GIZA DUINTASUNAREN ETA PLANETAREN LORALDIAREN ALDEKO GUTUN UNIBERTSALA

**Gizateriarentzako Ikuspegi Bateratua**

---

EDUKIA

**LEHEN PARTEA: GUTUN OSOA**

* Hitzaurrea

* I. Atala: Oinarrizko Printzipioak (1-7 artikuluak)

* II. Atala: Giza Izaera eta Asmoak (8-20 artikuluak)

* III. Atala: Izaera Morala eta Erantzukizun Soziala (21-29 artikuluak)

* IV. Atala: Batasuna eta Bakea (30-33 artikuluak)

* V. Atala: Pertsonen Eskubideak (34-43 artikuluak)

* VI. Atala: Herrien Eskubideak (44-46 artikuluak)

* VII. Atala: Eskubide Sozial eta Ekonomikoak (47-52 artikuluak)

* VIII. Atala: Eskubideak Aro Digitalean (53-56 artikuluak)

* IX. Atala: Teknologia Gizateriaren Zerbitzura (57-60 artikuluak)

* X. Atala: Lur Bizia (61-64 artikuluak)

* XI. Atala: Betearazpena (65-70 artikuluak)

* Amaierako Baieztapena

**BIGARREN PARTEA: HIZKERA ERRAZEKO BERTSIOA**

**HIRUGARREN PARTEA: GAZTEENTZAKO BERTSIOA**

**LAUGARREN PARTEA: UMEENTZAKO BERTSIOA**

---

LEHEN PARTEA: GUTUN OSOA

HITZAURREA

Gu, Lurreko herriak, gure gizatasun partekatuan elkartuak eta planeta bizi honetan daukagun patu komunak lotuak:

Aitortuz gizaki bakoitzak berezko duintasuna eta balioa duela —izan Jainkoak emana, naturak emana edo berez gizatiarra—, eta ezerk ezin duela hori gutxietsi;

Tradizio erlijioso, filosofiko eta indigena handi guztietan dagoen jakinduria onartuz, guztiek irakasten baitute besteak guk geuk tratatuak izatea nahi genukeen bezala tratatu behar ditugula;

Ulertuz gizateria harremanean bizi dela —elkarrekin, arbasoekin eta ondorengoekin, lurrarekin, urekin eta Lur hau partekatzen duten izaki bizi guztiekin;

Baieztatuz giza familia bakarra garela, jatorri komun bat eta etxe komun bat partekatzen dugula, eta gure etorkizuna batasun hori onartzearen eta gure aniztasuna ohoratzearen mende dagoela;

Historiaren ozeetatik ikasiz —duintasuna ukatu zenean, herriak elkarren aurka jarri zirenean eta Lurra zauritu zenean— eta mundu bidezkoago eta baketsuago bat eraikitzeko asmo sendoarekin;

Berretsiz gizakiak ez direla kalteetatik babestu behar soilik, loratzera deituak daudela baizik —sortzaile gisa, egiaren bilatzaile gisa eta on komunaren laguntzaile gisa;

Sinetsiz gizateria garapen-bidean dagoela, oraindik izan daitekeena bihurtzen ari dela, eta belaunaldi bakoitzak aurrerapen partekatu horretan laguntzeko aukera eta erantzukizuna duela;

Gure garaiko erronka handiei elkarrekin aurre eginez —klimaren aurkako mehatxuak, aurrekaririk gabeko boterea duten teknologia berriak, pobreziari eta desberdintasunari eustea eta bakearen hausturak—, nazio edo herri bakar batek ere ezin baitie bere kabuz aurre egin;

Eskubideek erantzukizunak dakartzatela baieztatuz, askatasunak on komunari egiten diola zerbitzu, eta edozein gizarte neurtzeko modua ahulenen tratamendua dela kontuan hartuz;

Honen bidez, Giza Duintasunaren eta Planetaren Loraldiaren aldeko Gutun Unibertsala proklamatzen dugu, herri eta nazio guztientzako ikuspegi eta estandartzat.

---

I. ATALA: OINARRIZKO PRINTZIPIOAK

#### 1. artikulua — Urrezko Araua

Gutun honen oinarria elkarrekikotasunaren etika da, tradizio moral iraunkor guztietan aurkitzen dena: Tratatu besteak zuk tratatua izatea nahi zenukeen bezala. Ez egin besteei zeuri egitea nahi ez zenukeena. Printzipio hau pertsona, komunitate eta nazio guztiei zabaltzen zaie. Gure harremana gidatzen du etorkizuneko belaunaldiekin eta mundu naturalarekin. Kaltea saihestera ez ezik, besteen ona aktiboki bilatzera deitzen gaitu.

#### 2. artikulua — Berezko Duintasuna

Gizaki bakoitzak berezko duintasuna du, edozein kalitate, lorpen edo estatusen gainetik dagoena. Duintasun hori ezin du inongo boterek eman, ezta kendu ere. Eskubide guztien iturria da eta ekintza guztiak epaitzeko erabili beharreko estandarra.

#### 3. artikulua — Giza Familia Bakarra

Gizateria familia bakarra da. Kultura, hizkuntza, fede eta nazio desberdintasun guztien azpitik, jatorri komun bat, natura komun bat eta etxe komun bat partekatzen ditugu. Batasun hori ez da lortu beharreko helburu bat, onartu eta ohoratu beharreko errealitate bat baizik. Elkarri lotuta gaude, onartu ala ez; jakinduria horren arabera bizitzean datza.

#### 4. artikulua — Batasuna Aniztasunean

Giza familia honek kultura, hizkuntza, fede eta tradizio askoren bidez adierazten du bere burua. Aniztasun hori altxor bat da, ez konpondu beharreko arazo bat. Ez dago egia osoa duen zibilizazio edo mundu-ikuskera bakar bat ere. Elkarrengandik ikasten dugu, eta gure desberdintasunek aberastu egiten gaituzte. Benetako batasunak aniztasuna barne hartzen du; ez du ezabatzen.

#### 5. artikulua — Lurraren Zainketa

Lurrak bizitza guztiari eusten dio eta gure begirunea eta zainketa merezi ditu. Naturak gizakiontzako duen erabilgarritasunetik haratago balioa du. Bizitzaren sarearen parte gara, ez gaude hartatik aparte. Gizateriaren osasuna eta planetaren osasuna banaezinak dira.

#### 6. artikulua — Erantzukizuna Etorkizuneko Belaunaldiekiko

Lurra gure ondoren etorriko direnen fidantzan daukagu. Belaunaldi bakoitzak bere aukerek oraindik jaio gabe dauden ondorengoengan izango dituzten ondorioak pentsatu behar ditu. Arbaso onak izatera deituak gaude, bizitzari eta itxaropenari eusteko gai den mundu bat utziz.

#### 7. artikulua — Gizateriaren Bidaia

Gizateria garapen-bide batean dago —morala, soziala eta espirituala—, oraindik izan daitekeena bihurtzen ari dena. Belaunaldi bakoitzak aurrekoen aurrerapenak eta hutsegiteak jeredesten ditu, eta justizia, jakinduria eta loraldi handiago baterantz egiteko aukera du. Bidaia partekatu honek zentzua ematen die banakako bizitzei eta gure burua baino handiagoa den zerbaitetan laguntzera deitzen gaitu.

---

II. ATALA: GIZA IZAERA ETA ASMOAK

#### 8. artikulua — Adeitasuna

Adeitasuna bertuterik unibertsalena da —umeek ulertzen dutena, kultura guztiek ohoratzen dutena eta denok behar duguna. Pertsona oro deitua dago adeitsua izatera: besteekiko gozotasunez, begirunez eta arretaz jokatzera. Adeitasun-ekintza txikiek eguneroko bizitzaren ehunari eusten diote; horien faltak mundua gogor eta hotz bihurtzen du. Gizarteek adeitasuna sustatuko dute beren ohituretan, erakundeetan eta hezkuntzan.

