ЭТЕМ ТИВĔÇЛĔХĔПĔН ПЛАНЕТА ЧЕЧЕКЛЕНĔВĔН ПĔТĔМ ТĔНЧЕРИ ХАРТИЙĔ

**Этемлĕхĕн пĕрлĕхлĕ курăмĕ**

---

ĂШĔ

**ПĔРРЕМĔШ ПАЙ: ТУЛЛИ ХАРТИ**

* Преамбула

* I пай: Никĕс принципĕсем (1-7 статьясем)

* II пай: Этем кăмăл-шăвĕ тата ăм умне лартнă тĕлĕсем (8-20 статьясем)

* III пай: Мораль сăн-пичĕ тата социаллă яваплăх (21-29 статьясем)

* IV пай: Пĕрлĕх тата лăпкăлăх (30-33 статьясем)

* V пай: Çын прависем (34-43 статьясем)

* VI пай: Халăхсен прависем (44-46 статьясем)

* VII пай: Социаллă тата экономикăлла правăсем (47-52 статьясем)

* VIII пай: Цифра ĕмĕрĕнчи правăсем (53-56 статьясем)

* IX пай: Технологисем этемлĕх хĕсметĕнче (57-60 статьясем)

* X пай: Чĕрĕ Çĕр (61-64 статьясем)

* XI пай: Пурнăçа кĕртни (65-70 статьясем)

* Пĕтĕмлетӳллĕ çирĕплетни

**ИKKĔМĔШ ПАЙ: АНСАТ ЧĔЛХЕПЕН ÇЫРНĂ ВЕРСИ**

**ВИÇÇĔМĔШ ПАЙ: ÇЕМРĔК СĔН КАТАЙĔШĔН**

**ТĂВАТТĂМĔШ ПАЙ: АЧАСЕМШĔН**

---

ПĔРРЕМĔШ ПАЙ: ТУЛЛИ ХАРТИ

ПРЕАМБУЛА

Эпир, Çĕр халăхĕсем, пĕрлĕхлĕ этемлĕхĕмĕрпе пĕрлешнĕ тата çак чĕрĕ планета çинчи пĕрлĕхлĕ шăпапа çыхăннăскерсем:

Кашни этемĕн хăйне евĕрлĕ тивĕçлĕхĕпе пĕлтерĕшĕ барине — вăл Турăран килнине, çутçанталăк панă е этемлĕхĕн хăйĕн шалти пахалăхĕ тесе ăнланнине пăхмасăр — тата ăна нимĕн те чакарма итерейменнине йышăнса;

Кашни аслă тĕн, философи тата вырăнти халăхсен йăли-йĕркинчи ăслайне хакласа, вĕсем пурте ыттисемпе хăвăнпа мĕнле пулма суннă пек пулма вĕрентеççĕ;

Этемлĕх пĕр-пĕринпе, асаттесемпе тата несĕлсемпе, Çĕрпе тата шывсемпе, çак тĕнчери мĕнпур чĕрĕ чунсемпе çыхăнура пулнине ăнланса;

Эпир пĕр этем çемьи пулнине, пирĕн пĕр тымар тата пĕр кил пулнине, тата пирĕн пуласлăх çак пĕрлĕхпе тĕрлĕлĕхе хисепленинчен килнине çирĕплетсе;

Историри хурлăхлă пулăмсенчен — тивĕçлĕхе пĕр аркатнине, халăхсене пĕр-пĕринпе хирĕçтернине тата Çĕре амантнине — вĕренсе, тĕрĕсрех тата лăпкăрах тĕнче тума шутласа;

Этемсене сиенрен хӳтĕлеме кăна мар, вĕсене пултаруçăсем, чăнлăх шыракансем тата пĕрлĕхлĕ ырлăха хывакансем пек чечекленме чĕнсе;

Этемлĕх аталану çулĕ çинче пулнине, хăй пулмалли майсем патне ăнтăлнине тата кашни ăру çак пĕрлĕхлĕ прогресса малалла яма май тата яваплăх барине ĕненсе;

Пирĕн вăхăтри аслă чĕнӳсене — климат хăрушлăхне, хăватлă технологисене, чухăнлăхпа пĕр тан марлăха тата лăпкăлăх çемçелĕхне — пĕр патшалăх е халăх кăна татса пама итерейменнине кура;

Правăсем хăйсемпе пĕрле яваплăх илсе килнине, ирĕклĕх пĕрлĕхлĕ ырлăхшăн хĕсмет тунине тата кирек мĕнле обществăн хакĕ унăн чи хӳтĕлемен çыннисене мĕнле пăхнинчен килнине çирĕплетсе;

Çакăнпа çак Этем тивĕçлĕхĕпĕн тата Планета чечекленĕвĕн пĕтĕм тĕнчери хартине мĕнпур халăхсем тата патшалăхсемшĕн пĕрлĕхлĕ курăм тата стандарт пек пĕлтеретпĕр.

---

I ПАЙ: НИКĔС ПРИНЦИПĔСЕМ

#### 1-мĕш статья — Ылтăн йĕрке

Çак Хартин никĕсĕнче мĕнпур мораль йăлисенчи хирĕçле ырă тăвас принцип выртать: ыттисемпе хăвăнпа мĕнле пулма суннă пек пул. Ыттисене хăвăнпа тутарма каякан япалана ан ту. Ку принцип мĕнпур çынсем, обществăсем тата халăхсем çине сарăлать. Вăл пулаç ăрусемпе тата çутçанталăк тĕнчипе пирĕн çыхăнăва йĕркелесе пырать. Вăл пире сиенрен пăрăнма кăна мар, ыттисен ырлăхĕшĕн тăрăшма чĕнет.

