahid bir insan ailəsiyik; hər bir şəxs ləyaqətlidir; xeyirxah, dürüst və hörmətli ol; istismar etmədən töhfə ver; parçalanma əvəzinə birlik axtar; bir-birimizə və Yer kürəsinə qayğı göstər.

---

ÜÇÜNCÜ HİSSƏ: GƏNCLƏR ÜÇÜN VERSİYA

Yeniyetmələr üçün (13-19 yaş)

Ümumdünya Xartiyası — Gənclər üçün

#### Bu Sənin Haqqındadır

Bu sənəd hər bir insanın — o cümlədən sənin — nəyə layiq olduğu haqqındadır. Və sənin necə bir insana çevrilə biləcəyin haqqındadır.

Bu sadəcə qaydalar deyil. Bu, dünyanın necə ola biləcəyinə dair bir baxışdır.

Ən vacib ideya sadədir: **İnsanlarla sənə necə davranılmasını istəyirsənsə, elə davran.**

Tarixdəki hər bir din, hər bir mədəniyyət, hər bir müdrik insan bunun hansısa versiyasını deyib.

#### Biz Hamımız Eyni Gəmidəyik

Bax, vacib bir şey var: biz vahid bir insan ailəsiyik.

Bəli, fərqli mədəniyyətlərimiz, dillərimiz, dinlərimiz və ölkələrimiz var. Amma bütün bunların altında biz eyni kiçik planetdəki eyni növüyük. İstəsək də, istəməsək də gələcəyimiz bir-birinə bağlıdır.

Üzləşdiyimiz problemlər — iqlim dəyişikliyi, süni intellekt, bərabərsizlik — sərhəd tanımır. Biz onları ya birlikdə həll edirik, ya da heç həll edə bilmirik.

Bu, öz kimliyindən imtina etmək demək deyil. Sən öz ölkəni sevə VƏ bəşəriyyət üçün narahat ola bilərsən. Öz mədəniyyətinlə fəxr edə VƏ başqalarına hörmət edə bilərsən. Bu ziddiyyət deyil — bu yetkinlikdir.

#### Xeyirxah Ol. Dürüst Ol. Hörmətli Ol.

Bunlar çox sadə görünür. Bəli, sadədir. Amma hər şeydən daha vacibdir.

**Xeyirxahlıq**

Kiçik xeyirxahlıq aktları həyatı dözülən edir. Onlar olmasa, dünya soyuq və sərt olar. Sənin sadəcə xeyirxah olmaqla kiminsə gününü daha yaxşı etmək gücün var.

**Dürüstlük**

Yalan danışma. Aldatma. Manipulyasiya etmə. Yalan üzərində qurulmuş dünya dağılır. Dürüst olanda sənə etibar etmək olar. Bu vacibdir.

**Hörmət**

Hər kəsə önəmli imiş kimi yanaş. Çünki onlar həqiqətən önəmlidirlər. Hətta razılaşmadığın insanlara belə. Hətta səndən fərqli olanlara belə. Hörmət razılaşmaq demək deyil — bu, onların ləyaqətini tanımaq deməkdir.

#### İstismar Etmədən Töhfə Ver

Budur həyat üçün bir prinsip: **Əlindən gələni et. Haqsız üstünlük qazanmağa çalışma.**

Sağlam cəmiyyət hər kəsin bacardığını etdiyi və heç kimin irəli getmək üçün başqalarını istismar etmədiyi cəmiyyətdir.

Məqsəd başqalarının hesabına "qalib gəlmək" deyil. Məqsəd hamının inkişaf etməsidir. Başqalarını uğursuzluğa düçar edərək əldə etdiyin uğur həqiqi uğur deyil.

#### Parçalanma Əvəzinə Birlik

Dünya bizi bölməyə çalışan qüvvələrlə doludur: siyasi qruplaşmalar, rasizm, millətçilik, "biz və onlar" düşüncəsi.

Bu qüvvələr təhlükəlidir. Soyqırımlar belə başlayır. Demokratiyalar belə ölür. Əməkdaşlıq tələb edən problemləri belə həll edə bilmirik.

Sənin vəzifən: Dünyanı "biz və onlar" kimi görmək vəsvəsəsinə müqavimət göstər. Ortaq məxrəc tap. Divarlar deyil, körpülər qur.

Bu o demək deyil ki, sən insanlarla mübahisə edə və ya doğru olanı müdafiə edə bilməzsən. Bu, "onların" da insan olduğunu unutmamaq deməkdir.

#### Qlobal Vətəndaşlıq

Sən yalnız öz ölkənin vətəndaşı deyilsən. Sən dünyanın vətəndaşısan.

