RŨTHANJU RŨRĨA RŨNENE RWA ŨTĨĨKU WA MŨNDŨ NA KŨGAACĨRA KWA THĨ YOTHE

**Woni Ũmwe wa Ndũmĩrĩri nĩ Ũndũ wa Andũ Othe**

---

MAŨNDŨ MARĨA MARĨ THĨINĨ

**GĨCUNJĨ KĨA MBERE: RŨTHANJU RŨRĨA RŨINGĨ**

* Kĩambĩrĩria

* Gĩcunjĩ kĩa I: Mĩthĩgĩ ya Mũthingi (Watho wa 1-7)

* Gĩcunjĩ kĩa II: Mũtugo wa Mũndũ na Mwĩrĩrĩrio (Watho wa 8-20)

* Gĩcunjĩ kĩa III: Mũtugo Mwega na Wĩra wa kũrĩ Mũingĩ (Watho wa 21-29)

* Gĩcunjĩ kĩa IV: Ũmwe na Ũhoro (Watho wa 30-33)

* Gĩcunjĩ kĩa V: Ihooto cia Mũndũ Kĩũmbe (Watho wa 34-43)

* Gĩcunjĩ kĩa VI: Ihooto cia Ndũrĩrĩ (Watho wa 44-46)

* Gĩcunjĩ kĩa VII: Ihooto cia kĩĩ-Mũingĩ na kĩĩ-Ũtonga (Watho wa 47-52)

* Gĩcunjĩ kĩa VIII: Ihooto Mahinda-inĩ ma Tekinononjĩ (Watho wa 53-56)

* Gĩcunjĩ kĩa IX: Tekinononjĩ kũtungatĩra Andũ (Watho wa 57-60)

* Gĩcunjĩ kĩa X: Thĩ Ĩrĩ Mwoyo (Watho wa 61-64)

* Gĩcunjĩ kĩa XI: Kũhingia kwa Maũndũ (Watho wa 65-70)

* Mũthĩgi wa kũrĩkĩrĩria

**GĨCUNJĨ KĨA II: RŨTHANJU RWA RŨTHIOMI RŨHŨTHŨ**

**GĨCUNJĨ KĨA III: RŨTHANJU RWA ANDŨ AIRĨTU NA ANĨAKE**

**GĨCUNJĨ KĨA IV: RŨTHANJU RWA TWANA**

---

GĨCUNJĨ KĨA MBERE: RŨTHANJU RŨRĨA RŨINGĨ

KĨAMBĨRĨRIA

Ithũĩ, andũ a thĩ yothe, tũnyitanĩte thĩinĩ wa ũmwe witũ wa kĩĩ-mũndũ na tũohetwo nĩ kĩrathimo kĩmwe thĩinĩ wa thĩ ĩno ĩrĩ mwoyo:

Tũkĩmenyaga atĩ o mũndũ nĩ arĩ ũtĩĩku na gĩtĩĩo kĩmũthingĩte — kĩheano kuuma kũrĩ Ngai, kana kĩrĩ kĩndũ kĩa ndũire thĩinĩ wa mũndũ — kĩrĩa gĩtangĩniinwo nĩ kĩndũ o na kĩmwe;

Tũkĩĩtĩkĩragia ũgi ũrĩa ũrĩ thĩinĩ wa o ndini nene, ũgi wa kĩĩ-ũmenyo, na mĩtugo ya ndũire ya andũ a gĩthaka, iria ciothe irutanaga atĩ no mũhaka tũkuage andũ angĩ o ũrĩa twenda tũkuagwo;

Tũkĩelewagwa atĩ mũndũ atũũraga thĩinĩ wa ũkurani — hamwe na andũ angĩ, hamwe na maithe maitũ ma tene na njiarwa iria iroka, hamwe na thĩ, maaĩ, na ciũmbe ciothe iria tũtũũranaga nacio thĩinĩ wa thĩ ĩno;

Tũkĩĩrumyaga atĩ tũrĩ nyũmba ĩmwe ya kĩĩ-mũndũ, tũkĩgwatanĩra kĩambĩrĩria kĩmwe na mũciĩ ũmwe, na atĩ matukũ maitũ ma mbere matigĩte harĩ kũmenya ũmwe ũyũ tũkĩtĩĩaga ũrĩa tũhĩtanĩte;

Tũkĩrutwa nĩ mĩnyamaro ya mahinda ma tene — rĩrĩa ũtĩĩku waandiminwo, rĩrĩa ndũrĩrĩ ciatũmanirwo inene, na rĩrĩa thĩ yaguthirwo — na tũkĩĩhotora gwaka thĩ ĩrĩ na kĩhooto na ũhoro;

Tũkĩĩrumyaga atĩ andũ matitũũire o nĩguo maritĩrĩrũo harĩ maũndũ moru, no nĩ metĩtwo nĩguo magaacĩre — marĩ ombi, aria acaria a ũhoro wa ma, na arĩa mateithagia maũndũ ma mbeũ njĩthĩ;

Tũkĩĩtĩkiagia atĩ andũ marĩ rũgendo-inĩ rwa kũgaacĩra, magĩthiĩ na mbere kũtuĩka kĩrĩa mangĩtuĩka, na atĩ o njiarwa nĩ ĩrĩ na mweke na wĩra wa gũtwarithia mbere kũgaacĩra kũu tũgwatanĩire;

Tũkĩeraga hamwe mathĩna manene ma mahinda maitũ — mathĩna ma rĩera, mĩtambũ mweru ya tekinononjĩ ĩrĩ na hinya mũnene, ũthĩni na rũmangu rũrĩa rũtathiraga, na ũhoro ũrĩa ũtehũmbeirie — marĩa gũtirĩ rũrĩrĩ kana bũrũri ũngĩhiatana namo ũrĩ wiki;

Tũkĩĩrumyaga atĩ ihooto nĩ irĩ na wĩra, atĩ wĩyathi ũtungatagĩra andũ othe, na atĩ kĩthimi kĩa gĩkundi o gĩothe nĩ ũrĩa kĩkuaga arĩa matarĩ hinya;

Nĩ ũndũ ũcio, tũkaanĩrĩra Rũthanju rũrĩ rwa Thĩ Yothe nĩ ũndũ wa Ũtĩĩku wa Mũndũ na Kũgaacĩra kwa Thĩ ta woni na gĩthimi kĩa andũ othe na ndũrĩrĩ ciothe.

---

GĨCUNJĨ KĨA I: MĨTHĨGĨ YA MŨTHINGI

#### Watho wa 1 — Watho wa Thahabu

Mũthingi wa Rũthanju rũrĩ nĩ mũtugo wa kũgwatania, ũrĩa ũkoragwo thĩinĩ wa mĩtugo ya ndũire ciothe: Ĩka andũ angĩ o ũrĩa ũngĩenda mekuĩke. Ndũkageke andũ angĩ kĩrĩa ũtangĩenda mekuĩke. Mũthingi ũyũ nĩ ũkuhaga kũrĩ andũ othe, ikundi, na ndũrĩrĩ. Nĩguo ũtũtongoragia thĩinĩ wa ũkurani witũ na njiarwa cia matukũ ma mbere na thĩ ya ndũire. Nĩ ũtũtaga tũtigage o kũregana na maũndũ moru, no tũcaragie maũndũ mega ma andũ angĩ na kĩyo.

#### Watho wa 2 — Ũtĩĩku wa Ndũire

O mũndũ nĩ arĩ ũtĩĩku wa ndũire ũrĩa ũtegitie harĩ gĩthimi, maũndũ marĩa eka, kana kĩrĩa arĩ kĩo. Ũtĩĩku ũyũ ndũngĩheanwo nĩ hinya o na ũrĩkũ, kana ũthecũo. Nĩguo gĩthima kĩrĩa ihooto ciothe iumaga, na nĩguo gĩthimi kĩrĩa maũndũ mothe magĩrĩire gũthimwo namo.

#### Watho wa 3 — Nyũmba Ĩmwe ya kĩĩ-Mũndũ

Andũ nĩ nyũmba ĩmwe. Rungu rwa kũhĩtana guothe kwa mĩtugo, thiomi, ndini, na ndũrĩrĩ, tũgwatanĩire kĩambĩrĩria kĩmwe, ndũire ĩmwe, na mũciĩ ũmwe. Ũmwe ũyũ ti kĩndũ gĩa gwethwo, no nĩ ũhoro wa ma ũrĩa wagĩrĩire kũmenyeka na gũtĩĩo. Tũnyitanĩte o na tũkĩmenya kana tũtikĩmenya; ũgi ũrĩ thĩinĩ wa gũtũũra kũringana na ũndũ ũcio.

#### Watho wa 4 — Ũmwe thĩinĩ wa Kũhĩtana

Nyũmba ĩno ĩmwe ya kĩĩ-mũndũ nĩ ĩonanagia thĩinĩ wa mĩtugo mĩingĩ, thiomi, ndini, na mĩtugo ya ndũire. Kũhĩtana gũkũ nĩ kĩrathimo gĩa kũrũmio, ti thĩna wa gũthirũo. Gũtirĩ mũciĩ kana woni ũmwe ũrĩ na ũhoro wa ma wothe. Tũrutagwo nĩ andũ angĩ, na ũrĩa tũhĩtanĩte nĩguo ũtũteithagia ithuothe. Ũmwe wa ma nĩ ũrĩa ũnyitagĩrĩra kũhĩtana; ndũniinaga kũhĩtana kũu.