#### 2-мĕш статья — Çураçнă тивĕçлĕх

Кашни этемĕн хăйĕн çураçнă тивĕçлĕхĕ пур, вăл унăн пахалăхĕнчен, çитĕнĕвĕнчен е статусĕнчен килмест. Ку тивĕçлĕхе кирек мĕнле влаç та параймăть, ăна никам та туртса илеймĕть. Вăл — мĕнпур правăсен çăлкуçĕ тата мĕнпур ĕçсене хакламалли виçе.

#### 3-мĕш статья — Пĕр этем çемьи

Этемлĕх — пĕр çемье. Культура, чĕлхе, тĕн тата наци уйрăмлăхĕсене пăхмасăр, пирĕн пĕр тымар, пĕр çутçанталăк тата пĕр кил. Ку пĕрлĕх — çитмелли тĕл мар, ку йышăнмалли тата хисеплемелли чăнлăх. Эпир пĕр-пĕринпе çыхăннă; ăслай вара çакна ăнланса пурăнни.

#### 4-мĕш статья — Тĕрлĕлĕхри пĕрлĕх

Çак пĕр этем çемьи нумай культура, чĕлхе, тĕн тата йăла-йĕрке урлă палăрать. Ку тĕрлĕлĕх — упрамалли пуянлăх, татса памалли проблема мар. Пĕр цивилизаци е тĕнчекурăм та мĕнпур чăнлăха хăйĕнче кăна тытса тăмасть. Эпир пĕр-пĕринчен вĕренетпĕр, тата пирĕн уйрăмлăхсем пире пуянлатаççĕ. Чăн пĕрлĕх тĕрлĕлĕхе хăйĕн ăшне илет; вăл ăна пĕтермест.

#### 5-мĕш статья — Çĕр çине пăхса тăни

Çĕр мĕнпур чĕрĕ чуна пурнăç парать, вăл пирĕн хисеппе пăхăва тивĕçлĕ. Çутçанталăкăн хакĕ çыншăн усăллă пулнипе кăна мар. Эпир пурнăç эрешĕн пĕр пайĕ. Этемлĕх сывлăхĕпе планета сывлăхĕ — пĕр-пĕринчен уйрăлми япаласем.

#### 6-мĕш статья — Пулаç ăрусем умĕнчи яваплăх

Эпир Çĕре хăйсен хыççăн килекенсем валли аманат пек тытса тăратпĕр. Кашни ăру хăйĕн суйлавĕн пуласлăхри несĕлсемшĕн пулакан витĕмне шута илмелле. Пирĕн тивĕç — пурнăçпа шанăç упракан тĕнчене хăварса хăваракан ырă несĕлсем пуласси.

#### 7-мĕш статья — Этемлĕх çулĕ

Этемлĕх аталану — мораль, социаллă тата кăмăл-сипет — çулĕ çинче. Кашни ăру хăйĕнчен маларах килнисĕн çитĕнĕвĕсемпе йăнăшĕсене еткерсе илет, тата тĕрĕслĕх, ăслай тата чечекленӳ патне малалла кайма май пур. Ку пĕрлĕхлĕ çул кашни çыннăн пурнăçне пĕлтерĕш парать.

---

II ПАЙ: ЭТЕМ КĂМĂЛ-ШĂВĔ ТАТА ĂМ УМНЕ ЛАРТНĂ ТĔЛĔСЕМ

#### 8-мĕш статья — Ырă кăмăллăх

Ырă кăмăллăх — чи пĕтĕмĕшле ырă пахалăх. Кашни çын ырă пулма чĕннĕ: ыттисемпе çемçе, тимлĕ тата пăхса тăракан пулса ĕçлемелле. Пĕчĕк ырă ĕçсем кулленхи пурнăçа тытса тăраççĕ. Общество хăйĕн йăлисенче, институчĕсенче тата вĕрентӳ системинче ырă кăмăллăха аталантармалла.

#### 9-мĕш статья — Тӳрĕлĕх тата чăнлăх

Тӳрĕлĕх — шанăç никĕсĕ, шанăç вара — обществăн никĕсĕ. Кашни çын сăмахпа та, ĕçпе те чăн пулса тăрăшмалла. Суяран, ултавран тата манипуляцирен пăрăнмалла. Суя çинче лартнă общество тытăнса тăраймăть.

#### 10-мĕш статья — Хисеп

Кашни çын хисепе тивĕçлĕ. Хисеп килĕшӳ пулнине пĕлтермест; вăл ытти çыннăн тивĕçлĕхне йышăннине пĕлтерет. Хисеплеменни тата çынна вырăнне хуманни — хаярлăх вăрлăхĕсем. Общество пĕр-пĕринпе хисеплесе пурăнмалли культурăна вăйлатмалла.