#### 9. artikulua — Zintzotasuna eta Egiazkotasuna

Zintzotasuna konfiantzaren oinarria da, eta konfiantza gizartearen oinarria. Pertsona oro ahaleginduko da egiazkoa izaten hitzez eta ekintzez —egia esaten, promesak betetzen, bere burua eta egoerak zehaztasunez irudikatzen, eta gezurra, engainua eta manipulazioa baztertzen. Gezurren gainean eraikitako gizarte batek ezin du iraun. Egia esaten dutenek, zaila denean ere, zerbitzua egiten diote guztiei.

#### 10. artikulua — Errespetua

Pertsona orok merezi du errespetuz tratatua izatea —balio handiko izaki gisa onartua, entzuna eta serioski hartua. Errespetuak ez dakar ados egotea; bestearen duintasuna aitortzea dakar. Errespetu falta, mespretxua eta deshumanizazioa krudeltasunaren haziak dira. Gizarteek elkarrekiko errespetuaren kulturak sustatuko dituzte desberdintasun guztien gainetik.

#### 11. artikulua — Gizakia Sortzaile Gisa

Pertsona oro jaiotzen da sortzeko, irudikatzeko, eraikitzeko eta munduari zerbait berezia eskaintzeko gaitasunarekin. Izpiritu sortzaile hori funtsezkoa da giza duintasunerako. Gizarteek sormena bultzatuko dute, lanerako eta adierazpenerako aukera esanguratsuak emango dituzte, eta pertsona bakoitzak eskaintzeko dohainak dituela onartuko dute.

#### 12. artikulua — Norberaren Balioa eta Identitatea

Pertsona orok du bere buruaren balioaren sentimendu osasuntsu bat garatzeko eskubidea, barrualdetik datorrena eta ez kanpoko balidaziotik soilik. Hezkuntzak eta kulturak izaeran, ahaleginean eta ekarpenean oinarritutako autoestimua sustatuko dute —ez besteen gaineko menderakuntzan. Pertsona bakoitzaren identitate, ikuspegi eta bide berezia errespetatuko da.

#### 13. artikulua — Jakin-mina eta Egiaren Bilaketa

Ulertzeko nahia gizakia izatearen funtsezko parte da. Pertsona orok du eskubidea eta erantzukizuna egia gogo irekiz bilatzeko, galderak egiteko, ikasteko eta bizitza osoan zehar hazteko. Gizarteek jakin-mina bultzatuko dute, ikerketa zintzoa babestuko dute eta jakintza jakinduriaren zerbitzura bilatzen dutenak ohoratuko dituzte.

#### 14. artikulua — Justizia Enpatiarekin

Justiziaren bilaketak enpatiak gidatua izan behar du —besteen sentimenduak ulertzeko eta partekatzeko gaitasunak. Compasiorik gabeko justizia krudeltasun bihurtzen da; justiziarik gabeko konpasioak gaizki egina ahalbidetzen du. Pertsona oro deitua dago zuzena denaren alde hartzera, baita ados ez dagoen horiek ulertzen saiatzera ere.

#### 15. artikulua — Esfortzu Osasuntsua

Gizakiok berez bilatzen dugu haztea, hobetzea eta bikaintasuna lortzea. Errendimendua hobetzen duen, bikaintasuna inspiratzen duen eta aurkariak errespetatzen dituen lehia osasuntsua sustatu behar da. Hala ere, lehiak ez du inoiz krudeltasuna, ustiapena edo besteen suntsipena justifikatuko. Besteei kalte eginez lortutako arrakasta ez da benetako arrakasta. Helburua ez da besteak garaitzea, norbera garatzea eta osotasunari ekarpena egitea baizik.

#### 16. artikulua — Indibidualtasuna eta Kidetasuna

Pertsona bakoitza bakarra eta errepikaezina da, berezko dohain, ikuspegi eta ekarpenekin. Indibidualtasun hori sustatu egingo da, ez ezabatu. Aldi berean, gizakiak komunitatean eta konexioan loratzen dira. Indibidualtasunaren eta kide izatearen arteko tentsioari eutsi egin behar zaio, ez konpondu —biak dira funtsezkoak gizatasun osorako.

#### 17. artikulua — Harridura eta Edertasuna

Gizakiak harridurarako gaitasuna du —edertasunak, misterioak eta existentziaren zabaltasunak hunkitzeko gaitasuna. Harridurarako gaitasun hau lantzeko dohain bat da, ez gainditu beharreko ahultasun bat. Arteak, naturak, musikak, istorioek eta kontenplazioak arima elikatzen dute. Gizarteek edertasunerako, isiltasunerako eta hausnarketarako guneak babestuko dituzte, eta ez dute giza bizitza produktibitate eta kontsumo hutsera mugatuko.

#### 18. artikulua — Oreka eta Osotasuna

Bizitza oparo batek oreka eskatzen du: anbizioaren eta kontentuaren artean, norbera hobetzearen eta norbera onartzearen artean, lanaren eta atsedenaren artean, ematearen eta jasotzearen artean. Mugagabeko "gehiago" baten bilaketa geldiezinak hutsunera darama. Jakinduria nahikoa dena jakitean datza, bizitzan presente egotean eta esfortzuaren barruan bakea aurkitzean.

#### 19. artikulua — Pozaldia eta Ospakizuna

Bizitza pozez bizitzeko da. Jolasa, umorea, ospakizuna eta gozamena ez dira bizitzaren gai serietatik aldentzeko distrakzioak —funtsezkoak dira giza loraldian. Gizarteek lekua egingo diete festari, atsedenari eta existentziaren gozamen xumeari. Pozik gabeko bizitza murriztua da, baita betebeharrez betea egon arren.

#### 20. artikulua — Itxaropena

Itxaropena da beste bertute guztiak posible egiten dituen bertutea. Ahaleginak balio duela, etorkizuna hobea izan daitekeela eta ontasuna alferrikakoa ez dela dioen ziurtasuna da. Itxaropenik gabe, kemenak huts egiten du eta ekintza gelditu egiten da. Pertsona orok du itxaropenerako oinarriak izateko eskubidea, eta besteengan itxaropenari eusteko erantzukizuna. Etsipena ez da errealismoa; amore ematea da.

---

III. ATALA: IZAERA MORALA ETA ERANTZUKIZUN SOZIALA

#### 21. artikulua — Erantzukizuna Besteekiko

Pertsona orok du bere gaitasunaren arabera komunitatearen ongizatean laguntzeko betebeharra. Baliabide gehiago dituztenek erantzukizun handiagoa dute premian daudenei laguntzeko. Ahulenekin, sufritzen dutenekin eta baztertuekin elkartasuna izatea heldutasun moralaren seinale da. Lagundu dezakeen inork ez luke geldirik egon behar besteek sufritzen duten bitartean.

#### 22. artikulua — Ustiapenik Gabe Laguntzea

Gizarte oparoa pertsona bakoitzak bere gaitasunaren neurrian ekarpenak egiten dituena da, besteen gaineko abantaila bidegabeak bilatu gabe. Norberari dagokiona baino gehiago hartzeak, besteen lana edo konfiantza ustiatzeak, edo on komunaren kontura norbera sustatzeak gizartearen egitura korrodatzen du. Helburua ez da norberaren abantaila, elkarrekiko loraldiak baizik. Denek laguntzen dutenean eta inork ustiatzen ez duenean, denak hazten dira.

#### 23. artikulua — Integritatea

Integritateak osoa izatea esan nahi du —pertsona bera pribatuan eta publikoan, norberaren balioen arabera jokatuz inor begira ez dagoenean ere. Integritateko pertsona batek promesak betetzen ditu, konpromisoak ohoratzen ditu eta fidagarria da. Gizarteek jende gehienak gehienetan integritatez jokatzen duenean bakarrik funtzionatzen dute.