#### Watho wa 5 — Kũmenyerera Thĩ

Thĩ nĩyo ĩtũũragia mwoyo wothe na nĩ yagĩrĩire gũtĩĩo na kũmenyererwo. Ndũire nĩ ĩrĩ kĩene kĩnene gũkĩra o ũrĩa ĩhũthĩkaga nĩ andũ. Tũrĩ gĩcunjĩ kĩa mwoyo, tũtikĩrĩ itiganu naguo. Ũgima wa andũ na ũgima wa thĩ itingĩtigana.

#### Watho wa 6 — Wĩra kũrĩ Njiarwa cia Mbere

Tũnyitĩte thĩ ĩno ta kĩndũ kĩa kũigĩrĩrũo nĩ ũndũ wa arĩa moka thutha witũ. O njiarwa no mũhaka ĩcirie kĩrĩa kĩngĩumĩrĩra harĩ matua mayo kũrĩ njiarwa iria itiajiarũo. Tũmetĩtwo tũtuĩke maithe na maitũ mega ma tene, tũkĩtigagĩra thĩ ĩrĩa ĩngĩhota gũtũũria mwoyo na kĩĩrĩrĩrio.

#### Watho wa 7 — Rũgendo rwa kĩĩ-Mũndũ

Andũ marĩ rũgendo-inĩ rwa kũgaacĩra — kĩĩ-mũtugo, kĩĩ-mũingĩ, na kĩĩ-roho — mangĩthiĩ na mbere kũtuĩka kĩrĩa mangĩtuĩka. O njiarwa nĩ ĩgayaga ũgaacĩru na mathĩna ma arĩa maarĩ kuo mbere, na nĩ ĩrĩ na mweke wa gũthiĩ mbere na kĩhooto, ũgi, na kũgaacĩra. Rũgendo rũrũ tũgwatanĩire nĩruo rũheanaga kĩene harĩ mĩoyo ya mũndũ o mũndũ na rũkatũmita tũteithĩrĩrie harĩ kĩndũ kĩnene gũtũkĩra.

---

GĨCUNJĨ KĨA II: MŨTUGO WA MŨNDŨ NA MWĨRĨRĨRIO

#### Watho wa 8 — Wega (Kindness)

Wega nĩ mũtugo ũrĩa ũmenyagwo nĩ andũ othe — ũmenyagwo nĩ twana, ũgatĩĩo nĩ o mũtugo, na ũkabatara nĩ andũ othe. O mũndũ nĩ etĩtwo atuĩke mwega: gũka na ũhoro, kũmenyerera, na gũteithia andũ angĩ. Maũndũ manini ma wega nĩmo matũũragia ũtũũro wa o mũthenya; kũga mayo gũtũmaga thĩ ĩtuĩke njũrũ na heho. Ndũrĩrĩ nĩ ikagĩanĩria wega thĩinĩ wa mĩtugo yacio, kambuni, na kũrutana.

#### Watho wa 9 — Wĩhokeku na Ũhoro wa Ma

Wĩhokeku nĩ mũthingi wa kwĩhokana, na kwĩhokana nĩ mũthingi wa mũingĩ. O mũndũ nĩ akanyitĩrĩra kũuĩka wa ma thĩinĩ wa kĩgoondu na mĩkaĩre — kwaria ma, kũhingia mĩĩhĩtwa, kwĩonania wega o ũrĩa kũrĩ, na kũregana na maheeni, ũheenania, na mĩthako ya kũheenania. Ndũrĩrĩ yaakĩtwo na maheeni ndĩngĩrũma. Arĩa ariaga ma, o na rĩrĩa kũrĩ kũritũ, nĩ matungatagĩra andũ othe.

#### Watho wa 10 — Gĩtĩĩo

O mũndũ nĩ agĩrĩire gũkuagwo na gĩtĩĩo — kũmenyeka ta ciũmbe cia gĩtĩĩo, gũthikĩrĩrio, na kuoywo na kĩyo. Gĩtĩĩo gĩtibataraga kũiguana; kĩbataraga kũmenya ũtĩĩku wa ũrĩa ũngĩ. Kũmenereria, nyararũ, na kũmenereria andũ nĩmo mbeũ cia ũhinya. Ndũrĩrĩ nĩ ikagĩanĩria mĩtugo ya gĩtĩĩo harĩ andũ othe o na makĩhĩtana.

#### Watho wa 11 — Mũndũ ta Mũombi

O mũndũ nĩ aciaragwo arĩ na hinya wa kũomba, gũciria, gwaka, na gũteithĩrĩria kĩndũ gĩa mwanya kũrĩ thĩ. Roho ũyũ wa ũombi nĩ wa bata harĩ ũtĩĩku wa mũndũ. Ndũrĩrĩ nĩ ikamenyerera ũombi, ikahana mĩeke ya wĩra mwega, na ikamenya atĩ o mũndũ nĩ arĩ na kĩheano gĩa kũheana.

#### Watho wa 12 — Kwĩyenda na Kũmenya Kĩrĩa Ũrĩ

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kũgaacĩria mũtugo mwega wa kwĩyenda ũrĩa uumaga thĩinĩ, ti o kũringana na ũrĩa andũ angĩ makoiga. Kũrutana na mĩtugo nĩ ikamenyerera kĩene kĩa mũndũ kĩrĩa kĩgitie harĩ mũtugo, kĩyo, na kũteithĩrĩria — ti harĩ gũthĩnia andũ angĩ. Mwene mũndũ, woni wake, na njĩra yake nĩ igatĩĩo.

#### Watho wa 13 — Wenda-kũmenya na Gwetha Ma

Wenda wa kũelewa nĩ mũthingi wa kũndũ. O mũndũ nĩ arĩ na ihooto na wĩra wa gwetha ma arĩ na meciria maugũku, kũũria ciũria, kũruta, na gũkũra ũtũũro-inĩ wothe. Ndũrĩrĩ nĩ ikagĩanĩria wenda-kũmenya, ikagitĩra ũũria wa ma, na ikagĩtĩĩaga arĩa methaga ũmenyo nĩguo matungatĩre ũgi.

#### Watho wa 14 — Kĩhooto na kũiguĩrana tha

Gwetha kĩhooto no mũhaka gũtongorio nĩ kũiguĩrana tha — hinya wa kũelewa na kũnyita mĩting’oe ya andũ angĩ. Kĩhooto gĩtarĩ tha gĩtuĩkaga ũhinya; tha itarĩ kĩhooto nĩ itũmaga waganu ũtũũre. O mũndũ nĩ etĩtwo arũmĩrĩre kĩrĩa kĩagĩrĩire agĩethaga kũelewa o na arĩa mataraiguana nao.

#### Watho wa 15 — Mwĩrĩrĩrio Mwega

Andũ nĩ methaga gũkũra, kwagĩria, na kũhĩta. Mathindano mega marĩa matũmaga andũ magĩrie mĩkaĩre, makanyita ũmenyo mwega, na magatĩĩa arĩa mathindanaga nao nĩ ma kũgwatiro moko. O na kũrĩ ũguo, mathindano matigagĩrĩire gwĩtĩkĩria ũhinya, ũthĩni, kana kũniina andũ angĩ. Ũhootani ũrĩa ũkoragwo nĩ ũndũ wa gũthĩnia andũ angĩ ti ũhootani wa ma. Muoroto ti kũhoota andũ angĩ, no nĩ kwĩyagĩria na gũteithĩrĩria gĩkundi kĩmwe.

#### Watho wa 16 — Kĩũmbe na Ũmwe

O mũndũ nĩ wa mwanya na ndacokeragwo, arĩ na iheano cia mwanya, woni, na ũteithĩrĩria. Kĩũmbe gĩkĩ nĩ kĩkamenyererwo, ti kũhinyĩrĩrio. O hĩndĩ ĩyo, andũ nĩ magaacĩragira thĩinĩ wa gĩkundi na ũkurani. Ũrĩa kũrĩ gatagatĩ ka kĩũmbe na ũmwe nĩ wa kũrũmio — cierĩ nĩ cia bata harĩ ũmũndũ kũingĩ.

#### Watho wa 17 — Magegania na Ũthaka

Andũ nĩ mahotaga kũgega — nĩ ũndũ wa ũthaka, ũhoro wa hitho, na ũnene wa kũndũ. Hinya ũyũ wa kũgega nĩ kĩheano gĩa kũgaacĩrio, ti ũthĩni wa kũhootwo. Ũhoro wa maũndũ ma rũgano, ndũire, nyĩmbo, ng’ano, na gũciria nĩguo ũrĩithagia roho. Ndũrĩrĩ nĩ ikagitĩra kũndũ kwa ũthaka, kĩndũ kĩirũ, na gũciria, na itigatũme ũtũũro wa mũndũ ũtuĩke o wĩra na kũhũthĩra.