#### 11-мĕш статья — Этем — пултаруçă

Кашни çын пултарулăх, шухăшлав тата тĕнчене хăйĕн тĕллĕн мĕн те пулин хывас хăватпа çуралать. Çак пултарулăх кăмăлĕ этем тивĕçлĕхĕшĕн питĕ пĕлтерĕшлĕ. Общество пултарулăха аталантармалла, пĕлтерĕшлĕ ĕçпе хăйне кăтартма майсем туса памалла.

#### 12-мĕш статья — Хăйне хаклани тата уйрăмлăхĕ

Кашни çын хăйне хаклас туйăмне шалтан туйма тивĕçлĕ. Вĕрентӳ тата культура хăйне хисеплес туйăма çыннăн кăмăл-сипетне, вăйне тата тĕнчене хывакан тӳпине никĕс хурса аталантармалла. Кашни çыннăн хăйне евĕрлĕхне тата çулне хисеплемелле.

#### 13-мĕш статья — Пĕлме ăнтăлни тата чăнлăх шырани

Ăнланма тăрăшни — этем пулмалли никĕс. Кашни çыннăн чăнлăха уçă ăс-хайлăн шырама, ыйтусем пама тата вĕренме право пур. Общество çакна пулăшмалла тата ăслай хĕсметĕнче пĕлӳ шыракансене хисеплемелле.

#### 14-мĕш статья — Эмпатиллĕ тĕрĕслĕх

Тĕрĕслĕх шырани эмпатипе — ыттисен туйăмĕсене ăнланма тата вĕсемпе пайлама пултарнипе — çыхăннă пулмалла. Хĕрхенӳсĕр тĕрĕслĕх хаярлăха куçать. Кашни çын тĕрĕс япала енче пулма чĕннĕ.

#### 15-мĕш статья — Сăпайлă ăнтăлу

Этем çутçанталăкĕпех ӳсме, лайăхланма тата çитĕнӳсем тума шырать. Лайăх ăмăрту — пахалăха ӳстерекен тата хирĕçлекене хисеплекен — ырламалла. Анчах та ăмăрту хаярлăха е ыттисене пĕтернине тӳрре кăлармалла мар.

#### 16-мĕш статья — Харпăрлăх тата пĕрлĕхе кĕни

Кашни çын хăйне евĕрлĕ тата тепĕр хутланми. Çак хăйне евĕрлĕхе пусарни мар, аталантарни кирлĕ. Çав вăхăтрах этем пĕрлĕхре тата çыхăнура чечекленет. Харпăрлăхпа пĕрлĕхе кĕни хушшинчи шайлашу — тулли этемлĕхшĕн кирлĕ япала.

#### 17-мĕш статья — Тĕлĕнӳ тата илем

Этем илемпе, вăрттăнлăхпа тата пурнăç хăватĕпе тĕлĕнме пултарать. Ку тĕлĕнӳ хăвачĕ — аталантармалли парне. Искусство, çутçанталăк, кĕвĕ тата шухăшлав чуна тăрантараççĕ. Общество илем, шăплăх тата рефлексия валли вырăнсене хӳтĕлемелле.

#### 18-мĕш статья — Шайлашу тата пĕтĕмĕшлĕх

Чечекленекен пурнăçшăн шайлашу кирлĕ: амбиципе кăмăл тулни хушшинче, ĕçпе канни хушшинче, панипе илни хушшинче. Чарăнми "нумайрах" илес ăнтăлу пушăлăха илсе килет. Ăслай вара — çителĕклине пĕлнинче.

#### 19-мĕш статья — Савăнăç тата уяв

Пурнăçа савăнса пурăнмалла. Вăйă, шăпа, уяв тата савăнăç — кусем пурнăçран пăрăнакан япаласем мар, вĕсем этем чечекленĕвĕшĕн кирлĕ. Общество кану тата пурăннинчен савăнăç илме майсем туса памалла.

#### 20-мĕш статья — Шанăç

Шанăç — ытти мĕнпур ырă пахалăхсене май паракан вăй. Ку — вăй хуни пĕлтерĕшлĕ пулнине тата пуласлăх лайăхланма пултарнине ĕненни. Шанăçсăр хăват çухалать. Кашни çыннăн шанăçа тытса тăма право пур.

---

III ПАЙ: МОРАЛЬ СĂН-ПИЧĔ ТАТА СОЦИАЛЛĂ ЯВАПЛĂХ

#### 21-мĕш статья — Ыттисем умĕнчи яваплăх

Кашни çыннăн хăйĕн обществин ырлăхне хăйĕн хăватне кура тӳпе хывас тивĕç пур. Нумайрах майсем барисен яваплăхĕ те пысăкрах. Хӳтĕлемен тата нушаланакан çынсемпе пĕр шухăшлă пулни — мораль ӳсĕмĕн палли.

#### 22-мĕш статья — Пусарăнмасăр тӳпе хывасси

Лайăх общество — кашни çын хăйĕн пултарулăхне туллин усă куракан, анчах та ыттисенчен тĕрĕс мар майпа усă курман вырăн. Хăвăн пайĕнчен ытларах илни е обществăн ырлăхĕпе хăвăншăн усă курни обществăна аркатать. Тĕл — кашни хăйĕн тӳпине хывни тата никам та никамран усă курманни.

#### 23-мĕш статья — Пĕтĕмĕшлĕх (Интегрити)

Интегрити — ку хăвăн хаксемпе пĕрлешсе пурăнни, никам та пăхман чухне те тĕрĕс ĕçлени. Интегритиллĕ çынна шанма пулать. Общество çынсен нумайăшĕ интегритипе пурăннă чухне кăна ĕçлет.

