КЕШЕ ДӘҮЛӘТЕНЕҢ ҠӘҘЕР-ХӨРМӘТЕ ҺӘМ ПЛАНЕТАНЫҢ СӘСКӘ АТЫУЫ ТУРАҺЫНДАҒЫ УНИВЕРСАЛЬ ХАРТИЯ

**Кешелек өсөн берҙәм күҙаллау**

---

МӨНДӘРӘЖӘ

**БЕРЕНСЕ ӨЛӨШ: ТУЛЫ ХАРТИЯ**

* Инеш һүҙ

* I өлүш: Нигеҙ һалыусы принциптар (1-7-се статьялар)

* II өлүш: Кеше характеры һәм ынтылыштары (8-20-се статьялар)

* III өлүш: Әхләҡи характер һәм социаль яуаплылыҡ (21-29-сы статьялар)

* IV өлүш: Берҙәмлек һәм тыныслыҡ (30-33-сө статьялар)

* V өлүш: Шәхес хоҡуҡтары (34-43-сө статьялар)

* VI өлүш: Халыҡтар хоҡуҡтары (44-46-сы статьялар)

* VII өлүш: Социаль һәм иҡтисади хоҡуҡтар (47-52-се статьялар)

* VIII өлүш: Цифрлы дәүерҙәге хоҡуҡтар (53-56-сы статьялар)

* IX өлүш: Технологиялар кешелеккә хеҙмәттә (57-60-сы статьялар)

* X өлүш: Тере Ер (61-64-се статьялар)

* XI өлүш: Термо тормошҡа ашырыу (65-70-се статьялар)

* Йомғаҡлау раҫлауы

**ИКЕНСЕ ӨЛӨШ: ЯБАЙ ТЕЛ МЕНӘН АҢЛАТЫЛҒАН ВАРИАНТ**

**ӨСӨНСӨ ӨЛӨШ: ЙӘШТӘР ӨСӨН ВАРИАНТ**

**ДҮРТЕНСЕ ӨЛӨШ: БАЛАЛАР ӨСӨН ВАРИАНТ**

---

БЕРЕНСЕ ӨЛӨШ: ТУЛЫ ХАРТИЯ

ИНЕШ ҺҮҘ

Беҙ, Ер халыҡтары, берҙәм кешелек булып берләшеп һәм ошо тере планетала уртаҡ яҙмыш менән бәйләнеп:

Һәр кешенең айырылғыһыҙ ҡәҙер-хөрмәткә һәм ҡиммәткә эйә булыуын — улар Хоҙай тарафынан бирелгәнме, тәбиғиме йәки кешелектең үҙенә хасмы — һәм уны бер ниндәй ҙә көс кәметә алмауын танып;

Барлыҡ бөйөк дини, философитик һәм ерле халыҡтарҙың традицияларындағы аҡылды ҡабул итеп, сөнки уларҙың барыһы ла башҡаларға үҙеңә ниндәй мөнәсәбәт теләһәң, шундай мөнәсәбәттә булырға өйрәтә;

Кешелектең үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙә — бер-береһе менән, ата-бабалары һәм нәҫелдәре менән, ер һәм һыу менән, Ерҙе уртаҡлашҡан бөтә тере йән эйәләре менән бәйле булыуын аңлап;

Беҙҙең берҙәм кешелек ғаиләһе булыуыбыҙҙы, уртаҡ сығышыбыҙ һәм уртаҡ йортобоҙ барлығын, һәм киләсәгебеҙ төрлөлөгөбөҙҙө хөрмәт итеп, ошо берҙәмлекте таныуға бәйле булыуын раҫлап;

Тарихтың аяныслы биттәренән — кеше ҡәҙере тапалғанда, халыҡтар бер-береһенә ҡаршы ҡуйылғанда һәм Ер йәрәхәтләнгәндә алынған һабаҡтарҙан сығып, ғәҙелерәк һәм тынысыраҡ донъя төҙөргә ҡарар итеп;

Кешенең яҡлауға ғына мохтаж түгел, ә ижадсы, хаҡлыҡ эҙләүсе һәм уртаҡ изгелеккә өлөш индереүсе булараҡ сәскә атырға тейешлеген раҫлап;

Кешелектең үҫеш юлында булыуына, әле һаман үҙенең мөмкинлектәрен асыуын дауам итеүенә, һәм һәр быуындың был уртаҡ прогресты алға этәреү мөмкинлеге һәм яуаплылығы барлығына ышанып;

Заманыбыҙҙың бөйөк һынауҙарына — климат хәүефе, сикһеҙ ҡеүәткә эйә яңы технологиялар, ярлылыҡ һәм тигеҙһеҙлек, тыныслыҡтың ҡаҡшаулығына — бер генә ил йәки халыҡ та яңғыҙы ҡаршы тора алмауын аңлап;

Хоҡуҡтарҙың яуаплылыҡ менән бәйле булыуын, иректең уртаҡ изгелеккә хеҙмәт итеүен һәм теләһә ниндәй йәмғиәттең ҡиммәте уның иң хәлһеҙ кешеләргә булған мөнәсәбәте менән үлсәнеүен раҫлап;

Ошо менән Кеше дәүләтенең ҡәҙер-хөрмәте һәм планетаның сәскә атыуы тураһындағы Универсаль хартияны барлыҡ халыҡтар һәм илдәр өсөн уртаҡ идеал һәм стандарт тип иғлан итәбеҙ.

---

I ӨЛӨШ: НИГЕҘ ҺАЛЫУСЫ ПРИНЦИПТАР

#### 1-се статья — Алтын ҡағиҙә

Был Хартияның нигеҙендә һәр әхләҡи традицияла булған үҙ-аралыҡ этикаһы ята: Башҡаларға үҙеңә ниндәй мөнәсәбәт теләһәң, шундай мөнәсәбәттә бул. Башҡаларҙың һиңә эшләгәнен теләмәгән нәмәне башҡаларға эшләмә. Был принцип барлыҡ кешеләргә, йәмғиәттәргә һәм илдәргә ҡағыла. Ул киләсәк быуындар һәм тәбиғәт донъяһы менән мөнәсәбәттәребеҙҙе йүнәлтә. Ул беҙҙе зыян килтереүҙән тыйылып ҡына ҡалмай, ә башҡаларҙың яҡшылығын эҙләргә саҡыра.

#### 2-се статья — Тыумыштан бирелгән ҡәҙер-хөрмәт

Һәр кеше үҙенең сифаттарына, ҡаҙаныштарына йәки статусына бәйһеҙ рәүештә тыумыштан бирелгән ҡәҙер-хөрмәткә эйә. Был ҡәҙер-хөрмәт бер ниндәй ҙә власть тарафынан бирелә йәки тартып алына алмай. Был — барлыҡ хоҡуҡтарҙың сығанағы һәм һәр эш-хәрәкәткә баһа биреү стандарты.

#### 3-сө статья — Берҙәм кешелек ғаиләһе

Кешелек — берҙәм ғаилә. Мәҙәниәт, тел, дин һәм милләт айырмалыҡтарына ҡарамаҫтан, беҙҙең сығышыбыҙ, тәбиғәтебеҙ һәм өйөбөҙ уртаҡ. Был берҙәмлек ирешергә тейешле маҡсат түгел, ә танылырға һәм хөрмәт ителергә тейешле ысынбарлыҡ. Беҙ уны таныйбыҙмы-юҡмы, беҙ бер-беребеҙ менән бәйле; аҡыллылыҡ ошоға ярашлы йәшәүҙә.

#### 4-се статья — Төрлөлөктәге берҙәмлек

Был берҙәм кешелек ғаиләһе үҙен күп мәҙәниәттәр, телдәр, диндәр һәм традициялар аша күрһәтә. Был төрлөлөк — хәл ителергә тейешле проблема түгел, ә һаҡланырға тейешле хазина. Бер генә цивилизация йәки донъяға ҡараш та бөтә хаҡлыҡҡа эйә түгел. Беҙ бер-беребеҙҙән өйрәнәбеҙ, һәм айырмалыҡтарыбыҙ беҙҙе байыта. Ысын берҙәмлек төрлөлөктө ҡабул итә, уны юҡҡа сығармай.

#### 5-се статья — Ер тураһында хәстәрлек

Ер бөтә тереклекте тәьмин итә һәм беҙҙең хөрмәтебеҙгә һәм хәстәрлегебеҙгә лайыҡ. Тәбиғәттең кеше өсөн файҙалы булыуынан тыш, үҙенең ҡиммәте бар. Беҙ тереклек селтәренең бер өлөшө, унан айырым түгел. Кешелектең һаулығы һәм планетаның һаулығы айырылғыһыҙ.

#### 6-сы статья — Киләсәк быуындар алдындағы яуаплылыҡ

Беҙ Ерҙе беҙҙән һуң киләсәк быуындар өсөн һаҡларға тейешбеҙ. Һәр быуын үҙенең һайлауының әле тыумаған нәҫелдәргә йоғонтоһон иҫәпкә алырға тейеш. Беҙ тереклекте һәм өмөттө һаҡлай алған донъя ҡалдырыусы яҡшы ата-бабалар булырға тейешбеҙ.