Bu, siyasət və ya milli kimlikdən imtina etmək haqqında deyil. Bu, reallığı qəbul etməkdir: böyük çətinliklər sərhədlərdə dayanmır, bizim qayğımız da dayanmamalıdır.

İqlim dəyişikliyi. Pandemiyalar. Süni intellekt. Nüvə silahları. Bunlar insani həllər tələb edən insani problemlərdir.

Qlobal düşün. Lokal hərəkət et. Hər ikisi vacibdir.

#### Bəşəriyyət Səyahətdədir

Budur həyata məna verən bir baxış: biz daha böyük bir şeyin hissəsiyik.

Bəşəriyyət mənəvi, sosial və mənəvi inkişaf yolundadır — hələ də öz potensialına doğru irəliləyir. Hər bir nəsil özündən əvvəlkiləri miras alır və hər şeyi bir addım irəli aparmaq şansı qazanır.

Sən yalnız öz həyatını yaşamırsan. Sən bizim növümüzün hekayəsinin bir hissəsən. Etdiklərin bu böyük hekayə üçün önəmlidir.

#### Ümid Etmək üçün Səbəb Var

Sivik (kinik) olmaq asandır. Xəbərlər dəhşətli şeylərlə doludur. Amma sivizm tənbəllikdir, ümidsizlik isə heç nəyə nail olmur.

Ümid sadəlövhlük deyil. O, fəaliyyəti mümkün edən şeydir. Ümid olmasa, niyə çalışasan ki?

Tərəqqi realdır. İndi əksər insanlar üçün həyat 200 il əvvəlkindən daha yaxşıdır. Bu təsadüfən baş verməyib — bu, insanların çalışması, mübarizə aparması və ümid etməsi sayəsində olub.

Sən bu tərəqqini davam etdirənlərin bir hissəsi ola bilərsən.

#### Sənin Hüquqların

Sənin bu hüquqların var:

* Kim olmağından asılı olmayaraq ləyaqətlə rəftar görmək

* Zorakılıq, qəddarlıq və sui-istifadədən uzaq, təhlükəsiz olmaq

* Özün düşünmək və sənə məntiqli gələnə inanmaq

* Öz fikrini söyləmək (başqalarına hörmət etməklə)

* Məxfilik — əşyaların, mesajların, həyatın

* Həqiqətən inkişafına kömək edən təhsil almaq

* Ehtiyacın olanda səhiyyə xidməti almaq

* Təmiz ətraf mühit və yaşana bilən planet

* Gələcəyinə təsir edən qərarlarda söz sahibi olmaq

* İnternetə və rəqəmsal alətlərə çıxış

* Kompüterin sənin haqqında qərar qəbul etdiyini bilmək

#### Sənin Məsuliyyətlərin

Hüquqlar pulsuz deyil. Onlar yalnız insanlar məsuliyyət daşıdıqda işə yarayır:

**Etmə:**

* İnsanlarla sənə davranılmasını istəmədiyin şəkildə davranma

* Yalan danışma, aldatma və ya vədləri pozma

* İnsanların xeyirxahlığından sui-istifadə etmə

* Resursları israf etmə — onlar sonsuz deyil

* Kiməsə pis rəftar ediləndə səssiz qalma

* "Biz və onlar" düşüncəsinə aldanma

**Et:**

* Xeyirxah, dürüst və hörmətli ol

* Bacardığın zaman insanlara kömək et

* Doğru olanı müdafiə et

* Paylaşılan məkanlara və əşyalara qayğı göstər

* Hərəkətlərinin başqalarına necə təsir etdiyini düşün

* Birlik və ortaq məxrəc axtar

* Ümidi qoru — həm özün üçün, həm də başqaları üçün

#### Kim Ola Bilərsən

**Sən yaradıcısan.**

Sənin unikal istedadların var. Sən bir şeylər yarada, qura, yeni fikirlər düşünə, problemləri həll edə, gözəllik yarada bilərsən.

**Sənin dəyərin kənardan deyil, daxildən gəlir.**

Layklardan, izləyicilərdən, qiymətlərdən, puldan və ya başqalarının sənin haqqında dediklərindən deyil. Sən var olduğun üçün dəyərlisən.

**Maraqlı qal.**

Sual verməyə davam et. Öyrənməyə davam et. Dünya çox maraqlıdır.

**Cəsur ol.**

Dürüst olmaq, başqalarını müdafiə etmək, özün olmaq cəsarət tələb edir.

**Balans tap.**

Uğur qazanmaq istəmək normaldır. Amma istirahət etmək, razı olmaq da normaldır.

**Gözəlliyi və heyrəti fərq et.**

Elə məşğul olma ki, heyrətlənməyi unudasan.

**Bağışla.**

Kin saxlamaq sənə başqalarından daha çox zərər verir. Bacardığın zaman burax getsin.