#### 24. artikulua — Esker ona eta Umiltasuna

Bizitza on batek esker ona dakar —familiagandik, komunitateagandik, naturagandik eta gure aurretik etorri direnegandik jaso duguna estimatzea. Esker ona eskubide-sentimenduaren antidotoa da; mundua eta bertan daukagun lekua ikusteko modua eraldatzen du. Umiltasunak gure ezagutzaren mugak, besteek gure arrakastan daukaten ekarpena eta gure kontroletik kanpoko indarrekiko daukagun mendekotasuna onartzen ditu. Elkarrekin, esker onak eta umiltasunak jakinduriari bide ematen diote eta arrokeriatik babesten gaituzte.

#### 25. artikulua — Baliabideen Kudeaketa

Baliabideak —pribatuak, komunitarioak zein naturalak— zentzuz erabili behar dira, ez xahutu edo metatu. Alferrik galtzea gutxiago dutenen eta ondoren etorriko direnen aurkako ofentsa da. Pertsona oro biziko da bere ahalmenaren barruan eta partekatutako baliabideak konfiantza gisa tratatuko ditu, ez ustiatzeko jabetza gisa.

#### 26. artikulua — Boronatea Ez Abusatzea

Besteen eskuzabaltasuna eta konfiantza ez dira ustiatuko. Laguntza jasotzen dutenek ondo erabiltzeko erantzukizuna dute eta, ahal dutenean, besteei laguntzeko. Adeitasunaz, karitateaz edo ondasun publikoez norberaren onurarako aprobetxatzea gizarte-loturaren traizioa da. Askatasuna jende gehienak gehienetan fede honez jokatzearen mende dago.

#### 27. artikulua — Kemena eta Konbikzio Morala

Ondo bizitzeak kemena eskatzen du —egiaren eta justiziaren alde egoteko prestutasuna, garestia denean ere; isiltasuna errazagoa litzatekeenean hitz egiteko prestutasuna; eta presioaren edo beldurraren aurrean zuzen jokatzeko prestutasuna. Koldarkeria moralak gaizkia ahalbidetzen du. Pertsona oro deitua dago eguneroko integritatearen kemen isilera eta, beharrezkoa denean, lekukotasunaren kemen publikora.

#### 28. artikulua — Barkamena

Barkatzeko gaitasuna —besteei eta norberari— funtsezkoa da sendatzeko eta aurrera egiteko. Gorrotoari eusteak hori daukana pozoitzen du. Barkatzeak ez du esan nahi ahaztea, aitzakiak jartzea edo justiziari uko egitea; erresuminaren zamari uztea eta adiskidetzerako bidea irekitzea esan nahi du. Barkamenik gabe, zauriak ez dira inoiz sendatzen eta kalte-zikloek jarraitu egiten dute.

#### 29. artikulua — Zerbitzua eta Ekarpena

Bizitza esanguratsu bat ez da jasotzen dugun horretan soilik aurkitzen, ematen dugun horretan baizik. Besteei zerbitzua egitea —familiari, komunitateari eta munduari— betetze-iturri eta helburu sakona da. Zerbitzatzen dutenek deskubritzen dute emateak emailea aberasten duela. Gizarteek zerbitzatzen dutenak ohoratuko dituzte eta pertsona guztiengan landuko dute gure buruarentzat ez ezik elkarrentzat ere hemen gaudela ulertzea.

---

IV. ATALA: BATASUNA ETA BAKEA

#### 30. artikulua — Batasuna Zatiketaren Gainetik

Gizateriaren etorkizuna elkartzeko daukagun gaitasunaren mende dago, ez zatitzeko gaitasunaren mende. Zatiketa sortzen duten indarrek —tribalismoak, aurreiritziek, demagogiak, bestearen beldurrak— gure ongizate komuna mehatxatzen dute eta historiako basakeriarik handienak eragin dituzte. Pertsona oro deitua dago mundua "gu vs. haiek" gisa ikusteko tentazioari aurre egitera, desberdintasunen artean oinarri komunak bilatzera eta zubiak eraikitzera hormak eraiki beharrean. Batasunak ez du uniformetasuna esan nahi; desberdintasun guztien azpitik gure gizatasun partekatua aitortzea esan nahi du.

#### 31. artikulua — Tribalismoa eta Bestetzea Baztertzea

Gizateria "gu" eta "haiek" taldeetan banatzeko joera —eta "beste" horiek deshumanizatzekoa— aurreiritzien, jazarpenaren eta genozidioaren erroa da. Pertsona orok aurre egingo dio joera horri bere baitan eta bere gizartean. Talderik ez da gizaki-azpikoa. Inongo herririk ez da baztergarria. Estratza, kanpotarra, desberdina dena —horiek ere guztiz gizakiak dira, duintasun osoaren merezidun.

#### 32. artikulua — Herritartasun Globala

Pertsona bakoitza munduko herritarra da, baita bere komunitateko eta nazioko herritarra ere. Munduko herritartasun honek ez ditu beste identitateak ordezkatzen, osatu egiten ditu baizik. Gure garaiko erronkek —klima-aldaketa, pandemiak, arma nuklearrak, adimen artifiziala— gizateria bakar gisa pentsatzea eta jokatzea eskatzen dute. Patriotismoa eta erantzukizun globala ez daude kontrajarrita; biak batera mantendu daitezke. Giza gizartearen bilakaerak kezka moralaren zirkulu gero eta zabalagoetara garamatza.

#### 33. artikulua — Bakea

Bakea gerraren gabezia baino gehiago da; justiziaren, segurtasunaren eta giza loraldiaren baldintzen presentzia da. Pertsona orok du bakean bizitzeko eskubidea. Gizarteek gatazkak elkarrizketaren, negoziazioaren eta legezko bideen bidez konponduko dituzte. Indarkeria azken aukera izango da, muga moralek mugatua. Bakearen alde lan egiten dutenek —etsaiak adiskidetzen dituztenek, gatazkak baretzen dituztenek, ulermena eraikitzen dutenek— lan sakratua egiten dute.

---

V. ATALA: PERTSONEN ESKUBIDEAK

#### 34. artikulua — Berdintasuna

Gizaki guztiak aske eta duintasun eta eskubideetan berdin jaiotzen dira. Pertsona orok, inolako bereizketarik gabe —arraza, kolorea, sexua, hizkuntza, erlijioa, iritzi politikoa, nazioko edo gizarteko jatorria, jabetza, jaiotza edo bestelako egoera barne—, Gutun honen babes osoa jasotzeko eskubidea du.

#### 35. artikulua — Bizitza, Askatasuna eta Segurtasuna

Pertsona orok du bizitzeko, aske izateko eta bere segurtasunerako eskubidea. Inor ez da torturatuko, ezta tratu krudel, gizagabe edo degradatzaile baten mende jarriko ere. Inor ez da esklabotzan edo morrontzan mantenduko. Inori ez zaio bizitza edo askatasuna arbitrarioki kenduko.

#### 36. artikulua — Pentsamendu, Kontzientzia eta Erlijio Askatasuna

Pertsona orok du pentsamendu, kontzientzia eta erlijio askatasunerako eskubidea. Horrek barne hartzen du edozein kredo izateko edo bat bera ere ez izateko askatasuna, kredo hori aldatzeko askatasuna eta norberaren fedea gurtzan, irakaskuntzan eta praktikan adierazteko askatasuna. Inor ez da behartuko kredo kontuetan.

#### 37. artikulua — Adierazpen eta Informazio Askatasuna

Pertsona orok du adierazpen askatasunerako eskubidea, informazioa eta ideiak bilatzeko, jasotzeko eta partekatzeko askatasuna barne. Horrek prentsa askatasuna eta komunikazio mota guztiak barne hartzen ditu. Askatasun horiek erantzukizunak dakartzate eta besteen eskubideak edo funtsezko interes publikoak babesteko soilik mugatu daitezke, behar-beharrezkoa denean.

#### 38. artikulua — Biltzeko eta Elkartzeko Askatasuna

Pertsona orok du biltze baketsurako eta elkarteak sortzeko edo elkarteetako kide izateko eskubidea, bere interesak babesteko erakundeak barne. Inor ezin da behartu inongo elkartetako kide izatera.