#### 7-се статья — Кешелектең үҫеш юлы

Кешелек әхләҡи, социаль һәм рухи үҫеш юлында. Һәр быуын үҙенән алда килеүселәрҙең прогресын һәм хаталарын мираҫ итеп ала, һәм ҙурыраҡ ғәҙеллеккә, аҡылға һәм сәскә атыуға табан барыу мөмкинлегенә эйә. Был уртаҡ юл һәр шәхестең тормошона мәғәнә бирә һәм беҙҙе үҙебеҙҙән ҙурыраҡ булған нәмәгә өлөш индерергә саҡыра.

---

II ӨЛӨШ: КЕШЕ ХАРАКТЕРЫ ҺӘМ ЫНТЫЛЫШТАРЫ

#### 8-се статья — Изгелеклелек

Изгелеклелек — иң универсаль изгелек: уны балалар аңлай, һәр мәҙәниәт хөрмәт итә, ул һәр кемгә кәрәк. Һәр кеше изгелекле булырға — башҡаларға йомшаҡлыҡ, иғтибарлылыҡ һәм хәстәрлек менән ҡарарға саҡырыла. Бәләкәй генә изгелекле эштәр көндәлек тормоштоң нигеҙен тәшкил итә; улар булмағанда донъя ҡырыҫ һәм һалҡын була. Йәмғиәт үҙенең йолаларында, институттарында һәм белем биреү системаһында изгелеклелекте тәрбиәләргә тиеш.

#### 9-сы статья — Намыҫлылыҡ һәм дөрөҫлөк

Намыҫлылыҡ — ышаныстың нигеҙе, ә ышаныс — йәмғиәттең нигеҙе. Һәр кеше һүҙҙә һәм эштә дөрөҫ булырға ынтылырға — дөрөҫөн һөйләргә, вәғәҙәләрен үтәргә, үҙен һәм хәл-торошто дөрөҫ күрһәтергә, алдашыуҙан һәм манипуляциянан баш тартырға тиеш. Ялған өҫтөнә төҙөлгән йәмғиәт йәшәй алмай. Ауыр булһа ла, дөрөҫөн һөйләүселәр бөтә кешегә хеҙмәт итә.

#### 10-сы статья — Хөрмәт

Һәр кеше хөрмәтле мөнәсәбәткә лайыҡ — уны ҡиммәтле йән эйәһе тип танырға, тыңларға һәм етди ҡабул итергә кәрәк. Хөрмәт итеү килешеүҙе талап итмәй; ул икенсе кешенең ҡәҙер-хөрмәтен таныуҙы талап итә. Хөрмәт итмәү һәм кеше тип һанамау — ҡырыҫлыҡтың орлоҡтары. Йәмғиәт бөтә айырмалыҡтарға ҡарамаҫтан үҙ-ара хөрмәт мәҙәниәтен үҫтерергә тиеш.

#### 11-се статья — Ижадсы кеше

Һәр кеше ижад итеү, күҙ алдына килтереү, төҙөү һәм донъяға үҙенсәлекле өлөш индереү һәләте менән тыуа. Был ижади рух кеше ҡәҙере өсөн мөһим. Йәмғиәт ижадты дәртләндерергә, мәғәнәле эш һәм үҙ-үҙеңде күрһәтеү өсөн мөмкинлектәр бирергә һәм һәр кешенең бүләк итерлек һәләте барлығын танырға тиеш.

#### 12-се статья — Үҙ-үҙеңдең ҡиммәте һәм идентиклыҡ

Һәр кешенең үҙ-үҙенә ҡиммәт биреү хисе тышҡы танылыуҙан ғына түгел, ә эстән килергә тиеш. Белем биреү һәм мәҙәниәт кешенең характерына, тырышлығына һәм индергән өлөшөнә таянған үҙ-үҙенә хөрмәтте тәрбиәләргә тиеш. Һәр кешенең үҙенсәлекле идентиклығы, ҡарашы һәм юлы хөрмәт ителергә тиеш.

#### 13-сө статья — Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ һәм хаҡлыҡ эҙләү

Аңларға теләү — кеше булыуҙың төп билдәһе. Һәр кешенең асыҡ зиһен менән хаҡлыҡ эҙләргә, һорауҙар бирергә, өйрәнергә һәм ғүмер буйы үҫергә хоҡуғы һәм яуаплылығы бар. Йәмғиәт ҡыҙыҡһыныусанлыҡты дәртләндерергә, намыҫлы тикшеренеүҙәрҙе яҡларға һәм аҡылға хеҙмәт итеп белем эҙләүселәрҙе хөрмәт итергә тиеш.

#### 14-се статья — Эмпатия менән ғәҙеллек

Ғәҙеллек эҙләү эмпатия — башҡаларҙың хистәрен аңлау һәм уртаҡлашыу һәләте менән йүнәлтелелергә тиеш. Шәфҡәтһеҙ ғәҙеллек ҡырыҫлыҡҡа әйләнә; ғәҙеллекһеҙ шәфҡәтлелек насарлыҡҡа юл асыуы мөмкин. Һәр кеше, хатта фекерҙәре менән килешмәгән кешеләрҙе лә аңларға тырышып, дөрөҫлөк яғында торорға саҡырыла.

#### 15-се статья — Сәләмәт ынтылыш

Кешеләр тәбиғәттән үҫергә, камиллашырға һәм уңышҡа өлгәшергә ынтыла. Эшмәкәрлекте күтәргән, камиллыҡҡа илткән һәм дәғүәселәрҙе хөрмәт иткән сәләмәт конкуренция дәртләндерелергә тиеш. Шул уҡ ваҡытта конкуренция бер ҡасан да ҡырыҫлыҡты, эксплуатацияны йәки башҡаларҙы юҡ итеүҙе аҡларға тейеш түгел. Башҡаларға зыян килтереп өлгәшелгән уңыш ысын уңыш түгел. Маҡсат — башҡаларҙы еңеү түгел, ә үҙ-үҙеңде үҫтереү һәм дөйөм өлөш индереү.

#### 16-сы статья — Индивидуаллек һәм бергәлек

Һәр кеше үҙенсәлекле, ҡабатланмаҫ һәләттәргә, ҡараштарға һәм өлөшкә эйә. Был индивидуаллек баҫылырға түгел, ә тәрбиәләнергә тиеш. Шул уҡ ваҡытта кеше йәмғиәттә һәм башҡалар менән бәйләнештә булғанда ғына сәскә ата. Индивидуаллек һәм бергәлек араһындағы тигеҙлек — тулы кешелек өсөн икеһе лә мөһим.

#### 17-се статья — Һоҡланыу һәм матурлыҡ

Кешеләр һоҡланырға — матурлыҡтан, серҙәрҙән һәм йәшәйештең сикһеҙлегенән тәьҫирләнергә һәләтле. Был һоҡланыу һәләте — еңелергә тейешле көсһөҙлөк түгел, ә тәрбиәләнергә тиешле бүләк. Сәнғәт, тәбиғәт, музыка, хикәйәләр һәм уйланыуҙар йәнде байыта. Йәмғиәт матурлыҡ, тынлыҡ һәм уйланыу өсөн урындарҙы һаҡларға тиеш, кеше тормошон ябай етештереү һәм ҡулланыуға ғына ҡалдырырға тиеш түгел.

#### 18-се статья — Баланс һәм бөтөнлөк

Сәскә атҡан тормош баланс талап итә: амбициялар һәм ҡәнәғәтлек, үҙ-үҙеңде камиллаштырыу һәм үҙ-үҙеңде ҡабул итеү, эш һәм ял, биреү һәм алыу араһында. Сикһеҙ рәүештә "күберәккә" ынтылыу бушлыҡҡа алып килә. Аҡыллылыҡ нимәнең етерлек икәнен белеүҙә, тормоштоң барлығына шатланыуҙа һәм ынтылыштар эсендә тыныслыҡ табыуҙа.

#### 19-сы статья — Шатлыҡ һәм байрам

Тормош шатлыҡ менән йәшәү өсөн бирелгән. Уйын, юмор, байрам һәм ҡыуаныс — тормоштоң етди яҡтарынан ситкә тайпылыу түгел, ә кеше үҫеше өсөн мөһим нәмәләр. Йәмғиәт тантаналар, ял һәм йәшәйештән кинәнес алыу өсөн урын ҡалдырырға тиеш. Шатлыҡһыҙ тормош, ни тиклем бурыслы булһа ла, кәмселекле.

#### 20-се статья — Өмөт

Өмөт — бөтә башҡа изгелектәрҙе мөмкин иткән көс. Был — тырышлыҡтың әһәмиәте барлығына, киләсәктең яҡшыраҡ була алыуына, изгелектең файҙаһыҙ түгеллегенә ышаныс. Өмөтһөҙ ҡаһарманлыҡ бөтә һәм эш туҡтала. Һәр кешенең өмөт итергә нигеҙе булырға хоҡуғы һәм башҡаларҙа өмөт һаҡлау яуаплылығы бар. Өмөтһөҙлөк — реализм түгел, ә бирелеү.