#### 24-мĕш статья — Тав туни тата сăпайлăх

Лайăх пурнăç тав тума пĕлнине хăйне илет. Тав туни — ку пирĕн тĕнчери вырăнăмăра курма пулăшакан эмел. Сăпайлăх вара пирĕн пĕлӳ вĕçĕ барине тата пирĕн çитĕнӳсем ытти çынсенчен килнине ăнлантарать.

#### 25-мĕш статья — Ресурсене упрани

Ресурсене — харпăр, пĕрлĕхлĕ е çутçанталăк — ăслайпа усă курмалла. Пурлăха сая яни — ку çитменлĕхре пурăнакансемпе пулаç ăрусем умĕнчи айăп. Кашни çын хăйĕн майĕсене кура пурăнмалла.

#### 26-мĕш статья — Ырă кăмăлпа усă курманни

Ыттисен ырă кăмăлĕпе тата шанăçĕпе хăвăншăн усă курмалла мар. Пулăшу илекенсен ăна вырăнлă усă курас яваплăх пур. Ырă кăмăлпа хăйĕншĕн усă курни — социаллă çыхăнăва сутни.

#### 27-мĕш статья — Хастарлăх тата мораль çирĕплĕхĕ

Лайăх пурăнмашăн хастарлăх кирлĕ — чăнлăхпа тĕрĕслĕхшĕн тăма, йывăр чухне те тĕрĕс калаçма. Мораль енчен хастар мар пулни усалла май парать.

#### 28-мĕш статья — Каçару

Каçарма пĕлни — ыттисене те, хăвна та — сывалма тата малалла кайма питĕ кирлĕ. Кӳренĕве тытса тăни çынна хăйне наркăмăшлать. Каçару машăрланнине пĕлтермест; вăл кӳренĕве янине пĕлтерет. Каçарусăр сурансем сывалмаççĕ.

#### 29-мĕш статья — Хĕсмет тата тӳпе

Пĕлтерĕшлĕ пурнăç пире мĕн панинче кăна мар, пирĕн ыттисене мĕн панинче те. Ыттисене хĕсмет туни — çемьене, обществăна тата тĕнчене — тулли пурнăç çăлкуçĕ. Общество хĕсмет тукансене хисеплемелле.

---

IV ПАЙ: ПĔРЛĔХ ТАТА ЛĂПКĂЛĂХ

#### 30-мĕш статья — Пайлану мар, пĕрлешӳ

Этемлĕх пуласлăхĕ пирĕн уйрăлма мар, пĕрлешме пултарнинчен килет. Пайлакан вăйсем — трибализм, преюдицисем, хăрушлăх — пирĕн пĕрлĕхлĕ ырлăха хăрушлăх кӳреççĕ. Кашни çын тĕнчене "эпир тата вĕсем" тесе пайлама итерекен шухăшсене хирĕç тăма чĕннĕ.

#### 31-мĕш статья — Трибализмран тата "ыттисене" сирнинчен пăрăнни

Этемлĕхе "пирĕннисем" тата "ютăсем" тесе пайлани — хĕсĕрлевпе геноцид тымарĕ. Кирек мĕнле ушкăн та этем мар теме юрамаст. Ют çын, ют çĕршыв çынни — вăл та тулли этем, вăл та тивĕçлĕхе тивĕçлĕ.

#### 32-мĕш статья — Тĕнче гражданлăхĕ

Кашни çын — хăйĕн общинин гражданĕ кăна мар, тĕнче гражданĕ те. Ку тĕнче гражданлăхĕ ытти идентичностьсене улăштармасть, вĕсене туллилетет. Пирĕн вăхăтри чĕнӳсем — климат улшăнни, пандемисем, AI — этемлĕх пĕрлĕхлĕ шухăшланине ыйтаççĕ.

#### 33-мĕш статья — Лăпкăлăх

Лăпкăлăх — ку вăрçă çукки кăна мар; ку тĕрĕслĕх, хăрушсăрлăх тата чечекленӳ майĕсем бари. Кашни çыннăн лăпкăлăхра пурăнма право пур. Хирĕçӳсене диалогпа тата саккунлă майпа татса памалла.

---

V ПАЙ: ÇЫН ПРАВИСЕМ

#### 34-мĕш статья — Танлăх

Мĕнпур этем ирĕклĕ тата тивĕçлĕхпе правăсенче тан çуралать. Кашни çын — раса, арçын е хĕрарăм, чĕлхе, тĕн, политика шухăшĕ е статусĕпе пăхмасăр — çак Харти хӳтĕлевне илме тивĕçлĕ.

#### 35-мĕш статья — Пурнăç, ирĕклĕх тата хăрушсăрлăх

Кашни çыннăн пурнăçа, ирĕклĕхе тата хăрушсăрлăха право пур. Никам та хаярлăха, чуралăха е ирĕклĕхе сăлтавсăр çухатма тивĕç мар.

#### 36-мĕш статья — Шухăш, совесть тата тĕн ирĕклĕхĕ

Кашни çыннăн шухăш, совесть тата тĕн ирĕклĕхĕ пур. Ку кирек мĕнле ĕненĕве тытса тăма е ăна улăштарма, хăйĕн тĕнне ирĕклĕн пурнăçлама право парать.