#### Watho wa 18 — Ũiguanĩru na Ũkinyanĩru

Ũtũũro ũrĩa ũgaacĩrĩte ũbataraga ũiguanĩru: gatagatĩ ka wĩrĩrĩrio na gũkena na kĩrĩa kĩrĩ ho, gatagatĩ ka kwĩyagĩria na kwĩyĩtĩkĩra, gatagatĩ ka wĩra na kũhurũka, gatagatĩ ka kũheana na kwamũkĩra. Gwetha "mbeu mĩingĩ" ĩtarĩ gĩthimi gũtũmaga mũndũ atuĩke wa tũhũ. Ũgi ũrĩ thĩinĩ wa kũmenya kĩrĩa kĩigana, thĩinĩ wa gũkorwo ho ũtũũro-inĩ o ũrĩa kũrĩ, na thĩinĩ wa kuona ũhoro thĩinĩ wa kũrũa.

#### Watho wa 19 — Gĩkeno na Ndĩa

Ũtũũro wagĩrĩire gũtũũrũo na gĩkeno. Gũthaka, mĩtheko, ndĩa, na gĩkeno ti maũndũ ma kũregana na ũtũũro mũritũ — nĩ cia bata harĩ kũgaacĩra kwa mũndũ. Ndũrĩrĩ nĩ ikahana mweke wa mathako, kũhurũka, na gũkena o ũndũ ũrĩa ũtũũro kũrĩ. Ũtũũro ũtarĩ gĩkeno nĩ mũnyihie, o na ũngĩkorwo ũrĩ wa kũhingia wĩra atĩa.

#### Watho wa 20 — Kĩĩrĩrĩrio

Kĩĩrĩrĩrio nĩ mũtugo ũrĩa ũtũmaga mĩtugo ĩrĩa ĩngĩ yothe ĩhoteke. Nĩ wĩhokeku atĩ kĩyo nĩ kĩa bata, atĩ matukũ ma mbere no magĩre, atĩ wega ti wa tũhũ. Hatĩrĩ kĩĩrĩrĩrio, ũmĩrĩru nĩ ũthiraga na wĩra ũgakinya mũthia. O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya gũkorwo na itũmi cia kĩĩrĩrĩrio, na wĩra wa gũtũũria kĩĩrĩrĩrio kũrĩ andũ angĩ. Gũkuĩka ngoro ti ũhoro wa ma; nĩ kwĩneana.

---

GĨCUNJĨ KĨA III: MŨTUGO MWEGA NA WĨRA WA KŨRĨ MŨINGĨ

#### Watho wa 21 — Wĩra kũrĩ Andũ Angĩ

O mũndũ nĩ arĩ na wĩra wa gũteithĩrĩria harĩ wega wa gĩkundi kĩao kũringana na hinya wao. Arĩa marĩ na maũndũ maingĩ nĩ marĩ na wĩra mũnene wa gũteithia arĩa marĩ na thĩna. Kũnyitana na arĩa matarĩ hinya, arĩa manyamarĩte, na arĩa marunĩtwo nĩ kĩonereria kĩa gũkũra kĩa kĩĩ-mũtugo. Gũtirĩ mũndũ ũngĩhota gũteithia ũgĩrĩire gũikarĩra moko rĩrĩa andũ angĩ marataba.

#### Watho wa 22 — Gũteithĩrĩria Ũtarĩ na Ũthĩni

Ndũrĩrĩ ĩrĩa ĩgaacĩrĩte nĩ ĩrĩa o mũndũ ateithagĩrĩria na hinya wao wothe atarĩ na gwetha kũhinyĩrĩria andũ angĩ. Kuoya mbeu mĩingĩ gũkĩra gĩcunjĩ kĩaku, kũhũthĩra kĩyo kya andũ angĩ kana wĩhokeku wao, kana kwĩagĩria ũkĩthĩniaga andũ othe nĩ gũthũkia gĩkundi. Muoroto ti kũgaacĩra kwa mũndũ kĩũmbe, no nĩ kũgaacĩra kwa andũ othe. Rĩrĩa o mũndũ ateithĩrĩria na hatĩrĩ mũndũ ũrahinyĩrĩria, andũ othe nĩ magaacĩra.

#### Watho wa 23 — Ũkinyanĩru

Ũkinyanĩru nĩ kũkorwo ũrĩ o mũndũ ũcio — mũndũ o ũcio thĩinĩ o na rĩrĩa ũrĩ mbere ya andũ, ũkĩĩkaga kũringana na mĩtugo yaku o na rĩrĩa gũtirĩ mũndũ ũrakũrora. Mũndũ ũrĩ na ũkinyanĩru nĩ ahingagia mĩĩhĩtwa, agatĩĩa wĩra wake, na no ehokeke. Ndũrĩrĩ nĩ irũmaga o rĩrĩa andũ aingĩ marathiĩ na ũkinyanĩru mahinda maingĩ.

#### Watho wa 24 — Ngatho na Kwĩnyihia

Ũtũũro mwega nĩ ũkoragwo na ngatho — kũgega nĩ ũndũ wa kĩrĩa twamũkĩra kuuma kũrĩ nyũmba, gĩkundi, ndũire, na arĩa maarĩ kuo mbere itũ. Ngatho nĩyo ndawa ya kwĩyona ũrĩ mwene maũndũ; nĩ ĩgarũraga ũrĩa tuonaga thĩ na handũ haitũ thĩinĩ wayo. Kwĩnyihia nĩ kũmenya gĩthimi kĩa ũmenyo witũ, ũteithĩrĩria wa andũ angĩ harĩ ũhootani witũ, na ũrĩa tũĩgatĩire maũndũ marĩa matatongoragio nĩ ithuĩ. Hamwe, ngatho na kwĩnyihia nĩ itũhingũragĩria ũgi na ikatũgitĩra kũrĩ mwĩtĩo.

#### Watho wa 25 — Ũmenyereri wa Maũndũ

Maũndũ — mangĩkorwo nĩ ma mũndũ kĩũmbe, ma mũingĩ, kana ma ndũire — nĩ magĩrĩire gũhũthĩrũo na ũgi, ti kũwananga kana kũigĩra. Kũwananga nĩ rĩhia harĩ arĩa matarĩ na maũndũ na arĩa moka thutha witũ. O mũndũ nĩ agatũũra kũringana na kĩrĩa arĩ nakĩo na anyite maũndũ marĩa magwatatĩirũo ta kĩndũ gĩa kwĩhokeka, ti kĩndũ gĩa kũhũthĩra na ũhinya.

#### Watho wa 26 — Kwaga kũhũthĩra Wega na Ũhinya

Ũtana na wĩhokeku wa andũ angĩ tĩwagĩrĩire kũhũthĩrũo na ũhinya. Arĩa amũkĩraga ũteithio nĩ marĩ na wĩra wa kũũhũthĩra wega na, rĩrĩa mahota, gũteithia andũ angĩ o nao. Kũhũthĩra wega, ũtana, kana maũndũ ma mũingĩ nĩ ũndũ wa kwĩyenda nĩ gũthũkia ũkurani wa mũingĩ. Wĩyathi ũrũmaga o harĩ andũ arĩa maraka maũndũ na wega mahinda maingĩ.

#### Watho wa 27 — Ũmĩrĩru na Ũhoro wa kĩĩ-Mũtugo

Gũtũũra wega kũbataraga ũmĩrĩru — kwĩyenda kũrũgamĩra ma na kĩhooto o na kũngĩkorwo kũritũ, kwaria rĩrĩa gũkira kũngĩkorwo hũthũ, na gwĩka wega o na harĩ hinya kana guoya. Ũrema wa kĩĩ-mũtugo nĩguo ũhingũragĩria rũĩgi kũrĩ waganu. O mũndũ nĩ etĩtwo harĩ ũmĩrĩru ũrĩa ũtarĩ na mbugu wa ũkinyanĩru wa o mũthenya na, rĩrĩa kwabatara, ũmĩrĩru wa mũingĩ wa gũtuĩka mũira.

#### Watho wa 28 — Kũohanĩra

Hinya wa kũohanĩra — andũ angĩ na wee mwene — nĩ wa bata harĩ kũhona na gũthiĩ mbere. Kũnyita marakara nĩ kũgwatia thumu mũndũ ũrĩa ũmanyitĩte. Kũohanĩra ti kũriganĩrũo, kũregeria mũndũ, kana gũtiganĩria kĩhooto; nĩ kũrekereria rũrĩto rwa marakara na kũhingũra mweke wa kũiguana. Hatĩrĩ kũohanĩra, ironda itihonaga na rũthiomĩ rwa ũũru nĩ rũtũũraga.