---

III ӨЛӨШ: ӘХЛӘҠИ ХАРАКТЕР ҺӘМ СОЦИАЛЬ ЯУАПЛЫЛЫҠ

#### 21-се статья — Башҡалар алдындағы яуаплылыҡ

Һәр кеше үҙ мөмкинлегенә ярашлы йәмғиәттең именлегенә өлөш индерергә бурыслы. Мөмкинлектәре ҙурыраҡ булғандар мохтаждарға ярҙам итеү өсөн ҙурыраҡ яуаплылыҡ йөрөтә. Хәлһеҙҙәр, яфаланыусылар һәм ситкә этәрелгәндәр менән берҙәмлек — әхләҡи етлегеү билдәһе. Ярҙам итә алған бер кем дә башҡалар яфаланғанда тик торорға тейеш түгел.

#### 22-се статья — Эксплуатацияһыҙ өлөш индереү

Сәскә атҡан йәмғиәт — һәр кеше башҡаларҙан ғәҙел булмаған өҫтөнлөк эҙләмәйенсә, үҙ һәләтен тулыһынса сарыф иткән йәмғиәт. Үҙ өлөшөңдән күберәк алыу, башҡаларҙың хеҙмәтен йәки ышанысын эксплуатациялау йәки уртаҡ изгелек иҫәбенә алға сығыу социаль ҡоролошто ҡаҡшата. Маҡсат — шәхси файҙа түгел, ә үҙ-ара сәскә атыу. Барыһы ла өлөш индергәндә һәм бер кем дә эксплуатацияламағанда, барыһы ла уңышҡа өлгәшә.

#### 23-сө статья — Бөтөнлөк (Интегрити)

Бөтөнлөк — кешенең яңғыҙ ҡалғанда ла, кеше араһында ла үҙ ҡиммәттәренә ярашлы эш итеүе. Бөтөнлөккә эйә кеше вәғәҙәләрен үтәй, бурыстарын хөрмәт итә һәм уға ышанып була. Йәмғиәттәр күпселек кеше һәр ваҡыт намыҫлы эш иткәндә генә йәшәй ала.

#### 24-се статья — Рәхмәтлелек һәм тыйнаҡлыҡ

Яҡшы тормош рәхмәтлелекте — ғаиләбеҙҙән, йәмғиәттән, тәбиғәттән һәм ата-бабаларыбыҙҙан алған нәмәләр өсөн рәхмәт белдереүҙе үҙ эсенә ала. Рәхмәтлелек — тәкәбберлеккә ҡаршы дарыу; ул донъяны һәм ундағы урыныбыҙҙы күреүебеҙҙе үҙгәртә. Тыйнаҡлыҡ беҙҙең белемебеҙҙең сиктәрен, уңышыбыҙға башҡаларҙың индергән өлөшөн һәм беҙҙең контролдән тыш көстәргә бәйлелебеҙҙе таныуҙы аңлата. Рәхмәтлелек һәм тыйнаҡлыҡ беҙҙе аҡылға асыу менән бергә, тәкәбберлектән һаҡлай.

#### 25-се статья — Ресурстарға һаҡсыллыҡ

Ресурстар — шәхси, йәмәғәт йәки тәбиғи булһынмы — аҡыл менән ҡулланылырға тейеш, уларҙы әрәм итергә йәки туплап ятырға ярамай. Әрәм итеү — ресурстары аҙ булғандарға һәм беҙҙән һуң киләсәк быуындарға ҡаршы эш. Һәр кем үҙ мөмкинлегенә ҡарап йәшәргә һәм уртаҡ ресурстарға эксплуатациялау объекты түгел, ә аманат итеп ҡарарға тейеш.

#### 26-сы статья — Изге теләкте ҡулланмау

Башҡаларҙың йомартлығы һәм ышанысы эксплуатацияланырға тейеш түгел. Ярҙам алыусылар уны яҡшы маҡсатта ҡулланырға һәм мөмкинлеге булғанда башҡаларға ярҙам итергә бурыслы. Изгелекте, хәйриәне йәки йәмәғәт байлыҡтарын шәхси мәнфәғәттәр өсөн ҡулланыу социаль бәйләнеште һатыу булып тора. Ирек күпселек кеше намыҫлы эш иткәндә генә мөмкин.

#### 27-се статья — Ҡаһарманлыҡ һәм әхләҡи инаныс

Яҡшы йәшәү ҡаһарманлыҡ талап итә — хатта ҡиммәткә төшһә лә хаҡлыҡ һәм ғәҙеллек яғында торорға, өндәшмәү еңелерәк булғанда һөйләргә һәм баҫым йәки ҡурҡыу алдында дөрөҫ эш итергә әҙер булыу. Әхләҡи ҡурҡаҡлыҡ яуызлыҡҡа юл аса. Һәр кеше көндәлек намыҫлылыҡтың тын ҡаһарманлығына һәм, кәрәк булғанда, асыҡтан-асыҡ шаһитлыҡ биреү ҡаһарманлығына саҡырыла.

#### 28-се статья — Ғәфү итеү

Башҡаларҙы һәм үҙ-үҙеңде ғәфү итә алыу — һауығыу һәм алға барыу өсөн мөһим. Үпкә һаҡлау кешенең үҙен ағыулай. Ғәфү итеү онотоуҙы, аҡлауҙы йәки ғәҙеллектән баш тартыуҙы аңлатмай; ул нәфрәтте ебәреүҙе һәм килешеү мөмкинлеген асыуҙы аңлата. Ғәфү итеүһеҙ йәрәхәттәр бер ҡасан да төҙәлмәй һәм зыян килтереү циклдары дауам итә.

#### 29-сы статья — Хеҙмәт һәм өлөш индереү

Мәғәнәле тормош алған нәмәләрҙә генә түгел, ә биргән нәмәләрҙә лә табыла. Башҡаларға — ғаиләгә, йәмғиәткә һәм донъяға хеҙмәт итеү — ҡәнәғәтлек һәм маҡсат сығанағы. Хеҙмәт итеүселәр биреүҙең биреүсене байытыуын аңлай. Йәмғиәт хеҙмәт итеүселәрҙе хөрмәт итергә һәм һәр кешелә беҙҙең бында үҙебеҙ өсөн генә түгел, ә бер-беребеҙ өсөн барлығыбыҙҙы аңлауҙы тәрбиәләргә тиеш.

---

IV ӨЛӨШ: БЕРҘӘМЛЕК ҺӘМ ТЫНЫСЛЫҠ

#### 30-сы статья — Бөлгөнлөккә ҡарағанда берләшеү

Кешелектең киләсәге беҙҙең бүленеүгә түгел, ә берләшеүгә булған һәләтебеҙгә бәйле. Бүлеүсе көстәр — трайбализм, тиҫкәре фекер, демагогия, башҡаларҙан ҡурҡыу — уртаҡ именлегебеҙгә хәүеф менән янай һәм тарихтағы иң ҙур яуызлыҡтарҙың сәбәбе булып тора. Һәр кеше донъяны "беҙ һәм улар" тип күреү вәсвәсәһенә ҡаршы торорға, айырмалыҡтар аша уртаҡ нигеҙ эҙләргә һәм стеналар урынына күперҙәр төҙөргә саҡырыла. Берҙәмлек бер төрлөлөктө аңлатмай; ул барлыҡ айырмалыҡтар аҫтында беҙҙең уртаҡ кешелекте таныуҙы аңлата.

#### 31-се статья — Трайбализмдан һәм ситкә этәреүҙән баш тартыу

Кешелекте "беҙ" һәм "улар"ға бүлеү — һәм "башҡаларҙы" кеше тип һанамау — тиҫкәре фекерҙәрҙең, эҙәрләүҙәрҙең һәм геноцидтың тамыры булып тора. Һәр кеше үҙендәге ошо ынтылышҡа ҡаршы торорға һәм йәмғиәтендә быға ҡаршы сығырға тиеш. Бер төркөм дә кешелектән түбән түгел. Бер халыҡ та кәрәкмәгән әйбер түгел. Сит кеше, сит ил кешеһе, башҡа төрлө кеше — улар ҙа тулы ҡанлы кешеләр һәм ҡәҙер-хөрмәткә лайыҡ.

#### 32-се статья — Глобаль гражданлыҡ

Һәр кеше үҙ йәмғиәтенең һәм иленең гражданы булыу менән бергә донъя гражданы ла булып тора. Был глобаль гражданлыҡ башҡа идентиклыҡтарҙы алмаштырмай, ә уларҙы тулыландыра. Заманыбыҙҙың һынауҙары — климат үҙгәреүе, пандемиялар, ядро ҡоралы, яһалма интеллект — берҙәм кешелек булараҡ уйлауҙы һәм эш итеүҙе талап итә. Патриотизм һәм глобаль яуаплылыҡ бер-береһенә ҡаршы түгел; икеһен дә бергә тоторға мөмкин. Кешелек йәмғиәтенең үҫеше әхләҡи иғтибар даирәһенең киңәйеүенә ишара итә.