#### 37-мĕш статья — Сăмах тата информаци ирĕклĕхĕ

Кашни çыннăн сăмах ирĕклĕхĕ, информаци шырама, илме тата пайлама право пур. Çак ирĕклĕхсем яваплăхпа çыхăннă тата ыттисен прависене хӳтĕлеме кăна чакарма пултараççĕ.

#### 38-мĕш статья — Пухăнма тата пĕрлешмелли ирĕклĕх

Кашни çыннăн лăпкăн пухăнма тата хăйĕн интересĕсене хӳтĕлекен организацисем тума право пур. Никама та пĕрлешĕве вăйпа кĕртме юрамаст.

#### 39-мĕш статья — Демократиллĕ хутшăну

Патшалăх влаçĕ халăх кăмăлĕ çинче тытăнса тăрать. Кашни çыннăн патшалăха тытса пыма хутшăнма тата суйлавсенче сасă пама право пур. Çамрăксен хăйсен пуласлăхне какакан йышăнусенче сăмахĕ пулмалла.

#### 40-мĕш статья — Тĕрĕслĕх тата саккунлăх

Саккун умĕнче пурте тан. Кашни çыннăн тĕрĕс суд тума, айăпсăрлăх презумпцийĕпе усă курма тата хӳтĕлев илме право пур.

#### 41-мĕш статья — Пайăр пурнăç

Кашни çыннăн хăйĕн пайăр пурнăçне, çемьине, килне тата çырулăхне хӳтĕлеме право пур. Никам та сăлтавсăр çыннăн пайăр пурнăçне кĕме тивĕç мар.

#### 42-мĕш статья — Куçса çӳремелли ирĕклĕх

Кашни çыннăн ирĕклĕн куçса çӳреме тата пурăнмалли вырăн суйлама право пур. Кашни çыннăн хăйĕн çĕршывĕнчен тухса кайма тата каялла таврăнма право пур.

#### 43-мĕш статья — Çемье тата общество

Çемье — обществăн никĕсĕ, вăл хӳтĕлĕве тивĕçлĕ. Пысăк çынсен ирĕклĕ кăмăлпа çемье тума право пур. Ачасен пăхăва тата çемье çыхăнăвне право пур.

---

VI ПАЙ: ХАЛĂХСЕН ПРАВИСЕМ

#### 44-мĕш статья — Хăйтытăмлăх

Мĕнпур халăхсен хăйсен шăпине палăртма, политика статусĕ суйлама тата экономика, социаллă тата культура аталанăвне йĕркелеме право пур.

#### 45-мĕш статья — Миноритарисем тата уйрăм общинăсем

Этника, тĕн е чĕлхе миноритарине кĕрекен çынсен хăйсен культурипе усă курма, тĕнне тытса тăма тата чĕлхипе калаçма право пур. Вырăнти халăхсен çĕрĕсемпе ресурсĕсене какакан йышăнусенче вĕсен кăмăлне пĕлмелле.

#### 46-мĕш статья — Чăнлăх тата килĕшӳ

Пысăк тĕрĕссĕрлĕх тунă вырăнта халăхсен чăнлăха пĕлме тата сывалма право пур. Тĕрĕслĕх яваплăха кăна мар, килĕшĕве те хăйне илет.

---

VII ПАЙ: СОЦИАЛЛĂ ТАТА ЭКОНОМИКĂЛЛА ПРАВĂСЕМ

#### 47-мĕш статья — Пурнăç шайĕ

Кашни çыннăн сывлăх тата ырлăхшăн çителĕклĕ пурнăç шайне — апат-çимĕç, шыв, тумтир, кил-çурт тата кирлĕ хĕсметсем — право пур. Нумай пур тĕнчере никам та выçă е килсĕр пулмалла мар.

#### 48-мĕш статья — Ĕç

Кашни çыннăн ĕçлеме, тĕрĕс майсемпе усă курма, тивĕçлĕ ĕç укçи илме право пур. Ĕçлекенсен профсоюзсем тума право пур. Вăйпа ĕçлеттерни чарăннă.

#### 49-мĕш статья — Вĕрентӳ

Кашни çыннăн вĕренме право пур. Вĕрентӳ этемлĕхе аталантармалла, критикла шухăшлава тата пултарулăха вăйлатмалла. Пуçламăш вĕрентӳ тӳлеусĕр тата пурте тумалли пулмалла.

#### 50-мĕш статья — Сывлăх

Кашни çыннăн физика тата психика сывлăхне право пур. Ку медицина пулăшăвне, таса шыва тата сывă пурнăç майĕсене хăйне илет. Психика сывлăхĕ физика сывлăхĕпе пĕр тан пĕлтерĕшлĕ.

#### 51-мĕш статья — Культура тата наука

Кашни çыннăн культура пурнăçне хутшăнма, искусствопа савăнма тата наука прогрессĕн усăвĕпе пайлама право пур. Çыннăн пултарулăх çимĕçĕсем пĕтĕм этемлĕх пуянлăхĕ шутланаççĕ.

#### 52-мĕш статья — Тĕрĕс экономика йĕрки

Экономика çын ырлăхĕшĕн тата планета сывлăхĕшĕн хĕсмет тумалла. Сутă-илу тата финанссем уçă тата тĕрĕс пулмалла. Чухăнлăха вăйлатакан экономика йĕрки тĕрĕс мар.