**Sevinc tap.**

Həyat sadəcə dözmək üçün deyil, zövq almaq üçündür.

#### 10 Böyük İdeya

1. Biz vahid bir insan ailəsiyik — bütün fərqlərə rəğmən

2. Hər bir insan ləyaqətlidir — o cümədən sən

3. Xeyirxah, dürüst, hörmətli ol — hər şeyi işlək edən təməllər budur

4. İstismar etmədən töhfə ver — əlindən gələni et, haqsız üstünlük qazanma

5. Parçalanma əvəzinə birlik — "biz və onlar" düşüncəsinə müqavimət göstər

6. Qlobal vətəndaşlıq — sən yalnız millətinə deyil, bəşəriyyətə aidsən

7. Hüquqlar məsuliyyətlə gəlir — azadlıq pulsuz deyil

8. Yer kürəsinə qayğı göstər — sahib olduğumuz yeganə planet budur

9. Bəşəriyyət səyahətdədir — sən daha böyük bir hekayənin hissəsən

10. Ümid fəaliyyəti mümkün edir — ümidi seç

#### Unutmamalı Olduğun Bir Şey

Sırf varlığınla dünyanı daha yaxşı edən bir insan ol.

Xeyirxah. Dürüst. Hörmətli. Töhfə verən. Körpülər quran.

Həyatda tətbiq olunan bütün Xartiya budur.

---

DÖRDÜNCÜ HİSSƏ: UŞAQLAR ÜÇÜN VERSİYA

Uşaqlar üçün (8-12 yaş)

İstədiyimiz Dünya — Uşaqlar üçün

#### Hamı üçün Bir Vəd

Təsəvvür edin ki, elə bir dünya var ki, orada:

* Hər kəsə ədalətli yanaşılır

* İnsanlar xeyirxah və dürüstdürlər

* Biz bir-birimizə kömək edirik

* Biz Yer kürəsinə qayğı göstəririk

* Hər kəsin kifayət qədər yeməyi, suyu və təhlükəsiz evi var

Bu Xartiya həmin dünyanı qurmağa çalışmaq üçün verilən bir vəddir.

#### Biz Vahid Bir Ailəyik

Baxın, bu çox maraqlıdır: Yer üzündəki bütün insanlar bir böyük ailədir.

Bizim fərqli dillərimiz var. Fərqli yeməklərimiz. İşləri görmək üçün fərqli üsullarımız. Amma hamımız insanıq. Hamımız xoşbəxt olmaq istəyirik. Hamımız sevilmək istəyirik. Hamımız kədərlənirik, qorxuruq və sevinirik.

Səndən fərqli görünən birini görəndə unutma: o sənin uzaq qohumundur. Həqiqətən! Bütün insanlar eyni əcdadlardan gəlir.

#### Qızıl Qayda

Demək olar ki, hər yerdə, minlərlə il boyunca hamı bir şeydə razılaşıb:

**Başqaları ilə sənə necə davranılmasını istəyirsənsə, elə davran.**

* Əgər insanların sənə qarşı kobud olmasını istəmirsənsə, sən də başqalarına qarşı kobud olma.

* Əgər insanların səninlə paylaşmasını istəyirsənsə, sən də başqaları ilə paylaş.

* Əgər insanların sənə həqiqəti deməsini istəyirsənsə, sən də həqiqəti de.

* Əgər insanların sənə qarşı xeyirxah olmasını istəyirsənsə, sən də xeyirxah ol.

Bu çox sadədir. Və mövcud olan ən vacib qaydadır.

#### Xeyirxah, Dürüst və Hörmətli Ol

**Xeyirxah Ol**

Kiçik xeyirxahlıqlar çox önəmlidir. Kiməsə gülümsəmək. Bacardığın zaman kömək etmək. Xoş bir söz demək. Bu kiçik şeylər dünyanı daha yaxşı edir.

**Dürüst Ol**

Yalan danışma. Hətta çətin olsa belə, həqiqəti de. İnsanlar dürüst olan birinə etibar edə bilərlər.

**Hörmətli Ol**

Hər kəsə önəmli imiş kimi yanaş — çünki onlar həqiqətən önəmlidirlər. Hətta səndən fərqli olanlara belə. Hətta çox xoşlamadığın insanlara belə.

#### Sui-istifadə Etmədən Kömək Et

Hər kəs kömək edəndə və heç kim aldatmayanda işlər yaxşı gedir.

* Öz üzərinə düşəni et.

* Ədalətli şəkildə paylaş.

* Ehtiyacından çoxunu götürmə.

* İstədiyini əldə etmək üçün insanları aldatma.