#### 33-сө статья — Тыныслыҡ

Тыныслыҡ — һуғыш булмауы ғына түгел; был ғәҙеллектең, хәүефһеҙлектең һәм кеше үҫеше өсөн шарттарҙың булыуы. Һәр кешенең тыныслыҡта йәшәүгә хоҡуғы бар. Йәмғиәттәр конфликттарҙы диалог, һөйләшеүҙәр һәм законлы юлдар менән хәл итергә тиеш. Зорлыҡ-зомбылыҡ әхләҡи сиктәр менән сикләнгән һуңғы сара булырға тиеш. Тыныслыҡ өсөн эшләүселәр — дошмандарҙы килештереүселәр, конфликттарҙы баҫыусылар, аңлашыу төҙөүселәр — изге эш башҡара.

---

V ӨЛӨШ: ШӘХЕС ХОҠУҠТАРЫ

#### 34-се статья — Тигеҙлек

Бөтә кешеләр ирекле һәм ҡәҙер-хөрмәт һәм хоҡуҡтар яғынан тигеҙ булып тыуа. Һәр кеше, бер ниндәй ҙә айырмаһыҙ — раса, тире төҫө, енес, тел, дин, сәйәси йәки башҡа инаныстар, милли йәки социаль сығыш, милек, тыуыу йәки башҡа статус буйынса — был Хартияның тулы яҡлауына хоҡуҡлы.

#### 35-се статья — Йәшәү, ирек һәм хәүефһеҙлек

Һәр кешенең йәшәүгә, иреккә һәм шәхси хәүефһеҙлеккә хоҡуғы бар. Бер кем дә язалауға йәки ҡырыҫ, кешелекһеҙ йәки хурлыҡлы мөнәсәбәткә дусар ителергә тейеш түгел. Бер кем дә ҡоллоҡта йәки ирекһеҙ хәлдә тотолорға тейеш түгел. Бер кем дә йәшәүҙән йәки иректән үҙ белдеге менән мәхрүм ителә алмай.

#### 36-сы статья — Фекер, выждан һәм дин иреге

Һәр кешенең фекер, выждан һәм дин ирегенә хоҡуғы бар. Был теләһә ниндәй инанысты тотоу йәки тотмау, инаныстарыңды үҙгәртеү һәм үҙ динеңде ғибәҙәт, уҡытыу һәм йолалар аша үтәү иреген үҙ исенә ала. Инаныс мәсьәләләрендә бер кемгә лә мәжбүр итеү ҡулланылырға тейеш түгел.

#### 37-се статья — Фекер белдереү һәм мәғлүмәт иреге

Һәр кешенең фекер белдереү ирегенә, шул иҫәптән мәғлүмәт һәм идеяларҙы эҙләү, алыу һәм таратыу ирегенә хоҡуғы бар. Был матбуғат иреген һәм бөтә төр бәйләнештәрҙе үҙ исенә ала. Был иректәр яуаплылыҡ менән бәйле һәм башҡаларҙың хоҡуҡтарын йәки мөһим йәмәғәт мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн генә сикләнергә мөмкин.

#### 38-се статья — Йыйылыштар һәм берекмәләр иреге

Һәр кешенең тыныс йыйылыштарға һәм берекмәләр төҙөүгә, шул иҫәптән үҙ мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн ойошмаларға ҡушылыуға хоҡуғы бар. Бер кем дә ниндәйҙер берекмәгә керергә мәжбүр ителә алмай.

#### 39-сы статья — Демократик ҡатнашыу

Хөкүмәт власы халыҡ ихтыярына таяна. Һәр кешенең идара итеүҙә туранан-тура йәки ирекле һайланған вәкилдәр аша ҡатнашыуға, һәм дөйөм һәм тигеҙ һайлау хоҡуғы менән үткәрелгән ысын һайлауҙарҙа тауыш биреүгә хоҡуғы бар. Йәштәрҙең үҙ киләсәгенә йоғонто яһаған ҡарарҙарҙа тауышы булырға хоҡуғы бар.

#### 40-сы статья — Ғәҙеллек һәм законлы процедуралар

Закон алдында бөтә кешеләр тигеҙ. Һәр кем ғәҙел судҡа, ғәйебе иҫбатланғансы ғәйепһеҙ тип һаналыуға, адвокат ярҙамына һәм хоҡуҡтары боҙолған осраҡта һөҙөмтәле яҡлауға хоҡуҡлы. Бер кем дә үҙ белдеге менән ҡулға алынырға йәки тотҡонлоҡта тотолорға тейеш түгел.

#### 41-се статья — Шәхси тормошҡа тейелгеһеҙлек

Һәр кешенең шәхси тормошона, ғаиләһенә, йортона һәм бәйләнештәренә тейелгеһеҙлеккә хоҡуғы бар. Был хоҡуҡ шәхси мәғлүмәттәрҙе яҡлауға ла ҡағыла. Бер кем дә шәхси эштәренә нигеҙһеҙ күҙәтеүгә йәки ҡыҫылыуға дусар ителергә тейеш түгел.

#### 42-се статья — Күсеп йөрөү иреге

Һәр кешенең ирекле күсеп йөрөүгә һәм йәшәү урынын һайлауға хоҡуғы бар. Һәр кемдең теләһә ниндәй илдән китергә һәм үҙ иленә ҡайтырға хоҡуғы бар. Һәр кемдең эҙәрләүҙәрҙән ҡасып башҡа илдән һыйыныу урыны эҙләргә хоҡуғы бар. Шул уҡ ваҡытта һәр кешенең үҙ тыуған илендә ҡалырға хоҡуғы бар.

#### 43-сө статья — Ғаилә һәм йәмғиәт

Ғаилә үҙенең төрлө формаларында йәмғиәттең төп берәмеге булып тора һәм яҡлауға лайыҡ. Оло йәштәге кешеләрҙең ирекле ризалыҡ менән никахлашырға һәм ғаилә ҡорорға хоҡуғы бар. Балаларҙың хәстәрлеккә, яҡлауға һәм ғаилә бәйләнештәренә хоҡуғы бар. Йәмғиәттәрҙең үҙ йәшәү рәүешен һәм социаль бәйләнештәрен һаҡларға хоҡуғы бар.

---

VI ӨЛӨШ: ХАЛЫҠТАР ХОҠУҠТАРЫ

#### 44-се статья — Үҙбилдәләнеш

Барлыҡ халыҡтарҙың үҙ яҙмышын билдәләргә, сәйәси статусын һайларға һәм иҡтисади, социаль һәм мәҙәни үҫешен дауам итергә хоҡуғы бар. Бер халыҡ та йәшәү сараларынан йәки үҙ киләсәген билдәләү хоҡуғынан мәхрүм ителергә тейеш түгел.

#### 45-се статья — Аҙсылыҡтар һәм үҙенсәлекле йәмғиәттәр

Этник, дини, тел йәки мәҙәни аҙсылыҡҡа ҡараған кешеләрҙең үҙ мәҙәниәтен ҡулланыуға, динен тотоуға һәм үҙ телен ҡулланыуға хоҡуғы бар. Барлыҡ үҙенсәлекле йәмғиәттәрҙең идентиклығы һәм сәскә атыуы яҡланырға тиеш. Ҡарарҙар йәмғиәттең еренә, ресурстарына йәки йәшәү рәүешенә йоғонто яһағанда, ул йәмғиәттең ирекле, алдан бирелгән һәм мәғлүмәтле ризалығы алынырға тиеш.

#### 46-сы статья — Хаҡлыҡ һәм килешеү

Ауыр ғәҙелһеҙлектәр ҡылынған осраҡта, халыҡтарҙың хаҡлыҡҡа, танылыуға һәм һауығыу мөмкинлегенә хоҡуғы бар. Ғәҙеллек яуаплылыҡты ғына түгел, килешеүҙе лә үҙ исенә ала. Тыныс киләсәк төҙөү үткән менән намыҫлы иҫәпләшеүҙе талап итә.

---

VII ӨЛӨШ: СОЦИАЛЬ ҺӘМ ИҠТИСАДИ ХОҠУҠТАР

#### 47-се статья — Лайыҡлы йәшәү кимәле

Һәр кешенең һаулыҡ һәм именлек өсөн етерлек йәшәү кимәленә, шул иҫәптән аҙыҡ-түлек, һыу, кейем, торлаҡ һәм мөһим хеҙмәттәргә хоҡуғы бар. Һәр кемдең үҙ контроленән тыш мохтажлыҡ осраҡтарында социаль яҡлауға хоҡуғы бар.л Башҡаларға тулы булған донъяла бер кем дә асығырға йәки йортһоҙ ҡалырға тейеш түгел.

#### 48-се статья — Эш

Һәр кешенең эшкә, ғәҙел шарттарға, лайыҡлы түләүгә һәм эксплуатациянан яҡлауға хоҡуғы бар. Эшселәрҙең ойошорға һәм коллектив килешеүҙәр төҙөргә хоҡуғы бар. Һәр кемдең ялға, буш ваҡытҡа һәм эш ваҡытының аҡыллы сиктәренә хоҡуғы бар. Мәжбүри хеҙмәт тыйыла.