---

VIII ПАЙ: ЦИФРА ĔМĔРĔНЧИ ПРАВĂСЕМ

#### 53-мĕш статья — Информаци технологийĕсемпе усă курни

Кашни çыннăн хальхи обществăра пурăнмашăн кирлĕ цифра технологийĕсемпе усă курма право пур. Информаци ĕмĕрĕн усăвĕсем пурте валли пулмалла.

#### 54-мĕш статья — Даннăйсене хӳтĕлени

Кашни çыннăн хăйĕн пайăр даннăйĕсене хӳтĕлеме право пур. Пайăр информаципе усă курни уçă пулмалла тата çын кăмăлĕнчен килмелле.

#### 55-мĕш статья — Саккунсăр сăнавран хӳтĕленни

Никама та сăлтавсăр е саккунсăр сăнав айне хума юрамаст. Çырулăха е ĕçсене сăнани саккунпа çирĕплетнĕ тата тĕрĕсленĕ пулмалла.

#### 56-мĕш статья — Автоматланă йышăнусен уçăмлăхĕ

Йышăнусене автоматланă системăсем тунă чухне, çынсен вĕсем мĕнле тунине пĕлме тата ăна çын тĕрĕслевĕпе улăштарма право пур.

---

IX ПАЙ: ТЕХНОЛОГИСЕМ ЭТЕМЛĔХ ХĔСМЕТĔНЧЕ

#### 57-мĕш статья — Технологисен йĕркисем

Технологисем этемлĕхшĕн хĕсмет тумалла, вĕсене тытса тăмалла мар. Искусствăлла интеллект (AI) этем тивĕçлĕхне хисеплесе, тĕрĕс тата уçă майпа аталанмалла.

#### 58-мĕш статья — Пĕлтерĕшлĕ йышăнусене çын аллинче тытни

Этем пурнăçĕшĕн питĕ пĕлтерĕшлĕ йышăнусем çын тĕрĕслевĕнче пулмалла. Машинăсене пурнăç е вилĕм пирки хăйсен тĕллĕн йышăнусем тума пама юрамаст.

#### 59-мĕш статья — Технологи сиенĕнчен хӳтĕленни

Кашни çыннăн манипуляци тăвакан е çын çемçелĕхĕпе усă куракан технологисенчен хӳтĕленме право пур. Ачасене уйрăмах хӳтĕлемелле.

#### 60-мĕш статья — Çынсен çыхăнăвне упрани

Технологисем çынсен çыхăнăвне улăштармалла мар, вĕсене вăйлатмалла. Çын хĕрхенĕвĕпе тимлĕхĕ нимĕнпе те улăштарма юрамаст.

---

X ПАЙ: ЧĔРĕ ÇĔР

#### 61-мĕш статья — Сывă тавралăха право

Кашни çыннăн таса, сывă тавралăха — таса сывлăша, шыва тата стабиллĕ климата право пур.

#### 62-мĕш статья — Çутçанталăка хисеплени

Çутçанталăкăн хакĕ çыншăн усăллă пулнипе кăна мар. Экосистемăсене таса тытмалла, аманнă вырăнсене сыватмалла.

#### 63-мĕш статья — Климат стабиллĕхĕ

Стабиллĕ климат — цивилизаци никĕсĕ. Мĕнпур халăх климата хӳтĕлес яваплăха пайлаççĕ. Климатшăн кĕрешӳ яваплăхĕ тĕрĕс пайланмалла.

#### 64-мĕш статья — Тăнăçлă аталану (Sustainable Development)

Аталану хальхи кирлĕлĕхсене пулаç ăрусен майĕсене сиенлемесĕр тивĕçтермелле. Экономика ырлăхĕ тата тавралăх хӳтĕлевĕ — пĕр-пĕринпе çыхăннă япаласем.

---

XI ПАЙ: ПУРНĂÇА КĔРТНИ

#### 65-мĕш статья — Патшалăхсен яваплăхĕ

Патшалăхсен тĕп яваплăхĕ — çак Харти правăсене хисеплесси тата пурнăçа кĕртесси. Вĕсен правăсене пăснăшăн явап тыттармалла.

#### 66-мĕш статья — Институтсен яваплăхĕ

Корпорацисем тата организацисем хăйсен ĕçĕнче çын прависемпе тавралăха хисеплемелле. Вĕсем хăйсем кӳнĕ сиеншĕн явап тытмалла.

#### 67-мĕш статья — Правăсене чакарни

Правăсене саккунпа кăна тата ыттисен правăсене хӳтĕлеме кăна чакарма пултараççĕ. Хаярлăхран тата чуралăхран хӳтĕлекен правăсене нихăçан та чакарма юрамаст.

#### 68-мĕш статья — Хӳтĕлев тата яваплăх

Кирек мĕнле правăсене пăснă çыннăн та хӳтĕлев илме право пур. Йăнăшсене кăтартакан çынсене (whistleblowers) хӳтĕлемелле.

#### 69-мĕш статья — Правăсемпе яваплăха вĕрентни

Правăсемпе яваплăх пирки пĕлĕве вĕрентӳ урлă сармалла. Кашни çыннăн çак Харти пирки пĕлме май пулмалла.