#### Watho wa 29 — Ũtungata na Ũteithĩrĩria

Ũtũũro ũrĩ na kĩene nduonekaga o harĩ kĩrĩa twamũkĩra no nĩ thĩinĩ wa kĩrĩa tũheanaga. Ũtungata kũrĩ andũ angĩ — kũrĩ nyũmba, gĩkundi, na thĩ yothe — nĩ gĩthima kĩa kũiganĩra kũnene na muoroto. Arĩa matungataga nĩ monaga atĩ kũheana nĩ gũtonga mũndũ ũrĩa ũraheana. Ndũrĩrĩ nĩ ikagĩtĩĩaga arĩa matungataga na ikamenyerera thĩinĩ wa andũ othe ũhoro wa atĩ tũtirĩ gũkũ o nĩ ũndũ witũ ithuĩ ene, no nĩ nĩ ũndũ wa o mũndũ kũrĩ ũrĩa ũngĩ.

---

GĨCUNJĨ KĨA IV: ŨMWE NA ŨHORO

#### Watho wa 30 — Ũmwe gũkĩra Kũgayũkana

Matukũ ma mbere ma andũ matĩgĩte harĩ hinya witũ wa gũũka hamwe gũkĩra kũgayũkana. Hinya ũrĩa ũgayũkanagia — rũrĩrĩ, rũmangu, maheeni ma gũtongoria andũ, guoya wa ũrĩa ũngĩ — nĩ ũtũmaga wega witũ othe ũkorwo thĩna-inĩ na nĩguo ũrehete mathĩna manene mahinda ma tene. O mũndũ nĩ etĩtwo aregane na kũgerio nĩ kuona thĩ ta "ithuĩ na arĩa angĩ," gwetha handũ ha gũcemanĩria thĩinĩ wa kũhĩtana, na gwaka ndaraca gũkĩra thingo. Ũmwe ti kũhaanana; nĩ kũmenya ũmũndũ witũ ũgwatanĩire rungu rwa kũhĩtana guothe.

#### Watho wa 31 — Kũregana na Rũrĩrĩ na Kũmenereria

Mũtugo wa kũgayania andũ ta "ithuĩ" na "o" — na kũnyarara arĩa matuĩtwo "angĩ" — nĩguo mũri wa rũmangu, kũthĩnio, na kũniinwo kwa ndũrĩrĩ. O mũndũ nĩ akaregana na mũtugo ũyũ thĩinĩ wake na akauka mũka naguo thĩinĩ wa mũingĩ. Gũtirĩ gĩkundi kĩrĩ rungu rwa mũndũ. Gũtirĩ andũ a kũteũo. Mũgeni, mũndũ wa kuuma bũrũri ũngĩ, ũrĩa ũhĩtanĩte nawe — o nao nĩ andũ tũingĩ, magĩrĩire gũtĩĩo biũ.

#### Watho wa 32 — Ũraia wa Thĩ Yothe

O mũndũ nĩ mũraia wa thĩ o hamwe na gũkorwo arĩ mũraia wa gĩkundi kĩake na bũrũri wake. Ũraia ũyũ wa thĩ yothe ndũcenjagia maũndũ mangĩ marĩa mũndũ arĩ namo no nĩ amũnyitagĩrĩra. Mathĩna ma mahinda maitũ — kũgarũrũka kwa rĩera, mĩrimũ mĩnene, mathia ma kĩĩ-nyukiria, ũgi wa kũombwo (AI) — mabataraga gũciria na gwĩka o ta rũrĩrĩ rũmwe rwa andũ. Kwenda bũrũri na wĩra wa thĩ yothe itireganaga; cierĩ no inyitĩrĩrũo hamwe. Ũgũki wa mũingĩ wa andũ ũronania njĩra ya gũkũria ikundi cia maũndũ ma mũtugo mwega.

#### Watho wa 33 — Ũhoro

Ũhoro nĩ makĩria ya kũga mbu; nĩ gũkorwo kwa kĩhooto, ũgitĩri, na maũndũ ma kũgaacĩra kwa mũndũ. O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya gũtũũra na ũhoro. Ndũrĩrĩ nĩ ikathiragia mathĩna na njĩra ya kũaranĩria, kũiguana, na njĩra cia watho. Ũhinya ũgakĩrĩ kĩndũ kĩa mũthia biũ, kĩohetwo nĩ mĩtugo mĩega. Arĩa arutaga wĩra nĩ ũndũ wa ũhoro — arĩa maiguithanagia thũ, arĩa mahooragĩa mathĩna, arĩa maakaga kũelewana — marutaga wĩra mũtheru.

---

GĨCUNJĨ KĨA V: IHOOTO CIA MŨNDŨ KĨŨMBE

#### Watho wa 34 — Ũiganĩru

Andũ othe nĩ maciaragwo marĩ na wĩyathi na maganaine harĩ ũtĩĩku na ihooto. O mũndũ, hatĩrĩ kũthimwo kwa kĩndũ o na kĩmwe — hamwe na rũrĩrĩ, rangi, mũhĩrĩga, rũthiomi, ndini, woni wa kĩĩ-politiki, kuuma bũrũri kana kũndũ kũna, ũtonga, gũciarũo, kana maũndũ mangĩ — nĩ arĩ na ihooto ya kũgitĩrũo biũ nĩ Rũthanju rũrĩ.

#### Watho wa 35 — Mwoyo, Wĩyathi, na Ũgitĩri

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya mwoyo, wĩyathi, na ũgitĩri wa mũndũ kĩũmbe. Gũtirĩ mũndũ ũgakuuo na kĩnyararũ kana mũtugo mũũru ũtarĩ wa kĩĩ-mũndũ. Gũtirĩ mũndũ ũgaikio thĩinĩ wa ũkombo kana kũtungatĩrũo. Gũtirĩ mũndũ ũgatunywo mwoyo kana wĩyathi wake o ũguo tũhũ.

#### Watho wa 36 — Wĩyathi wa Meciria, Thamiri, na Ndini

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya wĩyathi wa meciria, thamiri, na ndini. Ũndũ ũyũ nĩ ũnyitĩte wĩyathi wa gũkorwo na wĩtĩkio o na ũrĩkũ kana kũga guo, kũgarũra wĩtĩkio wake, na gũtũũra kũringana na ndini yake thĩinĩ wa gũthaitha, kũrutana, na kũrũmĩrĩra mĩtugo. Gũtirĩ mũndũ ũgathuthĩkĩrio harĩ maũndũ ma wĩtĩkio.

#### Watho wa 37 — Wĩyathi wa Kũheana Woni na Ũhoro

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya wĩyathi wa kũheana woni, hamwe na wĩyathi wa gwetha, kwamũkĩra, na gũgayania ũhoro na meciria. Ũndũ ũyũ nĩ ũnyitĩte wĩyathi wa mbugũ na njĩra ciothe cia kũaranĩria. Wĩyathi ũyũ nĩ ũrĩ na wĩra na no ũnyihio o rĩrĩa kwabatara nĩguo kũgitĩrũo ihooto cia andũ angĩ kana maũndũ ma bata ma mũingĩ.

#### Watho wa 38 — Wĩyathi wa Gũcemanĩria na Kũgwatania

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya gũcemanĩria na ũhoro na kũũmba na kũnyita ikundi, hamwe na mĩhang’o ya kũgitĩra maũndũ mao. Gũtirĩ mũndũ ũngĩthuthĩkĩrio gũtuĩka wa gĩkundi o na kĩmwe.

#### Watho wa 39 — Kũnyitanĩra kwa kĩĩ-Ndimokũrathĩ

Hinya wa thirikari wĩgatĩire harĩ wenda wa andũ. O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kũnyitanĩra harĩ wathani, kĩmũndũ kĩũmbe kana kũgerera andũ arĩa athure na wĩyathi, na gũikĩa kura thĩinĩ wa gũthura kwa ma na ũiganĩru. Andũ airĩtu na anake nĩ marĩ na ihooto ya kũiguĩka harĩ matua marĩa marabatara matukũ mao ma mbere.

#### Watho wa 40 — Kĩhooto na Njĩra cia Watho

Andũ othe nĩ maganaine mbere ya watho. O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kũkuuo na kĩhooto nĩ ikundi cia cira itarĩ na mbugu, gũtuĩwo atarĩ na rĩhia nginya rĩrĩa rĩhia rĩkooneka, gũkorwo na wakiri, na kũhonokio rĩrĩa ihooto ciake ciathũkio. Gũtirĩ mũndũ ũganyiitwo kana gũikio kĩoho o ũguo tũhũ.

#### Watho wa 41 — Hitho (Privacy)

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya hitho thĩinĩ wa ũtũũro wake, nyũmba, mũciĩ, na kũaranĩria kwake. Ihooto rĩrĩ nĩ rĩkuhĩte nginya kũgitĩra ũhoro na ndata cia mũndũ. Gũtirĩ mũndũ ũgathuthio kana kũreganiirũo na maũndũ make ma hitho o ũguo tũhũ.

#### Watho wa 42 — Wĩyathi wa Gwĩthendia

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya gwĩthendia na wĩyathi na gũthura handũ ha gũtũũra. O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kuuma bũrũri o na ũrĩkũ na gũcoka kũrĩ wake. O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya gwetha ũgitĩri harĩ kũnyamarĩrio. O hamwe na ũguo, o mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya gũtũũra thĩinĩ wa bũrũri wake wa gũciarũo.