#### 49-сы статья — Белем биреү

Һәр кешенең белем алырға хоҡуғы бар. Белем биреү кеше шәхесенең тулы үҫешенә, тәнҡитле уйлауға һәм ижадҡа, хоҡуҡтарға һәм төрлөлөккә хөрмәтте нығытыуға һәм барлыҡ халыҡтар араһында аңлашыуҙы үҫтереүгә йүнәлтелелергә тиеш. Башланғыс белем бушлай һәм мәжбүри булырға тиеш; артабанғы белем барыһы өсөн дә асыҡ булырға тиеш.

#### 50-се статья — Һаулыҡ

Һәр кешенең мөмкин булған иң юғары физик һәм психик һаулыҡ кимәленә хоҡуғы бар. Был медицина ярҙамына, мөһим дарыуҙарға, таҙа һыуға, етерлек туҡланыуға һәм һаулыҡлы йәшәү шарттарына инеүҙе үҙ исенә ала. Психик һаулыҡ физик һаулыҡ менән бер үк дәрәжәлә мөһим тип һаналырға тиеш.

#### 51-се статья — Мәҙәниәт һәм фән

Һәр кешенең мәҙәни тормошта ҡатнашырға, сәнғәттән кинәнес алырға һәм фәнни прогресс емештәрен уртаҡлашырға хоҡуғы бар. Традицион белемдәр һәм мәҙәни мираҫ хөрмәт ителергә һәм яҡланырға тиеш. Кеше ижады һәм асыштарының емештәре ахыр сиктә бөтә кешелеккә ҡарай.

#### 52-се статья — Ғәҙел иҡтисади тәртип

Иҡтисад байлыҡ туплауға ғына түгел, ә кеше именлегенә һәм планета һаулығына хеҙмәт итергә тиеш. Сауҙа һәм финанстар ғәҙел һәм асыҡ булырға тиеш. Барлыҡ халыҡтарҙың үҙ тәбиғи ресурстары өҫтөнән суверенитеты бар. Ярлылыҡты йәки эксплуатацияны дауам иткән иҡтисади килешеүҙәр ғәҙел түгел.

---

VIII ӨЛӨШ: ЦИФРЛЫ ДӘҮЕРҘӘГЕ ХОҠУҠТАР

#### 53-сө статья — Мәғлүмәти технологияларға инеү мөмкинлеге

Һәр кешенең заманса йәмғиәттә ҡатнашыу өсөн кәрәкле цифрлы технологияларҙан һәм бәйләнеш инфраструктураһынан файҙаланыуға хоҡуғы бар. Мәғлүмәт дәүеренең өҫтөнлөктәре киң таратылырға тиеш, ә инеү мөмкинлегенә ҡамасаулаған кәртәләр еңелергә тиеш.

#### 54-се статья — Мәғлүмәттәрҙе яҡлау

Һәр кешенең шәхси мәғлүмәттәрен яҡлауға хоҡуғы бар. Шәхси мәғлүмәттәрҙе йыйыу һәм ҡулланыу асыҡ булырға, законлы маҡсаттар менән сикләнергә һәм мәғәнәле ризалыҡҡа таянырға тиеш. Һәр кемдең үҙе тураһында ниндәй мәғлүмәт һаҡланғанын белергә һәм хата йәки кәрәкмәгән мәғлүмәтте төҙәтеүгә йәки юйҙыртыуға хоҡуғы бар.

#### 55-се статья — Законһыҙ күҙәтеүҙән ирек

Бер кеше лә үҙ белдеге менән йәки законһыҙ күҙәтеүгә дусар ителергә тейеш түгел. Бәйләнештәрҙе йәки эшмәкәрлекте күҙәтеү закон тарафынан рөхсәт ителгән, кәрәкле, пропорциональ булырға һәм бойондороҡһоҙ күҙәтеү аҫтында торорға тиеш. Шәхси бәйләнеш хоҡуғы яҡланырға тиеш.

#### 56-сы статья — Автоматлаштырылған ҡарарҙарҙың асыҡлығы

Автоматлаштырылған системалар кеше тормошона йоғонто яһаған ҡарарҙар ҡабул иткәндә йәки уларға йоғонто яһағанда, зыян күргән кешеләрҙең был ҡарарҙарҙың нисек ҡабул ителгәнен аңларға, кеше тикшереүен талап итергә һәм протест белдерергә хоҡуғы бар. Бер кем лә алгоритмик системалар тарафынан дискриминацияға дусар ителергә тейеш түгел.

---

IX ӨЛӨШ: ТЕХНОЛОГИЯЛАР КЕШЕЛЕККӘ ХЕҘМӘТТӘ

#### 57-се статья — Технологиялар өсөн етәксе принциптар

Технология кешелеккә хеҙмәт итергә тиеш, уның өҫтөнән хакимлыҡ итергә түгел. Ҡеүәтле технологиялар, шул иҫәптән яһалма интеллект, кеше ҡәҙерен хөрмәт иткән, кеше иркен һаҡлаған, ғәҙеллекте үҫтергән, асыҡлыҡты тәьмин иткән, яуаплылыҡты һаҡлаған һәм зыяндан яҡлаған юлдар менән үҫтерелергә һәм ҡулланылырға тиеш. Технологияларҙы төҙөүселәр һәм ҡулланыусылар уларҙың йоғонтоһо өсөн яуаплы.

#### 58-се статья — Мөһим ҡарарҙар өҫтөнән кеше контроле

Кеше тормошо һәм именлеге өсөн мөһим булған ҡарарҙар кеше контроле аҫтында ҡалырға тиеш. Машиналарға йәшәү һәм үлем өҫтөнән автономлы власть бирелергә тейеш түгел. Кеше фекере, аҡылы һәм әхләҡи яуаплылығы уларға эйә булмаған системаларға тапшырыла алмай.

#### 59-сы статья — Технологик зыяндан яҡлау

Һәр кешенең кеше хәлһеҙлектәрен ҡулланған, алдаған йәки эксплуатациялаған технологияларҙан яҡланыуға хоҡуғы бар. Балаларға һәм башҡа хәлһеҙ кешеләргә махсус яҡлау бирелергә тиеш. Технологиялар етди хәүеф тыуҙырғанда, уларҙы ҡулланыуҙа һаҡлыҡ принцибы етәкселек итергә тиеш.

#### 60-сы статья — Кеше бәйләнешен һаҡлау

Технология мәғәнәле кеше мөнәсәбәттәрен һәм йәмғиәтте алмаштырырға түгел, ә яҡшыртырға тиеш. Кеше именлегенә ҡағылышлы мөһим хеҙмәттәрҙә кеше менән аралашыу мөмкинлеге һаҡланырға тиеш. Кеше булыуының, эмпатияның һәм хәстәрлектең алмаштырғыһыҙ ҡиммәте танылырға тиеш.

---

X ӨЛӨШ: ТЕРЕ ЕР

#### 61-се статья — Сәләмәт тирә-яҡ мөхиткә хоҡуҡ

Һәр кешенең таҙа, сәләмәт һәм тотороҡло тирә-яҡ мөхиткә, шул иҫәптән таҙа һауаға, хәүефһеҙ һыуға, сәләмәт экосистемаларға һәм тотороҡло климатҡа хоҡуғы бар. Кеше һаулығына һәм именлегенә хәүеф тыуҙырған тирә-яҡ мөхиттең насарайыуы булдырылырға тейеш түгел.

#### 62-се статья — Тәбиғәткә хөрмәт

Тәбиғәт донъяһы кеше өсөн файҙалы булыуынан тыш ҡиммәткә эйә һәм хөрмәткә һәм яҡлауға лайыҡ. Экосистемалар, төрҙәр һәм тереклек селтәре һаҡланырға һәм, зыян күргән осраҡта, тергеҙелергә тиеш. Ерҙән бәйле булған һәм уның тураһында хәстәрлек күргән кешеләрҙең ер менән идара итеүҙә тауышы булырға тиеш.

#### 63-сө статья — Климат тотороҡлоғо

Тотороҡло климат кеше цивилизацияһы һәм тереклектең сәскә атыуы өсөн мөһим. Барлыҡ халыҡтар климат системаһын яҡлау өсөн яуаплылыҡ уртаҡлаша, бигерәк тә климатты боҙоуға күберәк өлөш индергәндәр һәм ҙурыраҡ мөмкинлектәре булғандарҙың бурысы күберәк. Климатты һаҡлау һәм яраҡлашыу йөкләмәләре ғәҙел бүленергә тиеш.

#### 64-се статья — Тотороҡло үҫеш

Үҫеш киләсәк быуындарҙың үҙ ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү мөмкинлегенә зыян килтермәйенсә, бөгөнгө ихтыяздарҙы ҡәнәғәтләндерергә тиеш. Иҡтисади сәскә атыу, социаль именлек һәм тирә-яҡ мөхитте яҡлау айырылғыһыҙ һәм бер-береһен нығытыусы булып тора. Һәр халыҡтың үҙ ҡиммәттәренә һәм шарттарына ярашлы үҫешеүгә хоҡуғы бар.