#### 39. artikulua — Partaidetza Demokratikoa

Gobernuaren agintea herriaren borondatean oinarritzen da. Pertsona orok du gobernantzan parte hartzeko eskubidea, zuzenean edo askatasunez aukeratutako ordezkarien bidez, eta hauteskunde zintzoetan bozkatzeko eskubidea, sufragio unibertsal eta berdinaren bidez. Gazteek eskubidea dute beren etorkizunari eragiten dioten erabakietan ahots esanguratsua izateko.

#### 40. artikulua — Justizia eta Prozesu Bermea

Pertsona guztiak berdinak dira legearen aurrean. Denek dute eskubidea auzitegi inpartzialek bidezkotasunez tratatuak izateko, errudun dela frogatu arte errugabea dela pentsatzeko, lege-aholkularitza izateko eta eskubideak urratzen direnean erremedio eraginkorra izateko. Inor ez da arbitrarioki atxilotuko edo espetxeratuko.

#### 41. artikulua — Intimitatea

Pertsona orok du intimitate-eskubidea bere bizitza pertsonalean, familian, etxean eta komunikazioetan. Eskubide hori informazio eta datu pertsonalen babesera zabaltzen da. Inor ez da zaintza arbitrario baten edo bere arazo pribatuetan esku-hartze baten mende jarriko.

#### 42. artikulua — Mugikortasun Askatasuna

Pertsona orok du aske mugitzeko eta bere bizilekua aukeratzeko eskubidea. Denek dute edozein herrialdetik irteko eta norberaren herrialdera itzultzeko eskubidea. Denek dute jazarpenetik ihes egiteko babesa bilatzeko eskubidea. Era berean, pertsona orok du bere aberrian geratzeko eskubidea.

#### 43. artikulua — Familia eta Komunitatea

Familia, bere forma desberdinetan, gizartearen oinarrizko unitatea da eta babestua izateko eskubidea du. Helduek eskubidea dute baimen aske eta osoz ezkontzeko eta familia bat sortzeko. Umeek zaindua, babestua eta familia-loturak izateko eskubidea dute. Komunitateek eskubidea dute beren bizimodua eta gizarte-loturak mantentzeko.

---

VI. ATALA: HERRIEN ESKUBIDEAK

#### 44. artikulua — Autodeterminazioa

Herri guztiek dute beren patua erabakitzeko eskubidea, beren estatus politikoa aukeratzeko eta beren garapen ekonomiko, sozial eta kulturala bultzatzeko. Herri bati ere ez zaio kenduko bere biziraupen-bidea edo bere etorkizuna moldatzeko eskubidea.

#### 45. artikulua — Gutxiengoak eta Komunitate Bereiziak

Gutxiengo etniko, erlijioso, linguistiko edo kulturaletako kide diren pertsonek beren kultura gozatzeko, beren erlijioa praktikatzeko eta beren hizkuntza erabiltzeko eskubidea dute. Komunitate bereizi guztien identitatea eta loraldi babestuko da. Erabakiek komunitate baten lurrei, baliabideei edo bizimoduari nabarmen eragiten dietenean, komunitate horren baimen askea, aurretiazkoa eta informatua bilatuko da.

#### 46. artikulua — Egia eta Adiskidetzea

Gaitz handiak gertatu direnean, herriek egia jakiteko, aitortza jasotzeko eta sendatzeko aukera izateko eskubidea dute. Justiziak erantzukizuna ez ezik adiskidetzea ere barne hartzen du. Etorkizun baketsua eraikitzeak iraganarekin kontu-garbiketa zintzoa egitea eskatzen du.

---

VII. ATALA: ESKUBIDE SOZIAL ETA EKONOMIKOAK

#### 47. artikulua — Bizi-maila Egokia

Pertsona orok du osasunerako eta ongizaterako bizi-maila egokia izateko eskubidea, elikadura, ura, jantziak, etxebizitza eta funtsezko zerbitzuak barne. Denek dute segurtasun-eskubidea norberaren kontroletik kanpoko premia-garaietan. Inork ez luke goserik edo etxe barik egon behar ugaritasunaren mundu honetan.

#### 48. artikulua — Lana

Pertsona orok du lanerako eskubidea, lan-baldintza bidezkoak izateko, konpentsazio zuzena jasotzeko eta ustiapenetik babestua izateko. Langileek sindikatuak sortzeko eta negoziazio kolektiborako eskubidea dute. Denek dute atseden hartzeko, aisialdirako eta lan-ordutegi arrazoizkoak izateko eskubidea. Lan behartua debekatuta dago.

#### 49. artikulua — Hezkuntza

Pertsona orok du hezkuntzarako eskubidea. Hezkuntzak giza nortasun osoa garatuko du, pentsamendu kritikoa eta sormena sustatuko ditu, eskubideekiko eta aniztasunarekiko errespetua indartuko du eta herri guztien arteko ulermena bultzatuko du. Lehen hezkuntza doakoa eta derrigorrezkoa izango da; ondorengo hezkuntza pixkanaka guztien eskura egongo da.

#### 50. artikulua — Osasuna

Pertsona orok du lor daitekeen osasun fisiko eta mentaleko mailarik gorenerako eskubidea. Horrek barne hartzen du osasun-laguntza, funtsezko sendagaiak, ur garbia, elikadura egokia eta bizi-baldintza osasuntsuak jasotzeko aukera. Osasun mentalari osasun fisikoari ematen zaion garrantzi bera emango zaio.

#### 51. artikulua — Kultura eta Zientzia

Pertsona orok du kultura-bizitzan parte hartzeko, arteez gozatzeko eta aurrerapen zientifikoaren onurak partekatzeko eskubidea. Tradiziozko jakintza eta ondare kulturala errespetatu eta babestuko dira. Giza sormenaren eta aurkikuntzaren fruituak gizateria osoarenak dira azken finean.

#### 52. artikulua — Ordena Ekonomiko Bidezkoa

Ekonomiak giza ongizatea eta planetaren osasuna zerbitzatuko ditu, ez aberastasuna metatzea soilik. Merkataritza eta finantzak bidezkoak eta gardenak izango dira. Herri guztiek dute subiranotasuna beren baliabide naturalen gainean. Pobrezia edo ustiapena betikotzen duten antolamendu ekonomikoak bidegabeak dira.

---

VIII. ATALA: ESKUBIDEAK ARO DIGITALEAN

#### 53. artikulua — Teknologia Iturrietarako Sarbidea

Pertsona orok du gizarte modernoan parte hartzeko beharrezkoak diren teknologia digitalak eta komunikazio-azpiegiturak erabiltzeko eskubidea. Informazioaren aroaren onurak modu zabalean partekatuko dira, eta sarbiderako oztopoak pixkanaka gaindituko dira.

#### 54. artikulua — Datuen Babesa

Pertsona orok du bere datu pertsonalen babeserako eskubidea. Informazio pertsonalaren bilketa eta erabilera gardena izango da, bidezko helburuetara mugatua eta baimen esanguratsuaren mende. Denek dute eskubidea beren gainean zer datu gordetzen diren jakiteko eta datu okerrak edo ez-beharrezkoak zuzentzeko edo ezabatzeko.

#### 55. artikulua — Zaintza Injustutik Babestea

Inor ez da zaintza arbitrario edo ilegal baten mende jarriko. Komunikazioen edo jardueren monitorizazioa legeak baimendua, beharrezkoa eta proportzionala izan behar da, eta gainbegiratze independente baten mende egon behar du. Komunikazio pribaturako eskubidea babestuko da.

#### 56. artikulua — Erabaki Automatizatuen Gardentasuna

Sistema automatizatuek jendearen bizitzan nabarmen eragiten duten erabakiak hartzen dituztenean, kaltetuek eskubidea dute erabaki horiek nola hartu diren ulertzeko, gizakiaren berrikuspena jasotzeko eta aurka egiteko. Inor ez da sistema algoritmoen bidezko diskriminazio baten mende jarriko.