#### 70-мĕш статья — Ăнлантарни

Çак Харти çын прависене чакарма е аркатма май парать тесе ăнлантармалла мар. Ăна Çын прависен пĕтĕм тĕнчери декларацийĕпе пĕрле илсе хакламалла.

---

ПĔТĔМЛЕТӲЛЛĔ ÇИРĔПЛЕТНИ

Çак Харти этемлĕхĕн пĕрлĕхлĕ мораль еткерĕ çинче тытăнса тăрать:

* Кашни аслă йăла вĕрентнĕ Ылтăн йĕрке;

* Çын прависен пĕтĕм тĕнчери декларацийĕ;

* Тĕрĕслĕхшĕн тăрăшакан халăхсен конституцийĕсем;

* Çĕрпе çыхăнура пурăннă вырăнти халăхсен ăслайĕ;

* Тĕнчери тĕнсемпе философисен таса кĕнекисемпе этика вĕрентĕвĕсем;

* Психологипе философи ăнлантарнă чечекленӳ майĕсем.

Эпир çак Хартине юлашки сăмах пек мар, чĕнӳ пек сĕнетпĕр — диалог патне, ĕç патне. Вăл пире уйрăлакан япаласем пирки мар, пĕрлештерекен япаласем пирки калать.

Эпир — пĕр пĕчĕк планета çинчи пĕр этем çемьи. Пирĕн шăпа пĕрлешнĕ. Малалла каймалли çул — пайлану мар, пĕрлĕх; пусару мар, тӳпе хывасси; депрессия мар, шанăç.

Çак Харти пире правăсене ыйтма кăна мар, ыттисен прависене хисеплеме вĕрентет. Ырă, тӳрĕ, хастар тата ăслă çынсем пулма чĕнет. Пурăннă пурнăçшăн тивĕçлĕ çынсем пулмалла.

Çак курăм пире кашни çын чечекленме пултаркан, тĕрĕслĕхпе лăпкăлăх пĕрлешнĕ, этем пултарулăхĕ пĕрлĕхшĕн хĕсмет тунă тата этемлĕх Çĕрпе килĕшӳре пурăнакан тĕнчене илсе кайтар.

**Мĕнпур халăхсемшĕн, хальхисемшĕн тата пуласлăхрисемшĕн,

пĕр этем çемьи пек шанăçпа тата пĕрлĕхпе пĕлтернĕ.**

---

ИKKĔМĔШ ПАЙ: АНСАТ ЧĔЛХЕПЕН ÇЫРНĂ ВЕРСИ

Пĕтĕмĕшле ăнлантару

#### Ку мĕнле документ?

Ку — мĕнпур этемлĕхшĕн пĕрлĕхлĕ хаксем. Вăл çакна кăтартать:

* Кашни çын мĕнле пăхăва тивĕçлĕ

* Пирĕн мĕнле çынсем пулма тăрăшмалла

* Пирĕн пĕр-пĕринпе, обществăпа тата планетапа мĕнле пулмалла

* Кашни çыннăн мĕнле правăсем пур

* Çак правăсемпе пĕрле мĕнле яваплăхсем килеççĕ

Вăл кашни тĕнри, философири тата культурăри ăслайран килет. Тĕп шухăш — авалхи тата пĕтĕмĕшле: ыттисемпе хăвăнпа мĕнле пулма суннă пек пул.

#### Тĕп шухăшсем

**1. Эпир — пĕр этем çемьи**

Пирĕн уйрăмлăхсене — культура, чĕлхе, тĕн — пăхмасăр, пирĕн этем пулни пĕрлештерет. Пирĕн пуласлăх çак пĕрлĕхрен килет.

**2. Кашни çыннăн хакĕ пур**

Эсĕ пĕлтерĕшлĕ. Пурлăхăншăн е çитĕнӳсемшĕн мар. Эсĕ этем пулнăшăн кăна. Çакна никам та туртса илеймĕть.

**3. Ырă, тӳрĕ тата хисеплĕ пул**

Кусем — кирек мĕнле лайăх обществăн никĕсĕ. Ырă кăмăл пурнăçа ăшăтать. Тӳрĕлĕх шанăç парать. Хисеп кашни çыннăн тивĕçлĕхне йышăнать.

**4. Пусарăнмасăр тӳпе хывасси**

Лайăх общество — кашни хăйĕн пултарулăхне ыттисенчен усă курман майпа пани.

**5. Пĕрлĕх пайлануран вăйлăрах**

Пире уйрăлтаракан вăйсем пирĕн пуласлăха хăрушлăх кӳреççĕ. Пирĕн вĕсене хирĕç тăмалла.

**6. Тĕнче гражданлăхĕ**

Эсĕ хăвăн общинин гражданĕ кăна мар, этемлĕх пайĕ те.

**7. Правăсем яваплăхпа килеççĕ**

Ирĕклĕх вара çынсем ăна яваплă усă курсан кăна ĕçлет.

**8. Çĕр çине пăхни**

Планета — пирĕн пĕртен-пĕр кил. Ăна упрамалла.

**9. Этемлĕх çул çинче**

Кашни ăру тĕрĕслĕх патне малалла кайма пултарать.

**10. Шанăç валли сăлтав пур**

Прогресс пулать. Шанăç — ку ĕçлеме вăй паракан япала.