#### Watho wa 43 — Nyũmba na Gĩkundi

Nyũmba, thĩinĩ wa mĩhianĩre yayo mĩingĩ, nĩ mũthingi wa mũingĩ ũrĩa wagĩrĩire kũgitĩrũo. Andũ agima nĩ marĩ na ihooto ya kũhikania na wenda wao mũingĩ na kwambĩrĩria nyũmba. Twana nĩ tũrĩ na ihooto ya kũmenyererwo, ũgitĩri, na kũnyitanĩra na nyũmba. Ikundi nĩ irĩ na ihooto ya gũtũũria mĩtugo yacio ya ũtũũro na kũnyitanĩra kwa mũingĩ.

---

GĨCUNJĨ KĨA VI: IHOOTO CIA NDŨRĨRĨ

#### Watho wa 44 — Wĩyathi wa Kwĩthuĩra

Ndũrĩrĩ ciothe nĩ irĩ na ihooto ya kwĩthuĩra kĩrathimo kĩacio, gũthura ũrĩa ciĩhotorete kĩĩ-politiki, na kũrũmĩrĩra kũgaacĩra kwa kĩĩ-ũtonga, kĩĩ-mũingĩ, na kĩĩ-mĩtugo. Gũtirĩ ndũrĩrĩ ĩgatunywo njĩra cia gũtũũra mwoyo kana ihooto yacio ya kwaka matukũ mayo ma mbere.

#### Watho wa 45 — Arĩa Anini na Ikundi cia Mwanya

Andũ arĩa marĩ gĩkundi kĩa rũrĩrĩ, ndini, rũthiomi, kana mĩtugo ya anini nĩ marĩ na ihooto ya gũkena na mĩtugo yao, kũrũmĩrĩra ndini yao, na kũhũthĩra rũthiomi rwao. Kũmenya na kũgaacĩra kwa ikundi ciothe cia mwanya nĩ gũkagitĩrũo. Rĩrĩa matua marĩ na hinya kũrĩ thĩ cia gĩkundi kĩna, maũndũ mamo, kana ũtũũro wao, wĩtĩkio wa gĩkundi kĩu wa wĩyathi, wa mbere, na ũrĩ na ũhoro nĩ ũgeethwo.

#### Watho wa 46 — Ũhoro wa Ma na Kũiguana

Harĩ hĩndĩ iria maũndũ moru manene mekĩtwo, ndũrĩrĩ nĩ irĩ na ihooto ya kũmenya ma, kũmenyeka kwa maũndũ mamo, na mweke wa kũhona. Kĩhooto gĩtibataraga o kũrutwo njama no nĩ kũiguana. Gwaka matukũ ma mbere ma ũhoro kũbataraga kũmenya mahinda ma tene na wĩhokeku.

---

GĨCUNJĨ KĨA VII: IHOOTO CIA KĨĨ-MŨINGĨ NA KĨĨ-ŨTONGA

#### Watho wa 47 — Gĩthimi kĩa Ũtũũro Wagĩrĩire

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya gĩthimi kĩa ũtũũro wagĩrĩire ũgima wa mwĩrĩ na wega, hamwe na irio, maaĩ, nguo, nyũmba, na ũtungata wa bata. O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya ũgitĩri rĩrĩa arĩ na thĩna ũrĩa ũtangĩhoteka nĩwe. Gũtirĩ mũndũ wagĩrĩire kũhũta kana kũga nyũmba thĩinĩ wa thĩ ĩrĩ na maũndũ maingĩ.

#### Watho wa 48 — Wĩra

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya wĩra, maũndũ magĩrĩire ma wĩra, ihinda rĩagĩrĩire rĩa marĩhi, na ũgitĩri kũrĩ ũhinyĩrĩria. Aruti wĩra nĩ marĩ na ihooto ya kwĩbanga na gũthugunda mĩthece ya hamwe. O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kũhurũka, gũthaka, na mĩhaka yagĩrĩire ya mathaa ma wĩra. Wĩra wa kũthuthĩkĩrio nĩ mũkaanĩre.

#### Watho wa 49 — Kũrutana

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kũrutana. Kũrutana nĩ gũkagaacĩria mũndũ biũ, kũgaacĩria gũciria na hinya na ũombi, kũnyitĩrĩra gĩtĩĩo harĩ ihooto na kũhĩtana, na kũrehe kũelewana gatagatĩ ka ndũrĩrĩ ciothe. Kũrutana kwa mũthingi nĩ gũkageethwo gũtarĩ marĩhi na kũkorwo kũrĩ kwa mũhaka; kũrutana kũrĩa kũngĩ nĩ gũkatuĩka kwa kũingĩrĩra kũrĩ andũ othe.

#### Watho wa 50 — Ũgima wa Mwĩrĩ

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya gĩthimi kĩrĩa kĩnene kĩngĩhoteka kĩa ũgima wa mwĩrĩ na wa meciria. Ũndũ ũyũ nĩ ũnyitĩte ũtungata wa ũrigitani, ndawa cia bata, maaĩ mathuuku, irio cia kwagĩria mwĩrĩ, na maũndũ mamo ma ũtũũro mathuuku. Ũgima wa meciria nĩ ũgaheo bata ũiganaine na ũgima wa mwĩrĩ.

#### Watho wa 51 — Mĩtugo na Sayansi

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kũnyitanĩra harĩ ũtũũro wa kĩĩ-mĩtugo, gũkena na maũndũ ma ũombi, na kũgayania thĩinĩ wa wega wa gũthiĩ mbere kwa sayansi. Ũmenyo wa ndũire na kĩrathimo kĩa kĩĩ-mĩtugo nĩ gũkagatĩĩo na kũgitĩrũo. Maciaro ma ũombi wa mũndũ na ũgũku nĩ ma andũ othe biũ.

#### Watho wa 52 — Mũbango Mwega wa kĩĩ-Ũtonga

Ũtonga nĩ ũgatungatĩra wega wa mũndũ na ũgima wa thĩ, ti o kũigĩra ũtonga. Biacara na maũndũ ma borithi nĩ ikakorwo irĩ cia kĩhooto na kũmenyeka. Ndũrĩrĩ ciothe nĩ irĩ na ũnene harĩ maũndũ macio ma ndũire. Mĩbango ya kĩĩ-ũtonga ĩrĩa ĩtũmaga ũthĩni kana ũhinyĩrĩria ũtũũre ti ya kĩhooto.

---

GĨCUNJĨ KĨA VIII: IHOOTO MAHINDA-INĨ MA TEKINONONJĨ

#### Watho wa 53 — Kũhũthĩra Tekinononjĩ ya Ũhoro

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kũhũthĩra tekinononjĩ cia mĩtambũ na mĩhĩrĩga ya kũaranĩria ĩrĩa ĩrabatara nĩguo kũnyitanĩra thĩinĩ wa mũingĩ wa rĩu. Wega wa mahinda ma ũhoro nĩ ũkagayũwo na njĩra nene, na mĩhinga ya kũhũthĩra nĩ ĩkaunũwo kũhinda na kũhinda.

#### Watho wa 54 — Ũgitĩri wa Ndata

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya ũgitĩri wa ndata cia mũndũ kĩũmbe. Gũthugunda na kũhũthĩra ũhoro wa mũndũ nĩ gũkakorwo kũmenyeka, kũnyihirio harĩ muoroto wa watho, na kũrutwo nĩ ũndũ wa wĩtĩkio wa kĩene. O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kũmenya nĩ ndata ĩrĩkũ ĩigĩtwo nĩ ũndũ wake na kũmĩagĩria kana kũmĩniina ĩngĩkorwo ti ya ma kana ndĩrabatara.

#### Watho wa 55 — Wĩyathi kũrĩ Gũthuthwo ũtarĩ wa Watho

Gũtirĩ mũndũ ũgathuthwo o ũguo tũhũ kana hatĩrĩ watho. Kũrora kũaranĩria kana mĩhang’o no mũhaka gwĩtĩkĩrio nĩ watho, kũbatare, kũringane na muoroto, na kũrorwo nĩ andũ atiganu. Ihooto ya kũaranĩria kwa hitho nĩ rĩkagitĩrũo.

#### Watho wa 56 — Kũmenyeka thĩinĩ wa Matua ma Mashini (Automated Decisions)

Rĩrĩa mĩtambũ ya mashini yakara kana ĩkaheneria matua marĩa marabatara mĩoyo ya andũ, arĩa manyitanĩte nĩ marĩ na ihooto ya kũelewa ũrĩa matua mamo matuĩtwo, kũrorwo nĩ mũndũ, na gũkaĩra na hinya. Gũtirĩ mũndũ ũgakuuo na rũmangu nĩ mĩtambũ ya mashini.