---

IX. ATALA: TEKNOLOGIA GIZATERIAREN ZERBITZURA

#### 57. artikulua — Teknologiaren Gidalerroak

Teknologiak gizateria zerbitzatuko du, ez du menderatuko. Teknologia indartsuak, adimen artifiziala barne, giza duintasuna errespetatuz, giza agentzia mantenduz, bidezkotasuna sustatuz, gardentasuna bermatuz eta kalteetatik babestuz garatuko eta erabiliko dira. Teknologiak sortu eta hedatzen dituztenek beren efektuen erantzukizuna izango dute.

#### 58. artikulua — Giza Kontrola Erabaki Kritikoetan

Giza bizitzan eta ongizatean ondorio sakonak dituzten erabakiak giza kontrol esanguratsuaren pean geratuko dira. Makinei ez zaie bizitzaren eta heriotzaren gaineko botere autonomorik emango. Giza judizioa, jakinduria eta erantzukizun morala ezin zaizkie delegatu horiek ez dituzten sistemei.

#### 59. artikulua — Kalte Teknologikoen Aurkako Babesa

Pertsona orok du giza ahultasunak manipulatzeko, engainatzeko edo ustiatzeko diseinatutako teknologien aurkako babes-eskubidea. Babes berezia emango zaie umeei eta beste pertsona ahul batzuei. Teknologiek arrisku larriak dakarzkotenean, zuhurtziak gidatuko du haien hedapena.

#### 60. artikulua — Giza Konexioa Mantentzea

Teknologiak giza harreman esanguratsuak eta komunitatea hobetuko ditu, ez ordezkatu. Giza ongizateari eragiten dioten funtsezko zerbitzuetan, giza interakzioaren aukera mantenduko da. Giza presentziaren, enpatiaren eta zainketaren balio ordezkaezina aitortuko da.

---

X. ATALA: LUR BIZIA

#### 61. artikulua — Ingurumen Osasuntsurako Eskubidea

Pertsona orok du ingurumen garbi, osasuntsu eta jasangarri baterako eskubidea, aire garbia, ur segurua, ekosistema osasuntsuak eta klima egonkorra barne. Giza osasuna eta ongizatea mehatxatzen dituen ingurumenaren narriadura saihestu eta konpondu egingo da.

#### 62. artikulua — Naturarekiko Errespetua

Mundu naturalak gizakiontzako duen erabilgarritasunetik haratago balioa du eta errespetua eta babesa merezi ditu. Ekosistemak, espezieak eta bizitzaren sarea kontserbatu egingo dira eta, kaltetuta daudenean, leheneratu. Lurraren mende daudenek eta lurra zaintzen dutenek ahotsa izango dute bere kudeaketan.

#### 63. artikulua — Klimaren Egonkortasuna

Klima egonkorra funtsezkoa da giza zibilizaziorako eta bizitzaren loraldiarentzat. Herri guztiek partekatzen dute sistema klimatikoa babesteko erantzukizuna; haustura horretan gehien lagundu dutenek eta gaitasun handiena dutenek betebehar handiagoa izango dute. Klima-ekintzaren eta egokitzapenaren zamak modu bidezkoan partekatuko dira.

#### 64. artikulua — Garapen Iraunkorra

Garapenak egungo beharrak asetu behar ditu etorkizuneko belaunaldiek berenak asetzeko duten gaitasuna arriskuan jarri gabe. Prosperitate ekonomikoa, gizarte-ongizatea eta ingurumen-babesa banaezinak dira eta elkar indartzen dute. Herri bakoitzak du garapena bere balio eta egoeren arabera bultzatzeko eskubidea.

---

XI. ATALA: BETEARAZPENA

#### 65. artikulua — Estatuen Erantzukizuna

Estatuek dute Gutun honetako eskubideak errespetatzeko, babesteko eta betetzeko lehen erantzukizuna. Urraketen aurrean erremedio eraginkorrak emango dituzte eta eskubide guztiak pixkanaka lortuko dituzte beren gaitasunaren neurrian. Estatuek nazioartean lagunduko dute nazio bakar baten boteretik haratago dauden erronkei aurre egiteko.

#### 66. artikulua — Erakundeen Erantzukizuna

Korporazioek, erakundeek eta mota guztietako instituzioek giza eskubideak eta ingurumena errespetatuko dituzte beren jarduera guztietan. Gardentasunez jokatuko dute, kalteak saihestuko dituzte eta sortzen duten kaltearen erantzule izango dira. Botereak erantzukizuna dakar.

#### 67. artikulua — Eskubideen Mugak

Eskubideak legeak agindutakoaren arabera soilik mugatu daitezke, besteen eskubideak edo funtsezko interes publikoak babesteko beharrezkoa denean soilik, eta lortu nahi den helburuarekiko proportzioan. Oinarrizko eskubide batzuk —torturarik ez jasotzea, esklabotzarik ez izatea eta bizitza arbitrarioki ez galtzea barne— ezin dira inoiz bertan behera utzi, inongo egoeratan.

#### 68. artikulua — Erremedioa eta Erantzukizuna

Bere eskubideak urratu zaizkion pertsona orok du erremedio eraginkorra jasotzeko eskubidea. Mekanismo independenteak egongo dira kexak jasotzeko, urraketak ikertzeko eta erantzukizunak ziurtatzeko. Gaizki egindakoak azaleratzen dituztenak babestu egingo dira.

#### 69. artikulua — Eskubide eta Erantzukizunetarako Hezkuntza

Eskubide eta erantzukizunen ezagutza sustatuko da hezkuntza maila guztietan eta bizitza osoan zehar. Pertsona orok izango du Gutun honi buruz eta bere printzipioen arabera nola bizi ikasteko aukera. Izaeraren formakuntza eta hiritarren bertutea landuko dira ezagutzarekin batera.

#### 70. artikulua — Interpretazioa

Gutun honetako ezer ezin da interpretatu beste toki batzuetan hobeto babestutako eskubideren bat mugatzeko, ezta proklamatzen dituen eskubideak suntsitzeko ekintzaren bat justifikatzeko ere. Gutun hau Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalarekin eta giza duintasuna babesten duten beste tresna batzuekin harmonian irakurri behar da.

---

AMAIERAKO BAIEZTAPENA

Gutun honek gizateriaren ondare moral komunetik edaten du:

* Urrezko Araua, tradizio handi guztiek irakatsia;

* Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsala eta ondorengo nazioarteko itunak;

* Justiziarantz doazen nazioen konstituzioak eta gutunak;

* Lurrarekin harremanean bizi izan diren herri indigenen jakinduria;

* Munduko fede eta filosofien testu sakratu eta irakaskuntza etikoak;

* Psikologiaren, filosofiaren eta giza esperientziaren ezagutzak jendea loratzea ahalbidetzen duenari buruz.

Gutun hau eskaintzen dugu ez azken hitz gisa, gonbidapen gisa baizik —elkarrizketara, konpromisora eta ekintza partekatura. Batzen gaituenari buruz hitz egiten du, ez banatzen gaituenari buruz. Ez da inongo nazio, kultura edo kredo bakarrarena, pertsona bakoitzaren duintasuna eta gure etxe komunaren balioa berresten duten guztiena baizik.

Giza familia bat gara planeta txiki batean. Gure patuak lotuta daude. Aurrera egiteko bidea ez da zatiketa, batasuna baizik; ez ustiapena, ekarpena baizik; ez etsipena, itxaropena baizik.

Gutun honek gure eskubideak aldarrikatzeaz gain, besteen eskubideak ohoratzen dituen jende mota bihurtzera deitzen gaitu —adeitasuneko, zintzotasuneko, kemeneko eta jakinduriako jendea. Ustiatu gabe laguntzen duen jendea. Hormak beharrean zubiak eraikitzen dituen jendea. Gizateria egiten ari den bidaiaren merezidun den jendea.

Ikuspegi honek gida gaitzala pertsona bakoitza loratu daitekeen mundu baterantz, non justizia eta bakea elkarrekin doazen, non giza sormenak on komuna zerbitzatzen duen, eta non gizateria guztioi eusten digun Lurrarekin harmonian bizi den.