Ən yaxşı hiss başqalarından çox şeyə sahib olmaq deyil. Ən yaxşı hiss hər kəsin kifayət qədər şeyinin olmasıdır.

#### Birlikdə Daha Yaxşıyıq

Bəzi insanlar bizi bir-birimizlə dalaşdırmağa çalışırlar — bizi inandırmaq istəyirlər ki, "o adamlar" pis və ya qorxuludur.

Buna inanma.

Fərqli görünən, fərqli danışan və ya fərqli şeylərə inanan insanlar hələ də insandırlar. Onların ailələri var. Onların hissləri var. Onların xəyalları var.

Biz dalaşmaqdan çox, birlikdə işləyəndə daha uğurlu oluruq.

#### Hər Bir İnsan Nəyə Layiqdir

Hər bir insan — o cümədən sən — buna layiqdir:

* Təhlükəsiz bir ev

* Kifayət qədər qida və təmiz su

* Xəstə olanda kömək

* Öyrənmək şansı

* Nə düşündüyünü demək

* Ona doğru gələn şeyə inanmaq

* Ədalətli rəftar görmək

* Təmiz hava və sağlam bir planet

* Xeyirxahlıq və hörmətlə rəftar görmək

#### Hər Bir İnsan Nə Etməyə Çalışmalıdır

Hüquqlara malik olmaq həm də məsuliyyət daşımaq deməkdir:

* Xeyirxah ol — hətta kimsə baxmayanda belə

* Dürüst ol — hətta çətin olanda belə

* Cəsur ol — doğru olanı müdafiə et

* Yardımsevər ol — xüsusilə ehtiyacı olanlara qarşı

* Şükranlı ol — sahib olduqlarının qədrini bil

* Ədalətli ol — aldatma və ya öz payından çoxunu götürmə

* Ehtiyatlı ol — əşyaları israf etmə

* Maraqlı ol — öyrənməyə və sual verməyə davam et

* Bağışlayan ol — kini əbədi saxlama

* Şən ol — həyatdan zövq al!

* Özün ol — sənin unikal olmağın vacibdir

#### Özün Olmaq Haqqında

Sən özəlsən — başqalarından daha yaxşı olduğun üçün deyil, sənin kimi tam eyni olan başqa birisi olmadığı üçün.

Sənin yaxşı bacardığın şeylər var. Sənin öz ideyaların var. Sənin başqa heç kimin verə bilməyəcəyi bir töhfən var.

Sən bir şeylər yarada bilərsən. Sən yeni şeylər öyrənə bilərsən. Sən insanlara kömək edə bilərsən. Sən dünyanı bir az daha yaxşı edə bilərsən.

Sənin dəyərin necə görünməyindən, nəyə sahib olmağından və ya hansı qiymətləri almağından gəlmir. Sən sadəcə sən olduğun üçün önəmlisən.

#### Yer Kürəsi Haqqında

Yer kürəsi bizim evimizdir — və bütün heyvanların, bitkilərin və canlıların evidir.

Biz ona qayğı göstərməliyik:

* Suyu və ya yeməyi israf etmə

* Yerə zibil atma

* Heyvanları və bitkiləri qoru

* Unutma ki, gələcəkdəki uşaqların da sağlam bir planetə ehtiyacı olacaq

#### Texnologiya Haqqında

Telefonlar, kompüterlər və internet möhtəşəm alətlər ola bilər.

Amma unutma:

* Əsl dostlar və əsl söhbətlər ən vacibidir

* Ekranlardan uzaqlaşıb fasilə vermək normaldır

* Bəzi proqramlar elə hazırlanıb ki, onlardan ayrılmaq çətin olsun — diqqətli ol

* Sənin şəxsi məlumatların gizli qalmalıdır

#### Ümid Etmək Normaldır

Bəzən dünya qorxulu və ya kədərli görünə bilər. Bunu hiss etmək normaldır.

Amma hər şey daha yaxşı ola bilər. İnsanlar dəyişə bilər. Problemlər həll oluna bilər.

Ümid etmək axmaqlıq deyil. Bu cəsarətdir. Və bu sənə yaxşı işlər görməkdə kömək edir.

#### Vəd

Əgər hər kəs Qızıl Qaydaya əməl etməyə çalışsaydı — əgər hər kəs xeyirxah, dürüst, cəsur və yardımsevər olmağa çalışsaydı — dünya çox daha yaxşı olardı.

Sən bu gündən başlayaraq bunun reallaşmasına kömək edə bilərsən.

#### Ən Qısa Versiya

Yaxşı ol. Xeyirxah ol. Dürüst ol. Başqalarına kömək et. Biz hamımız bir ailəyik. Yer kürəsinə qayğı göstər. Və hər zaman ümid etmək üçün bir səbəb var.