---

GĨCUNJĨ KĨA IX: TEKINONONJĨ KŨTUNGATĨRA ANDŨ

#### Watho wa 57 — Mĩthĩgĩ ya Kũtongoria Tekinononjĩ

Tekinononjĩ nĩ ĩgatungatĩra andũ, ti kũmathatha. Tekinononjĩ cia hinya, hamwe na ũgi wa kũombwo (AI), nĩ ikagaacĩrio na kũhũthĩrũo na njĩra ĩrĩa ĩratĩĩa ũtĩĩku wa mũndũ, kũnyitĩrĩra hinya wa mũndũ, kũgĩanĩria kĩhooto, gũtũũria kũmenyeka, kũnyita wĩra, na kũgitĩra kũrĩ mathũkio. Arĩa maombaga na kũhũthĩra tekinononjĩ nĩ marĩ na wĩra harĩ maciaro mamo.

#### Watho wa 58 — Hinya wa Mũndũ harĩ Matua ma Bata

Matua ma hinya mũnene harĩ mwoyo wa mũndũ na wega nĩ magatũũra rungu rwa hinya wa mũndũ wa kĩene. Mashini itigaheo hinya wa kwĩyambĩrĩria harĩ mwoyo na gĩkuũ. Ũtui wa mũndũ, ũgi, na wĩra wa kĩĩ-mũtugo itingĩneanwo kũrĩ mĩtambũ ĩrĩa ĩtarĩ nacio.

#### Watho wa 59 — Ũgitĩri kũrĩ Mathũkio ma kĩĩ-Tekinononjĩ

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kũgitĩrũo kũrĩ tekinononjĩ iria ciombĩtwo nĩguo kũheneria, kũheenania, kana kũhũthĩra ũnyihia wa mũndũ. Ũgitĩri wa mwanya nĩ ũgaheanwo kũrĩ twana na andũ angĩ arĩa matarĩ na hinya. Rĩrĩa tekinononjĩ irehe mathĩna manene, ũmenyereri nĩguo ũgatongoria kũhũthĩrũo kwayo.

#### Watho wa 60 — Gũtũũria Ũkurani wa kĩĩ-Mũndũ

Tekinononjĩ nĩ ĩkaagĩria gũkĩra kũcenjia ũkurani wa kĩene wa mũndũ na gĩkundi. Thĩinĩ wa ũtungata wa bata ũrĩa ũrabatara wega wa mũndũ, mweke wa kũaranĩria na mũndũ nĩ ũkagitĩrũo. Kĩene kĩrĩa kĩtangĩcenjeka kĩa gũkorwo kwa mũndũ, kũiguĩrana tha, na kũmenyerera nĩ gũkamenyeka.

---

GĨCUNJĨ KĨA X: THĨ ĨRĨ MWOYO

#### Watho wa 61 — Ihooto ya kũndũ Kwagĩrĩire Ũgima wa Mwĩrĩ

O mũndũ nĩ arĩ na ihooto ya kũndũ kũtheru, kwagĩrĩire ũgima wa mwĩrĩ, na kũngĩtũũra, hamwe na rĩera ithuuku, maaĩ ma ũgitĩri, kũndũ kwa ndũire kwagĩrĩire, na rĩera rĩtabitikanĩte. Gũthũkia kũndũ kũrĩa kũrabitĩkia ũgima wa mwĩrĩ wa mũndũ na wega nĩ gũkagirĩrĩrio na kũagĩrio.

#### Watho wa 62 — Gĩtĩĩo harĩ Ndũire

Thĩ ya ndũire nĩ ĩrĩ kĩene gũkĩra o ũrĩa ĩhũthĩkaga nĩ andũ na nĩ yagĩrĩire gĩtĩĩo na ũgitĩri. Kũndũ kwa ndũire, mĩhĩrĩga ya ciũmbe, na mĩtambũ ya mwoyo nĩ ikamenyererwo na, harĩ iria ithũkĩtio, ikagĩrio. Arĩa mahũthĩragia na kũmenyerera thĩ nĩ magakorwo na kĩgoondu harĩ ũrigitani wayo.

#### Watho wa 63 — Ũiganĩru wa Rĩera

Rĩera rĩiganaine nĩ rĩa bata harĩ ndũrĩrĩ ya andũ na kũgaacĩra kwa mwoyo. Ndũrĩrĩ ciothe nĩ igwatĩire wĩra wa kũgitĩra mũtambũ wa rĩera, andũ arĩa mateithĩrĩirie makĩria harĩ gũthũkia na arĩa marĩ na hinya mũnene makĩigĩrĩrũo wĩra mũnene. Mirigo ya wĩra wa rĩera na kũgarũrũka nĩ ikagayũwo na kĩhooto.

#### Watho wa 64 — Kũgaacĩra gũtangĩthira

Kũgaacĩra nĩ gũkahingia mabataro ma rĩu hatĩrĩ kũthũkia hinya wa njiarwa cia mbere kũhingia mabataro mamo. Ũtonga wa kĩĩ-ũtonga, wega wa kĩĩ-mũingĩ, na ũgitĩri wa kũndũ itingĩtigana na nĩ ikinyitanagĩra. O rũrĩrĩ nĩ rĩrĩ na ihooto ya kũrũmĩrĩra kũgaacĩra kũringana na mĩtugo yacio na maũndũ mamo.

---

GĨCUNJĨ KĨA XI: KŨHINGIA KWA MAŨNDŨ

#### Watho wa 65 — Wĩra wa Mabũrũri

Mabũrũri nĩmo marĩ na wĩra wa mbere wa gũtĩĩa, kũgitĩra, na kũhingia ihooto thĩinĩ wa Rũthanju rũrĩ. Nĩ magaheana njĩra cia kũagĩria thĩinĩ wa mathũkio na mahingie ihooto ciothe kũringana na hinya wao wothe. Mabũrũri nĩ makanyitanĩra kĩĩ-ndũrĩrĩ kũhiatana na mathĩna marĩa makĩrĩte hinya wa bũrũri ũmwe gũthira wiki.

#### Watho wa 66 — Wĩra wa Kambuni na Ikundi

Kambuni, ikundi, na mĩhĩrĩga yothe ya maũndũ nĩ igatĩĩa ihooto cia mũndũ na kũndũ thĩinĩ wa mĩhang’o yayo yothe. Nĩ igaka na kũmenyeka, ikagirĩrĩria mathũkio, na ikanyita wĩra harĩ mathũkio marĩa ingĩrehe. Hinya nĩ ũrehagĩa wĩra.

#### Watho wa 67 — Mĩhaka ya Ihooto

Ihooto no inyihio o ta ũrĩa kũrĩ thĩinĩ wa watho, o nĩguo kũgitĩra ihooto cia andũ angĩ kana maũndũ ma bata ma mũingĩ, na o kũringana na muoroto ũrĩa ũreethwo. Ihooto imwe cia mũthingi — hamwe na wĩyathi kũrĩ kĩnyararũ, ũkombo, na gũtunywwo mwoyo o ũguo — itingĩniinwo o na hĩndĩ o na ĩmwe.

#### Watho wa 68 — Kũagĩria na Wĩra wa kĩĩ-Watho

O mũndũ ũrĩa ihooto ciake ciathũkio nĩ arĩ na ihooto ya kũagĩrio na hinya. Njĩra itarĩ na mbugu nĩ igakorwo kuo cia kwamũkĩra gũkaĩra, gũthuthuria mathũkio, na kũiga wĩra wa kĩĩ-watho. Arĩa monanagia waganu nĩ makagitĩrũo.

#### Watho wa 69 — Kũrutana nĩ ũndũ wa Ihooto na Wĩra

Ũmenyo wa ihooto na wĩra nĩ ũkagwatĩrio moko kũgerera kũrutana thĩinĩ wa gĩthimi kĩothe na ũtũũro-inĩ wothe. O mũndũ nĩ akagĩa na mweke wa kũruta ũhoro wa Rũthanju rũrĩ na ũrĩa mangĩtũũra kũringana na mĩthĩgĩ yaruo. Kwaka mũtugo mwega nĩ gũkagwatĩrio moko hamwe na ũmenyo.

#### Watho wa 70 — Kũtaũra Maũndũ

Gũtirĩ kĩndũ thĩinĩ wa Rũthanju rũrĩ gĩgataũrũo ta kĩngĩnyihia ihooto o na ĩrĩkũ ĩrĩa ĩgitĩrũo wega kũndũ kũngĩ, kana gwĩtĩkĩria mwĩko o na ũmwe ũrĩa ũreethaga kũniina ihooto iria rũkaanĩrĩire. Rũthanju rũrĩ nĩ rũgathomwo hamwe na Rũthanju rwa Thĩ Yothe rwa Ihooto cia Mũndũ na maũndũ mangĩ marĩa magitĩire ũtĩĩku wa mũndũ.

---

MŨTHĨGI WA KŨRĨKĨRĨRIA

Rũthanju rũrĩ rũnyitĩte kuuma harĩ mĩtugo mĩega ya andũ othe:

* Watho wa Thahabu, ũrĩa ũrutagwo nĩ o mũtugo mũnene;

* Rũthanju rwa Thĩ Yothe rwa Ihooto cia Mũndũ na ciĩko cia kĩĩ-ndũrĩrĩ iria ciũkĩte thutha;

* Mawatho manene ma mabũrũri marĩa mareethaga kĩhooto;

* Ũgi wa andũ a gĩthaka arĩa matũũrĩte thĩinĩ wa ũkurani na Thĩ;

* Maandĩko mathiru na kũrutana kwa mĩtugo ya ndini cia thĩ na ũgi wa meciria;

* Ũmenyo wa kĩĩ-thaikoronjĩ, ũgi wa meciria, na kũhũthĩra kwa mũndũ nĩ ũndũ wa kĩrĩa gĩtũmaga andũ magaacĩre.