---

XI ӨЛӨШ: ТОРМОШҠА АШЫРЫУ

#### 65-се статья — Дәүләттәрҙең яуаплылығы

Дәүләттәр был Хартиялағы хоҡуҡтарҙы хөрмәт итеү, яҡлау һәм үтәү өсөн төп яуаплылыҡ йөрөтә. Улар хоҡуҡ боҙоуҙар өсөн һөҙөмтәле яҡлау сараларын тәьмин итергә һәм бөтә хоҡуҡтарҙы үҙ мөмкинлектәренең иң юғары дәрәжәһендә тормошҡа ашырырға тиеш. Дәүләттәр бер ил генә хәл итә алмаған һынауҙарға ҡаршы тороу өсөн халыҡ-ара кимәлдә хеҙмәттәшлек итергә тиеш.

#### 66-сы статья — Институттарҙың яуаплылығы

Корпорациялар, ойошмалар һәм төрлө институттар үҙ эшмәкәрлегендә кеше хоҡуҡтарын һәм тирә-яҡ мөхитте хөрмәт итергә тиеш. Улар асыҡлыҡ менән эш итергә, зыянды булдырмаҫҡа һәм килтергән зыян өсөн яуап бирергә тиеш. Власть яуаплылыҡ менән бәйле.

#### 67-се статья — Хоҡуҡтарҙың сикләнеүе

Хоҡуҡтар закон тарафынан билдәләнгән, башҡаларҙың хоҡуҡтарын йәки мөһим йәмәғәт мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн кәрәкле һәм маҡсатҡа пропорциональ рәүештә генә сикләнергә мөмкин. Ҡайһы бер нигеҙле хоҡуҡтар — шул иҫәптән язалауҙан, ҡоллоҡтан һәм йәшәүҙән үҙ белдеге менән мәхрүм итеүҙән ирек — бер ниндәй шарттарҙа ла туҡтатыла алмай.

#### 68-се статья — Яҡлау саралары һәм яуаплылыҡ

Хоҡуҡтары боҙолған һәр кешенең һөҙөмтәле яҡлау сараһына хоҡуғы бар. Шығымдарҙы ҡабул итеү, боҙоуҙарҙы тикшереү һәм яуаплылыҡты тәьмин итеү өсөн бойондороҡһоҙ механизмдар булырға тиеш. Насарлыҡтарҙы асып биреүселәр яҡланырға тиеш.

#### 69-сы статья — Хоҡуҡтар һәм яуаплылыҡтар тураһында белем биреү

Хоҡуҡтар һәм яуаплылыҡтар тураһындағы белемдәр белем биреүҙең барлыҡ кимәлдәрендә һәм ғүмер буйына үҫтерелергә тиеш. Һәр кешенең был Хартия тураһында һәм уның принциптары буйынса нисек йәшәүҙе өйрәнеү мөмкинлеге булырға тиеш. Белем менән бергә характер тәрбиәләү һәм гражданлыҡ изгелектәре лә үҫтерелергә тиеш.

#### 70-се статья — Интерпретация

Был Хартиялағы бер нәмә лә башҡа урында тулыраҡ яҡланған хоҡуҡты сикләү йәки унда иғлан ителгән хоҡуҡтарҙы юҡ итеүгә йүнәлтелгән эшмәкәрлекте аҡлау тип аңлатылырға тиеш түгел. Был Хартия Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы һәм кеше ҡәҙерен яҡлаусы башҡа документтар менән гармонияла уҡылырға тиеш.

---

ЙОМҒАҠЛАУ РАҪЛАУЫ

Был Хартия кешелектең уртаҡ әхләҡи мираҫына таяна:

* Барлыҡ бөйөк традициялар өйрәткән Алтын ҡағиҙә;

* Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы һәм уның артынан килгән халыҡ-ара килешеүҙәр;

* Ғәҙеллеккә ынтылған илдәрҙең конституциялары һәм хартиялары;

* Ер менән бәйләнештә йәшәгән ерле халыҡтарҙың аҡылы;

* Донъя диндәренең һәм философияларының изге текстары һәм этика тәғлимәттәре;

* Психологияның, философияның һәм кеше тәжрибәһенең кеше үҫешенә нимә ярҙам иткәне тураһындағы һығымталары.

Беҙ был Хартияны һуңғы һүҙ итеп түгел, ә диалогҡа, бурыс алыуға һәм берҙәм эш итеүгә саҡырыу итеп тәҡдим итәбеҙ. Ул беҙҙе бүлгеләгән нәмәләр тураһында түгел, ә берләштергән нәмәләр тураһында һөйләй. Ул бер генә илгә, мәҙәниәткә йәки дингә генә ҡарамай, ә һәр кешенең ҡәҙер-хөрмәтен һәм уртаҡ йортобоҙҙоң ҡиммәтен танығандарҙың барыһына ла ҡарай.

Беҙ бер бәләкәй планеталағы берҙәм кешелек ғаиләһе. Беҙҙең яҙмыштар бер-береһенә бәйләнгән. Алға барыу юлы — бүленеү түгел, ә берҙәмлек; эксплуатация түгел, ә өлөш индереү; өмөтһөҙлөк түгел, ә өмөт.

Был Хартия беҙҙе үҙ хоҡуҡтарыбыҙҙы талап итергә генә түгел, ә башҡаларҙың хоҡуҡтарын хөрмәт иткән — изгелекле, намыҫлы, ҡаһарман һәм аҡыллы кешеләр булырға саҡыра. Эксплуатацияламайса өлөш индереүсе кешеләр. Стеналар түгел, ә күперҙәр төҙөүсе кешеләр. Кешелектең бөйөк юлына лайыҡлы кешеләр.

Ошо күҙаллау беҙҙе һәр кеше сәскә ата алған, ғәҙеллек һәм тыныслыҡ берләшкән, кеше ижады уртаҡ изгелеккә хеҙмәт иткән һәм кешелек үҙен тәьмин иткән Ер менән гармонияла йәшәгән донъяға табан йүнәлтһен.

Бөтә халыҡтар, бөгөнгө һәм киләсәк быуындар өсөн,

берҙәм кешелек ғаиләһе булараҡ,

өмөт һәм берҙәмлек менән иғлан ителә.

---

ИКЕНСЕ ӨЛӨШ: ЯБАЙ ТЕЛ МЕНӘН АҢЛАТЫЛҒАН ВАРИАНТ

Дөйөм уҡыусылар өсөн

Универсаль хартия — Ябай аңлатма

#### Был ниндәй документ?

Был — бөтә кешелек өсөн уртаҡ ҡиммәттәр тупланмаһы. Унда түбәндәгеләр һүрәтләнә:

* Һәр кеше ниндәй мөнәсәбәткә лайыҡ

* Беҙ ниндәй кеше булырға ынтылырға тейешбеҙ

* Беҙ бер-беребеҙгә, йәмғиәтебеҙгә һәм планетабыҙға нисек ҡарарға тейешбеҙ

* Һәр кемдең ниндәй хоҡуҡтары бар

* Был хоҡуҡтар менән бергә ниндәй яуаплылыҡ килә

Ул һәр ҙур дин, философия һәм мәҙәниәт аҡылына таяна. Төп идея боронғо һәм универсаль: башҡаларға үҙеңә ниндәй мөнәсәбәт теләһәң, шундай мөнәсәбәттә бул.

#### Төп идеялар

**1. Беҙ — берҙәм кешелек ғаиләһе**

Мәҙәниәт, тел, дин һәм ил айырмалыҡтарына ҡарамаҫтан, беҙ барыбыҙ ҙа кеше. Беҙҙең оҡшаш яҡтарыбыҙ айырмалыҡтарға ҡарағанда күберәк. Киләсәгебеҙ ошо берҙәмлекте таныуға бәйле.

**2. Һәр кеше ҡиммәтле**

Һинең әһәмиәтең бар. Нимәгә эйә булыуың, нимәгә өлгәшеүең йәки башҡаларҙың һинең турала нимә әйтеүе өсөн түгел. Һинең әһәмиәтең кеше булыуыңда. Был ҡиммәтте бер кем дә тартып ала алмай.

**3. Изгелекле, намыҫлы һәм хөрмәтле бул**

Был ябай ғына яҡшы идеялар түгел — был теләһә ниндәй яҡшы йәмғиәттең нигеҙе. Изгелек тормошто еңеләйтә. Намыҫлылыҡ ышанысты мөмкин итә. Хөрмәт һәр кешенең ҡәҙер-хөрмәтен таный.

**4. Эксплуатацияламайса өлөш индер**

Яҡшы йәмғиәт — һәр кем башҡаларҙың иҫәбенә өҫтөнлөк эҙләмәйенсә, үҙенән килгән яҡшылыҡты эшләгән йәмғиәт. Барыһы ла өлөш индергәндә һәм бер кем дә эксплуатацияламағанда, барыһы ла алға бара.