**Itxaropenez eta elkartasunez proklamatua  

herri guztientzat, orain eta gero  

giza familia bakar gisa**

---

BIGARREN PARTEA: HIZKERA ERRAZEKO BERTSIOA

Irakurle Ororentzat

Gutun Unibertsala — Modu Errazean Azaldua

#### Zer Da Dokumentu Hau?

Gizateria osoarentzako balio partekatuen multzoa da. Honako hau deskribatzen du:

* Pertsona bakoitzak nolako tratua merezi duen

* Nolako jendea izaten saiatu beharko ginatekeen

* Nola tratatu beharko genituzkeen elkar, gure komunitateak eta gure planeta

* Denok ditugun eskubideak

* Eskubide horiekin datozen erantzukizunak

Erlijio, filosofia eta kultura garrantzitsu guztien jakinduria hartzen du. Oinarrizko ideia zaharra eta unibertsala da: tratatu besteak zuk tratatua izan nahi zenukeen bezala.

#### Ideia Nagusiak

**1. Giza Familia Bakarra Gara**

Gure desberdintasun guztien azpitik —kultura, hizkuntza, fedea, nazioa— gizatasun komun bat partekatzen dugu. Desberdinak baino antzekoagoak gara. Gure etorkizuna batasun hori onartzearen mende dago.

**2. Pertsona Orok Du Balioa**

Zuk balio duzu. Ez daukazunagatik, lortu duzunagatik edo inork zuri buruz esaten duenagatik. Gizakia zarelako balio duzu. Hori ezin dizu inork kendu.

**3. Izan Adeitsua, Zintzoa eta Errespetuzkoa**

Hauek ez dira ideia politak soilik; edozein gizarte onen oinarria dira. Adeitasunak bizitza eramangarriagoa egiten du. Zintzotasunak konfiantza posible egiten du. Errespetuak bakoitzaren duintasuna aitortzen du.

**4. Lagundu Ustiatu Gabe**

Gizarte on bat denek bere onena ematen dutena da, besteen gaineko abantaila bidegabeak hartu gabe. Denek laguntzen dutenean eta inork ez duenean ustiatzen, denak ondo bizi dira.

**5. Batasuna Zatiketaren Gainetik**

Banatzen gaituzten indarrek —tribalismoak, aurreiritziek, gu-vs-haiek pentsamoldeak— gure etorkizuna mehatxatzen dute. Aurre egin behar diegu eta oinarri komunak bilatu.

**6. Herritartasun Globala**

Zure komunitateko eta nazioko kide izateaz gain, gizateriako kide ere bazara. Gure garaiko erronka handiek giza familia bakar gisa pentsatzea eta jokatzea eskatzen dute.

**7. Eskubideek Erantzukizunak Dakartzate**

Eskubideak izateak ez du esan nahi nahi dugun guztia egin dezakegunik. Askatasunak jendeak arduraz erabiltzen duenean bakarrik funtzionatzen du.

**8. Zaindu Lurra**

Planeta hau da gure etxe bakarra. Guretzat eta etorkizuneko belaunaldientzat babestu behar dugu.

**9. Gizateria Bidaia Baten Dago**

Oraindik izan gaitezkeen hori bihurtzen ari gara. Belaunaldi bakoitzak justizia eta loraldi handiago baterantz egin dezake aurrera.

**10. Badago Itxaropenerako Arrazoia**

Gure arazo guztiak gorabehera, aurrera egitea posible da. Itxaropena ez da inozoa izatea; ekintza esanguratsu bihurtzen duena da.

#### Nolakoak Izaten Saiatu Behar Ginatekeen

* **Adeitsua** — Besteak gozotasunez eta arretaz tratatzea

* **Zintzoa** — Egia esatea; ez gezurrik esan ez engainatu

* **Errespetuzkoa** — Denak duintasunaren merezidun bezala tratatzea

* **Sortzailea** — Zure dohain bereziak munduari laguntzeko erabiltzea

* **Jakin-mina** — Beti ikasi eta ulertu nahi izatea

* **Kementsua** — Zuzena denaren alde egitea

* **Umila** — Erantzun guztiak ez dituzula jakitea

* **Eskertua** — Jaso duzuna estimatzea

* **Barkatzailea** — Erresumina alde batera uztea; sendatzen uztea

* **Pozgarria** — Bizitzan gozamena aurkitzea

* **Itxaropentsua** — Etorkizuna hobea izan daitekeela sinestea

* **Laguntzailea** — Zure onena ematea besteak ustiatu gabe

#### Zer Eskubide Ditu Pertsona Orok?

**Oinarrizko Eskubideak:**

* Bizitza eta segurtasuna

* Pentsatzeko, sinesteko eta hitz egiteko askatasuna

* Intimitatea

* Legearen aurreko tratu bidezkoa

* Mugitzeko eta non bizi aukeratzeko askatasuna

* Familia eta komunitatea

**Eskubide Sozialak:**

* Elikadura, ura eta etxebizitza nahikoa

* Osasun-laguntza (fisikoa eta mentala)

* Hezkuntza

* Lan bidezkoa eta soldata bidezkoa

* Atsedena eta denbora librea

* Kulturan eta zientzian parte hartzea

**Mundu Digitalean:**

* Interneterako sarbidea

* Zure datu pertsonalen babesa

* Arrazoi gabe zelatatua ez izatea

* Ordenagailuek zure inguruko erabakiak hartzen dituztenean ulertzea

**Ingurumen Eskubideak:**

* Aire eta ur garbia

* Klima egonkorra

* Ekosistema osasuntsuak

#### Zer Erantzukizun Ditu Denok?

* Besteak zuk tratatua izan nahi zenukeen bezala tratatzea

* Adeitsua, zintzoa eta errespetuzkoa izatea

* Zure komunitateari laguntzea

* Jendearen adeitasunaz ez aprobetxatzea

* Baliabideak zentzuz erabiltzea, xahutu gabe

* Ingurunea babestea

* Batasuna bilatzea, ez zatiketa

* Arbaso ona izatea — etorkizunarentzat mundu on bat utziz

* Itxaropenari eustea eta besteengan sustatzea

#### Urrezko Araua — Tradizio Askotan

Erlijio eta filosofia garrantzitsu guztiek oinarrizko ideia bera irakasten dute:

* **Kristautasuna:** "Egin besteei zeuek jaso nahi zenuketen bezala."

* **Islama:** "Zuetako inork ez du benetan sinesten bere anaiarentzat bere buruarentzat nahi duena nahi izan arte."

* **Judaismoa:** "Zuretzat gorrotagarria dena, ez egin hurkoari."

* **Budismoa:** "Ez egin besteei zeuri min ematen dizun hori."

* **Hinduismoa:** "Tratatu besteak zuk tratatua izan nahi zenukeen bezala."

* **Konfuzianismoa:** "Zuretzat nahi ez duzuna, ez egin besteei."

* **Indigenen Jakinduria:** "Denok gara senide."

Hau ez da kasualitatea. Gizateriaren iparrorratz moral partekatua da.

#### Laburpen Esaldi Bakarrean

Giza familia bat gara; pertsona bakoitzak duintasuna du; izan adeitsua, zintzoa eta errespetuzkoa; lagundu ustiatu gabe; bilatu batasuna zatiketaren gainetik; eta zaindu elkar eta Lurra.

---

HIRUGARREN PARTEA: GAZTEENTZAKO BERTSIOA

Nerabeentzat (13-19 urte)

Gutun Unibertsala — Gazteentzat

#### Hau Zuretzat Da

Dokumentu hau gizaki bakoitzak —zu barne— merezi duenari buruzkoa da. Eta nolako pertsona bihur zaitezkeen azaltzen du.

Ez dira arau hutsak. Mundua nolakoa izan litekeen erakusten duen ikuspegi bat da.

Ideia garrantzitsuena erraza da: **Tratatu jendea zuk tratatua izan nahi zenukeen moduan.**

Erlijio guztiek, kultura guztiek eta historiako pertsona jakintsu guztiek esan dute honen bertsio baten bat.