Tũraheana Rũthanju rũrĩ ti ta maritwa ma mũthia no nĩ ta mũtĩo — wa kũaranĩria, wa kwĩneana, na wa hamwe. Rũaria harĩ kĩrĩa kĩtũnyitithanagia, ti kĩrĩa kĩtũgayũkanagia. Ti rwa bũrũri ũmwe, mũtugo ũmwe, kana wĩtĩkio ũmwe, no nĩ rwa andũ othe arĩa marĩrumyaga ũtĩĩku wa o mũndũ na bata wa mũciĩ witũ witũ ithuothe.

Tũrĩ nyũmba ĩmwe ya kĩĩ-mũndũ thĩinĩ wa thĩ ĩmwe nini. Kĩrathimo giitũ kĩohetwo hamwe. Njĩra ya kũthiĩ mbere ti kũgayũkana no nĩ ũmwe; ti ũhinyĩrĩria no nĩ gũteithĩrĩria; ti gũkuĩka ngoro no nĩ kĩĩrĩrĩrio.

Rũthanju rũrĩ rũtũtaga ti o kũgueta ihooto citũ no nĩ gũtuĩka andũ arĩa matĩĩaga ihooto cia andũ angĩ — andũ a wega, wĩhokeku, ũmĩrĩru, na ũgi. Andũ arĩa mateithagĩrĩria hatĩrĩ ũhinyĩrĩria. Andũ arĩa maakaga ndaraca, ti thingo. Andũ agĩrĩire rũgendo rũrĩa andũ marĩ nalo.

Woni ũyũ ũtũtongorie harĩ thĩ ĩrĩa o mũndũ angĩhota kũgaacĩra, rĩrĩa kĩhooto na ũhoro ikahĩmbĩrana, rĩrĩa ũombi wa mũndũ ũgatungatĩra wega wa andũ othe, na rĩrĩa andũ magatũũra na ũiguanĩru na Thĩ ĩrĩa ĩtũtũũragia ithuothe.

**Rũkaanĩrĩirũo thĩinĩ wa kĩĩrĩrĩrio na ũmwe  

nĩ ũndũ wa ndũrĩrĩ ciothe, cia rĩu na cia mbere  

ta nyũmba ĩmwe ya kĩĩ-mũndũ**

---

GĨCUNJĨ KĨA II: RŨTHANJU RWA RŨTHIOMI RŨHŨTHŨ

Harĩ Athomi Othe

Rũthanju rwa Thĩ Yothe — Kũtaũrũo na Njĩra Hũthũ

#### Ibuku rĩrĩ nĩ kĩĩ?

Ũyũ nĩ mũbango wa mĩtugo ĩrĩa tũgwatanĩire ithuothe ta andũ. Rũtaragĩria:

* Ũrĩa o mũndũ agĩrĩire gũkuagwo

* Tũgĩrĩire gũtua andũ a mũthemba ũrĩkũ

* Ũrĩa twagĩrĩire gũkuaga andũ angĩ, ikundi citũ, na thĩ itũ

* Ihooto iria o mũndũ arĩ nacio

* Wĩra ũrĩa ũũkanaga na ihooto icio

Rũnyitĩte ũgi kuuma kũrĩ o ndini nene, ũgi wa meciria, na mĩtugo ya ndũire. Meciria ma mũthingi nĩ ma tene na nĩ ma thĩ yothe: kũaga andũ angĩ o ũrĩa ũngĩenda ũkuagwo.

#### Meciria Manene

**1. Tũrĩ Nyũmba Ĩmwe ya kĩĩ-Mũndũ**

Rungu rwa kũhĩtana guothe — mĩtugo, thiomi, wĩtĩkio, bũrũri — tũgwatanĩire ũmũndũ ũmwe. Tũhuanaine makĩria ya ũrĩa tũhĩtanĩte. Matukũ maitũ ma mbere megatĩire harĩ kũmenya ũmwe ũyũ.

**2. O Mũndũ nĩ arĩ Bata**

Wĩ wa bata. Ti nĩ ũndũ wa kĩrĩa ũrĩ nakĩo, kĩrĩa ũhingĩtie, kana kĩrĩa mũndũ o na ũrĩkũ oigaga nĩ ũndũ waku. Wĩ wa bata nĩ ũndũ wĩ mũndũ. Ũndũ ũyũ ndũngĩniinwo.

**3. Tuĩka wa Wega, Wĩhokeku, na Gĩtĩĩo**

Maya ti meciria o ma kũgaacĩria — nĩ mũthingi wa mũingĩ o wothe mwega. Wega ũtũmaga ũtũũro ũhoteke. Wĩhokeku ũtũmaga kwĩhokana kũhoteke. Gĩtĩĩo nĩ kũmenya ũtĩĩku wa o mũndũ.

**4. Teithĩrĩria Ũtarĩ na Ũhinyĩrĩria**

Mũingĩ mwega nĩ ũrĩa o mũndũ aheanaga kĩrĩa kĩnene angĩhota atarĩ na gwetha kũhinyĩrĩria andũ angĩ. Rĩrĩa o mũndũ ateithĩrĩria na hatĩrĩ mũndũ ũrahinyĩrĩria, andũ othe nĩ magaacĩra.

**5. Ũmwe gũkĩra Kũgayũkana**

Hinya ũrĩa ũtũgayũkanagia — rũrĩrĩ, rũmangu, meciria ma "ithuĩ-na-o" — nĩ ũthũkagia matukũ maitũ ma mbere. No mũhaka tũũkane namo na twethe handũ ha gũcemanĩria.

**6. Ũraia wa Thĩ Yothe**

Wĩ mũndũ wa gĩkundi kĩaku na bũrũri waku, no ningĩ wĩ mũndũ wa thĩ yothe. Mathĩna manene ma mahinda maitũ mabataraga gũciria na gwĩka ta rũrĩrĩ rũmwe rwa andũ.

**7. Ihooto nĩ irĩ na Wĩra**

Gũkorwo na ihooto ti kuuga no tũhote gwĩka o kĩrĩa twenda. Wĩyathi ũrutaga wĩra o rĩrĩa andũ maugũmĩrĩria na wĩra.

**8. Kũmenyerera Thĩ**

Thĩ nĩyo mũciĩ witũ witũ ithuothe. No mũhaka tũmĩgitĩre nĩ ũndũ witũ na njiarwa cia mbere.

**9. Andũ marĩ Rũgendo-inĩ**

Tũrathiĩ na mbere kũtuĩka kĩrĩa tũingĩtuĩka. O njiarwa no ĩtwarithie mbere kĩhooto na kũgaacĩra.

**10. Nĩ kũrĩ Itũmi cia Kĩĩrĩrĩrio**

O na rĩrĩa tũrĩ na mathĩna, gũthiĩ mbere nĩ kũngĩhoteka. Kĩĩrĩrĩrio ti ũrimũ — nĩ kĩrĩa gĩtũmaga ciĩko citũ ikorwo na kĩene.

#### Tũgĩrĩire Gwetha Gũtuĩka Andũ a mũthemba ũrĩkũ

* **Wa Wega** — Kũkuaga andũ angĩ na ũhoro na kũmenyerera

* **Wĩhokeku** — Kwaria ma; kwaga kũheenia kana kũheenania

* **Gĩtĩĩo** — Kũkuaga o mũndũ ta arĩ na ũtĩĩku

* **Mũombi** — Kũhũthĩra iheano ciaku cia mwanya kũteithĩrĩria

* **Wenda-kũmenya** — Mahinda mothe wendaga kũruta na kũelewa

* **Njamba** — Kũrũgamĩra kĩrĩa kĩagĩrĩire

* **Wĩnyihia** — Kũmenya atĩ ndũrĩ na macokio mothe

* **Ngatho** — Kũgega nĩ ũndũ wa kĩrĩa ũhetwo

* **Kũohanĩra** — Kũrekereria marakara; gwĩtĩkĩria kũhona

* **Gĩkeno** — Kuona gĩkeno thĩinĩ wa ũtũũro

* **Kĩĩrĩrĩrio** — Gwĩtĩkia atĩ matukũ ma mbere no magĩre

* **Mũteithĩrĩria** — Kũheana kĩrĩa kĩnene ũngĩhota ũtarĩ na ũhinyĩrĩria

#### Kĩrĩa o Mũndũ arĩ na Ihooto nakĩo

**Ihooto cia Mũthingi:**

* Mwoyo na ũgitĩri

* Wĩyathi wa gũciria, gwĩtĩkia, na kwaria

* Hitho (Privacy)