**5. Бүленеүгә ҡарағанда берҙәмлек**

Беҙҙе бүлгән көстәр — трайбализм, тиҫкәре фекер, "беҙ һәм улар" тип уйлау — киләсәгебеҙгә хәүеф һала. Беҙ уларға ҡаршы торорға һәм уртаҡ тел табырға тиешбеҙ.

**6. Глобаль гражданлыҡ**

Һин үҙ йәмғиәтеңә һәм илеңә генә түгел, ә кешелеккә дә ҡарайһың. Заманыбыҙҙың ҙур һынауҙары берҙәм кешелек ғаиләһе булараҡ уйлауҙы һәм эш итеүҙе талап итә.

**7. Хоҡуҡтар яуаплылыҡ менән килә**

Хоҡуҡтарға эйә булыу теләгән нәмәңде эшләй алыуҙы аңлатмай. Ирек кешеләр уны яуаплы ҡулланғанда ғына эшләй.

**8. Ер тураһында хәстәрлек**

Планета — беҙҙең берҙән-бер өйөбөҙ. Беҙ уны үҙебеҙ һәм киләсәк быуындар өсөн яҡларға тиешбеҙ.

**9. Кешелек үҫеш юлында**

Беҙ әле һаман үҙ мөмкинлектәребеҙҙе асыуҙы дауам итәбеҙ. Һәр быуын ҙурыраҡ ғәҙеллеккә һәм сәскә атыуға табан аҙым яһай ала.

**10. Өмөт өсөн нигеҙ бар**

Бөтә проблемаларға ҡарамаҫтан, прогресс мөмкин. Өмөт — ул хыял ғына түгел, ул эш-хәрәкәтте мәғәнәле иткән көс.

#### Беҙ ниндәй булырға тырышырға тиешбеҙ?

* **Изгелекле** — Башҡаларға йомшаҡлыҡ һәм хәстәрлек менән ҡарау

* **Намыҫлы** — Дөрөҫөн һөйләү; алдашмау

* **Хөрмәтле** — Һәр кемгә ҡәҙерле шәхес итеп ҡарау

* **Ижади** — Үҙ һәләттәреңде өлөш индереү өсөн ҡулланыу

* **Ҡыҙыҡһыныусан** — Һәр ваҡыт өйрәнергә һәм аңларға ынтылыу

* **Ҡаһарман** — Дөрөҫлөк яғында тороу

* **Тыйнаҡ** — Бөтә һорауҙарға ла яуабың булмауын белеү

* **Рәхмәтле** — Һиңә бирелгән нәмәләрҙе баһалау

* **Ғәфү итеүсе** — Үпкәне ебәрә белеү; һауығырға юл асыу

* **Шатлыҡлы** — Тормоштан кинәнес табыу

* **Өмөтлө** — Киләсәктең яҡшыраҡ була алыуына ышаныу

* **Өлөш индереүсе** — Башҡаларҙы эксплуатацияламайса, үҙ яҡшылығыңды биреү

#### Һәр кемдең ниндәй хоҡуҡтары бар?

**Төп хоҡуҡтар:**

* Йәшәү һәм хәүефһеҙлек

* Фекерләү, инаныу һәм һөйләү иреге

* Шәхси тормош тейелгеһеҙлеге

* Закон алдында ғәҙел мөнәсәбәт

* Күсеп йөрөү һәм йәшәү урынын һайлау

* Ғаилә һәм йәмғиәт

**Социаль хоҡуҡтар:**

* Етерлек аҙыҡ, һыу һәм торлаҡ

* Медицина ярҙамы (физик һәм психик)

* Белем алыу

* Ғәҙел эш һәм ғәҙел түләү

* Ял һәм буш ваҡыт

* Мәҙәниәттә һәм фәндә ҡатнашыу

**Цифрлы донъяла:**

* Интернетҡа инеү мөмкинлеге

* Шәхси мәғлүмәттәрҙе яҡлау

* Сәбәпһеҙ күҙәтеүгә дусар ителмәү

* Компьютерҙар һинең турала ҡарар ҡабул иткәндә уны аңлау

**Экологик хоҡуҡтар:**

* Таҙа һауа һәм һыу

* Тотороҡло климат

* Сәләмәт экосистемалар

#### Һәр кем нимә өсөн яуаплы?

* Башҡаларға үҙеңә ниндәй мөнәсәбәт теләһәң, шундай мөнәсәбәттә булыу

* Изгелекле, намыҫлы һәм хөрмәтле булыу

* Үҙ йәмғиәтеңә өлөш индереү

* Кешеләрҙең изгелеген үҙ мәнфәғәтеңдә ҡулланмау

* Ресурстарҙы аҡыл менән ҡулланыу, әрәм итмәү

* Тирә-яҡ мөхитте яҡлау

* Бүленеү түгел, берҙәмлек эҙләү

* Яҡшы ата-баба булыу — киләсәккә яҡшы донъя ҡалдырыу

* Өмөттө һаҡлау һәм башҡаларға өмөт биреү

#### Алтын ҡағиҙә — Күп төрлө традицияларҙа

Һәр ҙур дин һәм философия шул уҡ идеяны өйрәтә:

* **Ислам:** "Һеҙҙең берегеҙ ҙә, үҙегеҙгә теләгән нәмәне ҡәрҙәшегеҙгә лә теләмәйенсә, ысын мосолман булмаҫ."

* **Христианлыҡ:** "Кешеләрҙең һеҙгә нисек мөнәсәбәттә булыуын теләһәгеҙ, һеҙ ҙә уларға шундай мөнәсәбәттә булығыҙ."

* **Иудаизм:** "Үҙеңә нәфрәтле булған нәмәне күршеңә эшләмә."

* **Буддизм:** "Үҙеңә ауырлыҡ килтергән нәмә менән башҡаларға зыян килтермә."

* **Индуизм:** "Үҙеңә ниндәй мөнәсәбәт теләһәң, башҡаларға ла шундай бул."

* **Конфуцианлыҡ:** "Үҙеңә теләмәгән нәмәне башҡаларға ҡылма."

* **Ерле халыҡтар аҡылы:** "Беҙ барыбыҙ ҙа туғандар."

Был осраҡлылыҡ түгел. Был — кешелектең уртаҡ әхләҡи компасы.

#### Бер һөйләм менән һығымта:

Беҙ — берҙәм кешелек ғаиләһе; һәр кеше ҡәҙер-хөрмәткә лайыҡ; изгелекле, намыҫлы һәм хөрмәтле бул; эксплуатацияламайса өлөш индер; бүленеү түгел, берҙәмлек эҙлә; бер-беребеҙ һәм Ер тураһында хәстәрлек күр.

---

ӨСӨНСӨ ӨЛӨШ: ЙӘШТӘР ӨСӨН ВАРИАНТ

Үҫмерҙәр өсөн (13–19 йәш)

Универсаль хартия — Йәштәр өсөн

#### Был һинең турала

Был документ һәр кеше нимәгә лайыҡ икәне тураһында — шул иҫәптән һин дә. Һәм был һинең ниндәй кеше була алыуың тураһында. Был ябай ҡағиҙәләр генә түгел. Был — донъя ниндәй була алыуы тураһындағы күҙаллау.

Иң мөһим идея ябай: **Кешеләргә үҙеңә ниндәй мөнәсәбәт теләһәң, шундай мөнәсәбәттә бул.**

#### Беҙ барыбыҙ ҙа бергә

Мөһим нәмә: беҙ — берҙәм кешелек ғаиләһе. Эйе, беҙҙең мәҙәниәттәребеҙ, телдәребеҙ, диндәребеҙ һәм илдәребеҙ төрлө. Ләкин асылда беҙ бер үк планеталағы бер үк төр кешеләр. Беҙҙең киләсәгебеҙ бер-береһенә бәйле. Климат үҙгәреүе, яһалма интеллект, тигеҙһеҙлек кеүек проблемалар сиктәрҙе белмәй. Беҙ уларҙы бергә генә хәл итә алабыҙ.

Был үҙ идентиклығыңдан баш тартыу тигәнде аңлатмай. Һин үҙ илеңде ярата ҺӘМ кешелек тураһында хәстәрлек күрә алаһың. Үҙ мәҙәниәтең менән ғорурлана ҺӘМ башҡаларҙы хөрмәт итә алаһың. Был ҡаршылыҡ түгел — был етлегәнеү.

#### Изгелекле бул. Намыҫлы бул. Хөрмәт ит.

Был ябай яңғырай. Ләкин был башҡа һәр нәмәнән мөһимерәк.

**Изгелек**

Бәләкәй генә изгелекле эштәр тормошто яҡшырта. Уларһыҙ донъя һалҡын һәм ҡырыҫ. Һинең кемдеңдер көнөн яҡшыртыу көсөң бар.

**Намыҫлылыҡ**

Алдашма. Манипуляция яһама. Ялған өҫтөнә төҙөлгән донъя емерелә. Намыҫлы булһаң, һиңә ышанып була.