#### Denok Gaude Ontzi Berean

Hona hemen zerbait garrantzitsua: giza familia bakar bat gara.

Bai, kultura, hizkuntza, erlijio eta herrialde desberdinak ditugu. Baina horren guztiaren azpian, espezie bera gara planeta txiki berean. Gure etorkizunak elkarri lotuta daude, nahi ala ez.

Aurrean ditugun arazoak —klima-aldaketa, AI, desberdintasuna— ez dira mugez arduratzen. Elkarrekin konpontzen ditugu, edo ez ditugu konpontzen.

Horrek ez du esan nahi zure identitateari uko egin behar diozunik. Zure herrialdea maite dezakezu ETA gizateriaz arduratu. Zure kulturaz harro egon zaitezke ETA besteak errespetatu. Hori ez da kontraesana, heldutasuna baizik.

#### Izan Adeitsua. Izan Zintzoa. Izan Errespetuzkoa.

Oinarrizko gauzak dirudite. Oinarrizkoak dira. Eta beste ezer baino gehiago balio dute.

**Adeitasuna**

Adeitasun-ekintza txikiek bizitza eramangarriagoa egiten dute. Horiek gabe, mundua hotza eta gogorra da. Norbaiten eguna hobetzeko boterea duzu, adeitsua izate hutsarekin.

**Zintzotasuna**

Ez esan gezurrik. Ez engainatu. Ez manipulatu. Gezurren gainean eraikitako mundu bat erori egiten da. Zintzoa zarenean, fidagarria zara. Horrek balio du.

**Errespetua**

Tratatu denak inporta balute bezala. Inporta dutelako. Baita ados ez zauden jendea ere. Baita zuregandik desberdina den jendea ere. Errespetuak ez du esan nahi ados egotea; haien duintasuna aitortzea esan nahi du.

#### Lagundu Ustiatu Gabe

Hona hemen bizitzako printzipio bat: **Eman zure onena. Ez hartu abantaila bidegaberik.**

Gizarte osasuntsu batean denek laguntzen dute ahal dutenarekin, eta inork ez ditu besteak ustiatzen aurrera egiteko.

Helburua ez da besteen kontura "irabaztea". Denak ondo bizitzea da kontua. Besteak galtzen jarriz lortzen duzun arrakasta ez da benetako arrakasta.

#### Batasuna Zatiketaren Gainetik

Mundua gu zatitzen saiatzen diren indarrez beteta dago: tribalismo politikoa, rrazismoa, nazionalismoa, "gu vs. haiek" pentsamoldea.

Indar hauek arriskutsuak dira. Horrela gertatzen dira genozidioak. Horrela hiltzen dira demokraziak. Horrela egiten dugu kale elkarlana eskatzen duten arazoen aurrean.

Zure lana: mundua "gu vs. haiek" bezala ikusteko tentazioari aurre egin. Bilatu oinarri komunak. Eraiki zubiak, ez hormak.

Horrek ez du esan nahi jendearekin ados egon ezin duzunik edo zuzena denaren alde egin ezin duzunik. "Haiek" ere gizakiak direla gogoratzea esan nahi du.

#### Herritartasun Globala

Ez zara zure herrialdeko hiritarra soilik. Munduko hiritarra zara.

Hau ez da politikari buruzkoa edo zure identitate nazionalari uko egiteari buruzkoa. Errealitatea onartzea da: erronka handiak ez dira mugetan gelditzen, eta gure kezka ere ez litzateke gelditu behar.

Klima-aldaketa. Pandemiak. AI. Arma nuklearrak. Giza arazoak dira, giza irtenbideak behar dituztenak.

Pentsatu globalki. Jokatu lokalki. Biek balio dute.

#### Gizateria Bidaia Baten Dago

Hona hemen zentzua ematen duen ikuspegi bat: zerbait handiagoaren parte gara.

Gizateria bidaia baten dago —morala, soziala, espirituala—, oraindik izan daitekeena bihurtzen ari dena. Belaunaldi bakoitzak aurretik zegoena jeredesten du eta gauzak aurrerago eramateko aukera du.

Ez zaude zure bizitza soilik bizi izaten. Gure espeziearen istorioaren parte zara. Egiten duzun horrek istorio handi horretan balio du.

#### Badago Itxaropenerako Arrazoia

Erraza da zinikoa izatea. Albisteak gauza beldurgarriz beteta daude. Baina zinismoa nagiak izatea da, eta etsipenak ez du ezer lortzen.

Itxaropena ez da inozoa izatea. Ekintza posible egiten duena da. Itxaropenik gabe, zertarako saiatu?

Aurrerapena erreala da. Bizitza hobea da gaur egun gizaki gehienentzat duela 200 urte baino. Hori ez zen kasualitatez gertatu —jendeak lan egin, borrokatu eta itxaropena izan zuelako gertatu zen.

Zu aurrerapen horren parte izan zaitezke.

#### Zure Eskubideak

Eskubidea duzu:

* Duintasunez tratatua izateko —nor zaren axola gabe

* Indarkeria, krudeltasun eta abusutik babestua egoteko

* Zeure buruaz pentsatzeko eta zentzua duen horretan sinesteko

* Zure iritzia emateko (besteak errespetatuz)

* Intimitaterako —zure gauzak, zure mezuak, zure bizitza

* Benetan hazten laguntzen dizun hezkuntza jasotzeko

* Behar duzunean osasun-laguntza izateko

* Ingurune garbi bat eta planeta bizigarri bat izateko

* Zure etorkizunari eragiten dioten erabakietan ahotsa izateko

* Internet eta tresna digitalak erabiltzeko

* Ordenagailu bat zure inguruko erabakiak hartzen ari denean jakiteko

#### Zure Erantzukizunak

Eskubideak ez dira doakoak. Jendeak erantzukizuna hartzen badu bakarrik funtzionatzen dute:

**Ez egin:**

* Besteak zuk tratatua izan nahi ez zenukeen moduan tratatu

* Gezurrik esan, tranparik egin edo promesak hautsi

* Jendearen adeitasunaz aprobetxatu

* Baliabideak xahutu —ez dira amaigabeak

* Norbait gaizki tratatzen ari direnean begira geratu

* "Gu vs. haiek" pentsamoldera erori

**Egin:**

* Izan adeitsua, zintzoa eta errespetuzkoa

* Lagundu jendeari ahal duzunean

* Egin zuzena denaren alde

* Zaindu espazio eta gauza partekatuak

* Pentsatu zure ekintzek besteengan nola eragiten duten

* Bilatu batasuna eta oinarri komunak

* Mantendu itxaropena —zeuretzat eta besteentzat

#### Nor Bihur Zaitezkeen

**Sortzailea zara.**

Dohain bereziak dituzu. Gauzak egin ditzakezu, eraiki, pentsamendu berriak izan, arazoak konpondu, edertasuna sortu.

**Zure balioa barrutik dator, ez kanpotik.**

Ez "like"etatik, jarraitzaileetatik, notetatik, diruatik edo besteek zuri buruz esaten dutenetik. Existitzen zarelako duzu balioa.

**Jarraitu jakin-minarekin.**

Segi galderak egiten. Segi ikasten. Mundua zoragarria da.

**Izan kementsua.**

Kemena behar da zintzoa izateko, besteen alde egiteko, norbera izateko.

**Bilatu oreka.**

Arrakasta lortu nahi izatea ondo dago. Atseden hartzea eta konforme egotea ere ondo dago.

**Erreparatu edertasunari eta harridura-gauzei.**

Ez ibili hain lanpetuta txundituta geratzea ahazteko.

**Barkatu.**

Gorrotoari eusteak zuri egiten dizu min gehiago inori baino. Utzi joaten ahal duzunean.

**Aurkitu pozaldia.**

Bizitza gozatzeko da, ez jasateko soilik.