---

ВИÇÇĔМĔШ ПАЙ: ÇЕМРĔК СĔН КАТАЙĔШĔН (13-19 çулсем)

Ку сан çинчен

Ку документ кашни этем мĕн илме тивĕçлĕ пулни çинчен — çав шутра эсĕ те. Тата ку эсĕ мĕнле çын пулма пултарни çинчен.

Ку йĕркесем кăна мар. Ку — тĕнче мĕнле пулма пултарни çинчен курăм. Тĕп шухăш питĕ ансат: **çынсемпе хăвăнпа мĕнле пулма суннă пек пул.**

#### Эпир пурте пĕрле

Çакна пĕлмелле: эпир — пĕр этем çемьи. Пирĕн уйрăмлăхсем пурна та, эпир пĕр пĕчĕк планета çинчи пĕр биологи тĕсĕ. Пирĕн пуласлăхсем çыхăннă.

Ку хăвăн идентичностьне çухатнине пĕлтермест. Эсĕ хăвăн çĕршывне юратма ТАТА этемлĕхшĕн тăрăшма пултаратăн. Ку — ӳсĕм палли.

#### Ырă пул. Тӳрĕ пул. Хисепле.

Кусем никĕс япаласем, анчах вĕсем чи пĕлтерĕшлĕ япаласем.

**Ырă кăмăллăх**

Пĕчĕк ырă ĕçсем пурнăçа лайăхлатаççĕ. Ырă пулса эсĕ пĕр-пĕр çыннăн кунне лайăхлатма пултаратăн.

**Тӳрĕлĕх**

Ан ултала. Ултав çинче тунă тĕнче арканать. Тӳрĕ пулсан, сана шанма пулать.

**Хисеп**

Кашни çынпа вăл пĕлтерĕшлĕ пек пул. Эсĕ килĕшмен çынсене те хисеплемелле — вĕсен тивĕçлĕхне курнине пĕлтерет ку.

#### Санăн прависем

Санăн право пур:

* Тивĕçлĕхпе пурăнма

* Хаярлăхпа пусаруран аякка пулма

* Хăвăн тĕллĕн шухăшлама

* Хăвăн шухăшне калама

* Пайăр пурнăçа (санăн çырăвусем, санăн пурнăç)

* Пурнăçа пулăшакан вĕрентӳ илме

* Таса тавралăхра пурăнма

* Пуласлăха какакан йышăнусенче сăмах калама

#### Санăн яваплăхсем

Правăсем тӳлевсĕр мар. Вĕсем çынсем яваплă пулсан кăна ĕçлеççĕ:

* Çынсемпе хăвăнпа мĕнле пулма каймакан майпа ан пул

* Ан ултала, сăмахна тыт

* Ырă кăмăлпа усă ан кур

* Пурлăха сая ан яр

* Çынна хĕсĕрленĕ чухне ан пăхса тăр

* "Эпир тата вĕсем" тесе ан шухăшла

---

ТĂВАТТĂМĔШ ПАЙ: АЧАСЕМШĔН (8-12 çулсем)

Пирĕн суннă тĕнче

#### Пурте валли сăмах

Шухăшласа пăхăр, çак тĕнче çапла пулсан:

* Пурте тĕрĕс пурăнаççĕ

* Çынсем ырă тата тӳрĕ

* Эпир пĕр-пĕрне пулăшатпăр

* Эпир Çĕре упратпăр

* Кашнин апат тата кил пур

Çак Харти — çав тĕнчене тума паракан сăмах.

#### Эпир — пĕр çемье

Çĕр çинчи мĕнпур çын — пĕр пысăк çемье. Пирĕн чĕлхесем тĕрлĕрен. Апат та тĕрлĕрен. Анчах эпир пурте — этемсем. Пурте телейлĕ пулма сунатпăр. Пурте юратма сунатпăр.

Хăвăнтан уйрăм çынна курсан, аса ил: вăл санăн инçетри тăванна пулать. Пур этемĕн те асаттесем пĕрре пулнă.

#### Ылтăн йĕрке

Пур çĕрте те çынсем пĕр япала çинче килĕшнĕ:

**Ыттисемпе хăвăнпа мĕнле пулма суннă пек пул.**

* Хăвна хаяр пулма сунамастăн пулсан, ыттисене те хаяр ан пул.

* Хăвна пулăшма сунатăн пулсан, ыттисене те пулăш.

* Хăвна чăн каланине сунатăн пулсан, хăв та чăн кала.

#### Çĕр пирки

Çĕр — пирĕн кил. Ăна упрамалла:

* Шыва тата апата сая ан яр

* Нӳрĕк ан яр

* Чĕрчунсемпе ӳсентăрансене упра

* Аса ил: пуласлăхри ачасем валли те таса планета кирлĕ

#### Шанăç валли вырăн пур

Хăшпĕр чухне тĕнче хăрушă е хурлăхлă пек туйăнать. Ку — ахаль япала. Анчах япаласем лайăхланма пултараççĕ. Çынсем улшăнма пултараççĕ. Шаннă çын — хăватлă çын.

#### Кĕске верси

Ырă пул. Тӳрĕ пул. Хастар пул. Ыттисене пулăш. Эпир пурте — пĕр çемье. Çĕре упра. Шанăçа нихăçан та ан çухат.