**Хөрмәт**

Һәр кемгә ҡәҙерле кеше итеп ҡара. Хатта һин фекере менән килешмәгән кешеләргә лә. Хөрмәт итеү килешеүҙе аңлатмай — ул икенсе кешенең ҡәҙер-хөрмәтен таныуҙы аңлата.

#### Эксплуатацияламайса өлөш индер

Тормош принцибы: **Ҡулыңдан килгәндең иң яҡшыһын бир. Ғәҙел булмаған өҫтөнлөктө ҡулланма.**

Маҡсат — башҡалар иҫәбенә "еңеү" түгел, ә барыһының да үҫеүе. Башҡаларҙың еңелеүе иҫәбенә ирешелгән уңыш ысын уңыш түгел.

#### Бүленеү түгел, берҙәмлек

Донъя беҙҙе бүлергә тырышҡан көстәр менән тулы: сәйәси трайбализм, расизм, милләтселек. Был көстәр хәүефле. Улар геноцидҡа һәм демократияларҙың үлеменә алып килә. Һинең бурысың: Донъяны "беҙ һәм улар" тип күреү вәсвәсәһенә ҡаршы тор. Күперҙәр төҙө.

#### Глобаль гражданлыҡ

Һин үҙ илеңдең гражданы ғына түгел. Һин донъя гражданы. Глобаль уйла. Локаль эш ит. Икеһе лә мөһим.

#### Һинең хоҡуҡтарың:

* Кем булыуыңа ҡарамаҫтан хөрмәт менән ҡаралыуға

* Зорлыҡ-зомбылыҡтан һәм ҡырыҫлыҡтан хәүефһеҙ булыуға

* Үҙеңсә уйларға һәм үҙеңә дөрөҫ күренгән нәмәгә инанырға

* Фекереңде белдерергә (башҡаларҙы хөрмәт итеп)

* Шәхси тормошҡа — һинең әйберҙәрең, хәбәрҙәрең, тормошоң

* Һиңә үҫергә ярҙам иткән белемгә

* Медицина ярҙамына

* Таҙа тирә-яҡ мөхиткә һәм йәшәй алырлыҡ планетаға

* Киләсәгеңә йоғонто яһаған ҡарарҙарҙа тауышҡа

* Интернетҡа һәм цифрлы ҡоралдарға

* Компьютер һинең турала ҡарар ҡабул иткәндә уны белергә

#### Һинең яуаплылығың:

* Башҡаларға үҙеңә ниндәй мөнәсәбәт теләмәһәң, шундай мөнәсәбәттә булмаҫҡа

* Алдашмаҫҡа, алдамаҫҡа һәм вәғәҙәләрҙе боҙмаҫҡа

* Кешеләрҙең изгелеген үҙ мәнфәғәтеңдә ҡулланмаҫҡа

* Ресурстарҙы әрәм итмәҫҡа

* Кемдер рәнйетөлгәндә тик тормаҫҡа

* "Беҙ һәм улар" тип уйламаҫҡа

#### Һин кем була алаһың?

Һин — ижадсы. Һинең үҙенсәлекле һәләттәрең бар. Һинең ҡиммәтең тышҡы донъянан (лайктар, аҡса, баһалар) түгел, ә эстән килә. Ҡыҙыҡһыныусан бул. Батыр бул. Баланс тап. Матурлыҡты күрә бел. Ғәфү ит. Шатлыҡ тап.

---

ДҮРТЕНСЕ ӨЛӨШ: БАЛАЛАР ӨСӨН ВАРИАНТ

Балалар өсөн (8–12 йәш)

Беҙ теләгән донъя — Балалар өсөн

#### Барыһы өсөн дә вәғәҙә

Күҙ алдына килтер, шундай донъя бар:

* Барыһына ла ғәҙел мөнәсәбәт

* Кешеләр изгелекле һәм намыҫлы

* Беҙ бер-беребеҙгә ярҙам итәбеҙ

* Беҙ Ерҙе һаҡлайбыҙ

* Барыһының да етерлек ризығы, һыуы һәм хәүефһеҙ йорто бар

Был Хартия — ошо донъяны төҙөргә тырышыу вәғәҙәһе.

#### Беҙ — берҙәм ғаилә

Ерҙәге бөтә кешеләр — бер ҙур ғаилә. Беҙҙең телдәребеҙ, ризыҡтарыбыҙ төрлө. Ләкин беҙ барыбыҙ ҙа кеше. Барыбыҙ ҙа бәхетле булырға теләйбеҙ. Һинән башҡасараҡ күренгән кешене күргәндә, иҫеңдә тот: ул һинең алыҫ туғаның! Ысынлап та, бөтә кешеләрҙең ата-бабалары уртаҡ.

#### Алтын ҡағиҙә

Меңәрләгән йылдар дауамында кешеләр бер нәмәгә килешкән:

**Башҡаларға үҙеңә ниндәй мөнәсәбәт теләһәң, шундай мөнәсәбәттә бул.**

* Башҡалар һине рәнйетүен теләмәһәң, һин дә уларҙы рәнйетмә.

* Башҡалар һинең менән бүлешеүен теләһәң, һин дә бүлеш.

* Башҡалар һиңә дөрөҫөн һөйләүен теләһәң, һин дә дөрөҫөн һөйлә.

Был — иң мөһим ҡағиҙә.

#### Изгелекле, намыҫлы һәм хөрмәтле бул

**Изгелекле бул:** Йылмайыу, ярҙам итеү, яҡшы һүҙ әйтеү — был бәләкәй нәмәләр донъяны яҡшырта.

**Намыҫлы бул:** Алдашма. Ауыр булһа ла, дөрөҫөн һөйлә. Намыҫлы кешегә ышанып була.

**Хөрмәтле бул:** Һәр кемгә ҡәҙерле кеше итеп ҡара. Хатта һиңә оҡшамаған кешеләргә лә.

#### Алдамай ярҙам ит

Барыһы ла ярҙам иткәндә һәм бер кем дә алдамағанда, эштәр яҡшы бара.

* Үҙ өлөшөңдө эшлә.

* Ғәҙел бүлеш.

* Кәрәктән күп алма.

* Теләгәнеңә өлгәшер өсөн кешеләрҙе алдама.

#### Беҙ бергә көслөрәк

Ҡайһы бер кешеләр беҙҙе бер-беребеҙ менән һуғыштырырға тырыша. Уларға ышанма. Башҡа төрлө күренгән йәки башҡаса һөйләшкән кешеләр — улар ҙа кешеләр. Беҙ бергә эшләгәндә яҡшыраҡ килеп сыға.

#### Һәр кеше нимәгә лайыҡ?

Һәр кеше — шул иҫәптән һин дә — түбәндәгеләргә лайыҡ:

* Хәүефһеҙ йорт

* Етерлек ризыҡ һәм таҙа һыу

* Ауырғанда ярҙам

* Өйрәнеү мөмкинлеге

* Үҙ фекерен әйтеү

* Үҙе дөрөҫ тип һанаған нәмәгә инаныу

* Ғәҙел мөнәсәбәт

* Таҙа һауа һәм сәләмәт планета

* Изгелек һәм хөрмәт

#### Һәр кеше нимә эшләргә тырышырға тейеш?

Хоҡуҡтар менән бергә яуаплылыҡ та килә:

* Изгелекле бул — хатта һине бер кем күрмәгәндә лә.

* Намыҫлы бул — хатта был ауыр булғанда ла.

* Батыр бул — дөрөҫлөк яғында тор.

* Ярҙамсыл бул — бигерәк тә ярҙамға мохтаждарға.

* Рәхмәтле бул — һиңә бирелгән нәмәләрҙе баһала.

* Ғәҙел бул — алдашма һәм үҙ өлөшөңән күп алма.

* Һаҡсыл бул — әйберҙәрҙе әрәм итмә.

* Ҡыҙыҡһыныусан бул — һорауҙар бир һәм өйрән.

* Ғәфү итеүсе бул — үпкәне мәңге һаҡлама.

* Шатлыҡлы бул — тормоштан кинәнес тап!

* Үҙең бул — һинең үҙенсәлекле булыуың мөһим.

#### Ер тураһында

Ер — беҙҙең йортобоҙ. Беҙ уны һаҡларға тейешбеҙ:

* Һыуҙы һәм ризыҡты әрәм итмә.

* Сүпләмә.

* Хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе яҡла.

* Иҫеңдә тот: киләсәктәге балаларға ла сәләмәт планета кәрәк буласаҡ.

#### Өмөт итеү — ул яҡшы

Ҡайһы саҡта донъя ҡурҡыныс йәки моңһоу күренергә мөмкин. Был — нормаль хис. Ләкин барыһы ла яҡшыра ала. Проблемаларҙы хәл итеп була. Өмөт итеү — ул ҡыйыулыҡ. Ул һиңә яҡшы эштәр эшләргә ярҙам итә.

#### Иң ҡыҫҡа вариант:

Яҡшы бул. Изгелекле бул. Намыҫлы бул. Башҡаларға ярҙам ит. Беҙ барыбыҙ ҙа бер ғаилә. Ерҙе һаҡла. Һәм һәр ваҡыт өмөт ит.