#### 10 Ideia Nagusiak

1. Giza familia bat gara —desberdintasun guztien azpitik

2. Pertsona orok du duintasuna —zu barne

3. Izan adeitsua, zintzoa, errespetuzkoa —dena dabilen oinarriak

4. Lagundu ustiatu gabe —eman onena, ez hartu abantaila bidegaberik

5. Batasuna zatiketaren gainetik —aurre egin "gu vs. haiek" pentsamoldeari

6. Herritartasun globala —gizateriakoa zara, ez zure naziokoa bakarrik

7. Eskubideek erantzukizunak dakartzate —askatasuna ez da doakoa

8. Zaindu Lurra —dugun bakarra da

9. Gizateria bidaia baten dago —istorio handiago baten parte zara

10. Itxaropenak ekintza posible egiten du —aukera itxaropena

#### Gauza Bat Gogoratzeko

Izan zaitez munduan egote hutsarekin mundua hobetzen duen pertsona hori.

Adeitsua. Zintzoa. Errespetuzkoa. Laguntzailea. Zubiak eraikitzen dituena.

Hori da Gutun osoa bizitza baten sartuta.

---

LAUGARREN PARTEA: UMEENTZAKO BERTSIOA

Umeentzat (8-12 urte)

Nahi Dugun Mundua — Umeentzat

#### Denontzako Promesa

Imajinatu mundu bat non:

* Denak modu bidezkoan tratatzen diren

* Jendea adeitsua eta zintzoa den

* Elkarri laguntzen diogun

* Lurra zaintzen dugun

* Denok daukagun janari, ur eta etxe seguru nahikoa

Gutun hau mundu hori eraikitzen saiatzeko promesa bat da.

#### Familia Bat Gara

Hona hemen zerbait harrigarria: Lurreko jende guztia familia handi bat da.

Hizkuntza desberdinak ditugu. Janari desberdinak. Gauzak egiteko modu desberdinak. Baina denok gara gizakiak. Denok nahi dugu zoriontsu izan. Denok nahi dugu maitatuak izan. Denok sentitzen gara triste, beldurtuta edo pozik.

Zuregandik desberdina den norbait ikusten duzunean, gogoratu: zure urruneko lehengusua da. Benetan! Gizaki guztiak arbaso berberetatik gatoz.

#### Urrezko Araua

Ia denok, toki guztietan, milaka urtez, gauza batean ados egon gara:

**Tratatu besteak zuk tratatua izan nahi zenukeen moduan.**

* Besteek zurekin txarrak izatea nahi ez baduzu, ez izan txarra besteekin.

* Besteek zurekin gauzak partekatzea nahi baduzu, partekatu besteekin.

* Besteek egia esatea nahi baduzu, esan egia.

* Besteak zurekin adeitsuak izatea nahi baduzu, izan adeitsua besteekin.

Erraza da. Eta dagoen araurik garrantzitsuena da.

#### Izan Adeitsua, Zintzoa eta Errespetuzkoa

**Izan Adeitsua**

Adeitasun txikiek asko balio dute. Norbaiti irribarre egitea. Ahal duzunean laguntzea. Gauza polit bat esatea. Gauza txiki hauek mundua hobetzen dute.

**Izan Zintzoa**

Ez esan gezurrik. Zaila denean ere, esan egia. Jendea pertsona zintzoaz fida daiteke.

**Izan Errespetuzkoa**

Tratatu denak inporta balute bezala —inporta dutelako. Baita zuregandik desberdinak diren pertsonak ere. Baita asko gustatzen ez zaizkizun pertsonak ere.

#### Lagundu Abantailarik Hartu Gabe

Denok laguntzen dugunean eta inork tranparik egiten ez duenean, gauzak ondo doaz.

* Egin zure partea.

* Partekatu modu bidezkoan.

* Ez hartu behar duzuna baino gehiago.

* Ez engainatu jendea nahi duzuna lortzeko.

Sentimendurik onena ez da besteek baino gehiago izatea. Denok nahikoa daukagunean izaten den hori da.

#### Elkarrekin Hobeto Gara

Batzuek elkarren aurka borroka egin dezagun nahi dute —"beste horiek" txarrak edo beldurgarriak direla pentsaraziz.

Ez sartu joko horretan.

Desberdin ikusten diren, desberdin hitz egiten duten edo gauza desberdinetan sinesten duten pertsonak pertsonak dira oraindik ere. Familiak dituzte. Sentimenduak dituzte. Ametsak dituzte.

Hobeto moldatzen gara elkarrekin lanean borrokan baino.

#### Pertsona Orok Merezi Duena

Pertsona orok —zu barne— hau merezi du:

* Etxe seguru bat

* Janari eta ur garbi nahikoa

* Gaixorik dagoenean laguntza jasotzea

* Ikasteko aukera izatea

* Pentsatzen duena esatea

* Egia iruditzen zaion horretan sinestea

* Modu bidezkoan tratatua izatea

* Aire garbia eta planeta osasuntsu bat

* Adeitasunez eta errespetuz tratatua izatea

#### Pertsona Orok Egin Behar Lukeena

Eskubideak izateak erantzukizunak ere badituela esan nahi du:

* Izan adeitsua —baita inor begira ez dagoenean ere

* Izan zintzoa —baita zaila denean ere

* Izan kementsua —egin zuzena denaren alde

* Izan laguntzailea —batez ere behar dutenentzat

* Izan eskertua —estimatu daukazuna

* Izan zuzena —ez egin tranparik eta ez hartu zurea ez dena

* Izan kontuzkoa —ez xahutu gauzak

* Izan jakin-minaz betea —segitu ikasten eta galderak egiten

* Izan barkatzailea —ez egon haserre betiko

* Izan pozgarria —gozatu bizitza!

* Izan zu zeu —zure izaera bereziak balio du

#### Norbera Izateari Buruz

Berezia zara —ez besteak baino hobea zarelako, zu bezalako beste inor ez dagoelako baizik.

Gauza batzuetan ona zara. Zure ideiak dituzu. Zuk bakarrik eman dezakezun zerbait duzu munduari eskaintzeko.

Gauzak sortu ditzakezu. Gauzak ikasi ditzakezu. Jendeari lagundu diezaiokezu. Mundua apur bat hobetu dezakezu.

Zure balioa ez dator nola ikusten zaren, zer daukazun edo zer nota ateratzen dituzunetik. Zu izateagatik bakarrik balio duzu.

#### Lurraren Gainekoak

Lurra gure etxea da —eta animalia, landare eta izaki bizi guztien etxea.

Zaindu egin behar dugu:

* Ez xahutu ura edo janaria

* Ez bota zaborra lurrera

* Babestu animaliak eta landareak

* Gogoratu etorkizuneko umeek ere planeta osasuntsu bat beharko dutela

#### Teknologiaren Gainekoak

Telefonoak, ordenagailuak eta internet tresna zoragarriak izan daitezke.

Baina gogoratu:

* Benetako lagunek eta benetako elkarrizketek balio dute gehien

* Pantailatik atseden hartzea ondo dago

* Aplikazio batzuk uzteko zailak izateko diseinatuta daude —kontuz ibili

* Zure informazio pribatuak pribatua izaten jarraitu behar du

#### Itxaropena Izatea Ondo Dago

Batzuetan mundua beldurgarria edo tristea dela dirudi. Hori sentitzea ondo dago.

Baina gauzak hobetu daitezke. Jendea aldatu daiteke. Arazoak konpondu daitezke.

Itxaropena izatea ez da tontakeria. Kementsua izatea da. Eta gauza onak egiten laguntzen dizu.

#### Promesa

Denak Urrezko Araua betetzen saiatuko balira —denak adeitsuak, zintzoak, kementsuak eta laguntzaileak izaten saiatuko balira— mundua askoz hobea litzateke.

Hori gerta dadin lagundu dezakezu, gaurtik hasita.

#### Laburpen Laburrena

Izan ona. Izan adeitsua. Izan zintzoa. Lagundu besteei. Denok familia bat gara. Zaindu Lurra. Eta beti dago itxaropenerako arrazoirik.