* Gũkuagwo na kĩhooto rungu rwa watho

* Gwĩthendia na gũthura handũ ha gũtũũra

* Nyũmba na gĩkundi

**Ihooto cia kĩĩ-Mũingĩ:**

* Irio, maaĩ, na nyũmba cia kũigana

* Ũtungata wa ũrigitani (wa mwĩrĩ na meciria)

* Kũrutana

* Wĩra mwega na marĩhi ma kĩhooto

* Kũhurũka na mahinda ma thaka

* Kũnyitanĩra thĩinĩ wa mĩtugo na sayansi

**Thĩinĩ wa Mahinda ma Tekinononjĩ:**

* Kũhũthĩra mĩtambũ ya ũhoro (internet)

* Ũgitĩri wa ndata cia mũndũ

* Kwaga gũthuthwo hatĩrĩ itũmi njega

* Kũelewa rĩrĩa makompiuta maratua matua nĩ ũndũ waku

**Ihooto cia kĩĩ-Ndũire:**

* Rĩera na maaĩ mathuuku

* Rĩera rĩiganaine

* Kũndũ kwa ndũire kwagĩrĩire ũgima wa mwĩrĩ

#### Wĩra ũrĩa o Mũndũ arĩ naguo

* Kũkuaga andũ angĩ o ũrĩa ũngĩenda ũkuagwo

* Tuĩka wa wega, wĩhokeku, na gĩtĩĩo

* Kũteithĩrĩria gĩkundi kĩaku

* Kwaga kũhũthĩra wega wa andũ na ũhinya

* Kũhũthĩra maũndũ na ũgi, kwaga kũwananga

* Kũgitĩra thĩ ya ndũire

* Gwetha ũmwe, ti kũgayũkana

* Tuĩka mũciari mwega wa tene — tigĩra njiarwa thĩ njega

* Gũtũũria kĩĩrĩrĩrio na kũmĩnyitĩrĩra kũrĩ andũ angĩ

#### Watho wa Thahabu — Thĩinĩ wa Mĩtugo Mĩingĩ

O ndini nene na ũgi wa meciria nĩ irutanaga ũhoro ũmwe:

* **Ũkĩristiano:** "Ĩkaga andũ angĩ o ũrĩa ũngĩenda mekuĩke."

* **Ũthĩlamu:** "Gũtirĩ ũmwe wanyu ũrĩ na wĩtĩkio wa ma nginya rĩrĩa akenda mũrũ wa ithe aiguĩre o ũrĩa wee mwene wendaga."

* **Ũyahudi:** "Kĩrĩa gĩkoragwo kĩrĩ kĩĩru kũrĩ wee, ndũkageke mũndũ wa itũ."

* **Ũbudha:** "Ndũkathĩnie andũ angĩ na kĩrĩa kĩngĩkũrehera mĩnyamaro."

* **Ũhindu:** "Kuaga andũ angĩ o ũrĩa wee ũngĩenda ũkuagwo."

* **Ũconfucianism:** "Kĩrĩa ũtariendaga gwĩkwo, ndũkageke andũ angĩ."

* **Ũgi wa Ndũire:** "Ithuothe tũrĩ a nyũmba ĩmwe."

Ũyũ ti ũndũ wa tũhũ. Nĩguo mũhaka wa mũtugo mwega ũrĩa andũ othe magwatanĩire.

#### Maritwa ma kũrigĩrĩria

Tũrĩ nyũmba ĩmwe ya kĩĩ-mũndũ; o mũndũ nĩ arĩ ũtĩĩku; tuĩka wa wega, wĩhokeku, na gĩtĩĩo; teithĩrĩria ũtarĩ na ũhinyĩrĩria; etha ũmwe gũkĩra kũgayũkana; na kũmenyererana o hamwe na Thĩ.

---

GĨCUNJĨ KĨA III: RŨTHANJU RWA ANDŨ AIRĨTU NA ANAKE

Harĩ Anake na Airĩtu (Mĩaka 13-19)

Rũthanju rwa Thĩ Yothe — Harĩ Anake na Airĩtu

#### Ũhoro ũyũ nĩ ũndũ waku

Ibuku rĩrĩ nĩ ũhoro wa kĩrĩa o mũndũ agĩrĩire kwamũkĩra — hamwe na wee. Na nĩ ũhoro wa mũthemba wa mũndũ ũrĩa ũngĩhota gũtuĩka.

Ti mawatho o ma tũhũ. Nĩ woni wa ũrĩa thĩ ĩngĩhota gũkorwo.

Meciria ma bata mũno nĩ mahũthũ: **Kuaga andũ o ũrĩa ũngĩenda ũkuagwo.**

O ndini, o mũtugo, na o mũndũ mũgi mahinda-inĩ ma tene nĩ oigĩte ũhoro ũyũ.

#### Ithuothe tũrĩ hamwe

Hĩndĩ ĩno nĩ ya bata: tũrĩ nyũmba ĩmwe ya kĩĩ-mũndũ.

Ĩĩ, nĩ tũrĩ na mĩtugo itiganĩte, thiomi, ndini, na mabũrũri matiganu. No rungu rwa maũndũ mamo, tũrĩ ciũmbe cia mũhĩrĩga ũmwe thĩinĩ wa thĩ ĩmwe nini. Matukũ maitũ ma mbere nĩ makuraine o na twenda kana tũtikwenda.

Mathĩna marĩa tũrathiĩ namo — kũgarũrũka kwa rĩera, AI, rũmangu — matimenyaga mĩhaka. No tũmathirie ithuothe hamwe kana tũremwo ithuothe.

Ũndũ ũyũ ti kuuga ũtiganĩrie kĩrĩa ũrĩ. No ũnde bũrũri waku NA ũrũmbũiye andũ othe. No ũkorwo na mwĩtĩo nĩ mũtugo waku NA ũtĩĩe arĩa angĩ. Kũu ti kũregana — kũu nĩ gũkũra meciria-inĩ.

#### Tuĩka wa Wega. Tuĩka wa Wĩhokeku. Tuĩka wa Gĩtĩĩo.

Maũndũ maya mahaana ta mahũthũ. Nĩ mahũthũ. Na nĩ ma bata gũkĩra kĩndũ o na kĩrĩkũ kĩngĩ.

**Wega**

Maũndũ manini ma wega matũmaga ũtũũro ũhoteke. Hatĩrĩ mamo, thĩ ĩkoragwo ĩrĩ na heho na ũhinya. Wee ũrĩ na hinya wa kũagĩria mũthenya wa mũndũ o nĩ ũndũ wa gũkorwo ũrĩ mwega.

**Wĩhokeku**

Ndũkaheenie. Ndũkaheenanie. Ndũkamĩthece andũ. Thĩ yaakĩtwo na maheeni nĩ ĩmomorekaga. Rĩrĩa ũrĩ wa ma, no wĩhokeke. Ũndũ ũcio nĩ wa bata.

**Gĩtĩĩo**

Kuaga o mũndũ ta arĩ na bata. Nĩ ũndũ nĩ marĩ bata. O na andũ arĩa mwahĩtanĩte. O na andũ arĩa mahĩtanĩte nawe. Gĩtĩĩo ti kuuga nĩ mwaiguana — nĩ kuuga nĩ wona ũtĩĩku wao.

#### Teithĩrĩria Ũtarĩ na Ũhinyĩrĩria

Ũyũ nĩ mũthingi wa ũtũũro: **Heana kĩrĩa kĩnene ũngĩhota. Ndũkahũthĩre andũ na ũhinya.**

Ndũrĩrĩ ya ũgima nĩ ĩrĩa o mũndũ ateithagĩrĩria kĩrĩa angĩhota na hatĩrĩ mũndũ ũrahinyĩrĩria andũ angĩ nĩguo athĩĩ mbeu.

Muoroto ti "kũhoota" ũkĩthĩniaga andũ angĩ. Nĩ nĩ ũndũ wa o mũndũ kũgaacĩra. Rĩrĩa ũrahootana ũkĩtũmaga andũ angĩ maremwo, ũcio ti ũhootani wa ma.

#### Ũmwe gũkĩra Kũgayũkana

Thĩ nĩ ĩiyũrĩte hinya ĩrĩa ĩrethaga gũtũgayũkania: politiki ya rũrĩrĩ, rũmangu, kwenda bũrũri gũkĩra kĩndũ kĩngĩ, meciria ma ithuĩ-na-o.

Hinya ũyũ nĩ mũũru. Nĩguo ũrĩa ũniinaga ndũrĩrĩ. Nĩguo ũrĩa ũniinaga ndimokũrathĩ. Nĩguo ũrĩa ũtũmaga tũremwo nĩ gũthiria mathĩna marĩa mabataraga kũnyitanĩra.

Wĩra waku: Regana na kũgerio nĩ kuona thĩ ta "ithuĩ na arĩa angĩ." Etha handũ ha gũcemanĩria. Aka ndaraca, ti thingo.

Ũndũ ũyũ ti kuuga ndũngĩhota kũhĩtana na andũ kana kũrũgamĩra kĩrĩa kĩagĩrĩire. Nĩ kuuga kũririkana atĩ "o" ningĩ nĩ andũ.

#### Ũraia wa Thĩ Yothe

Wĩ mũraia wa bũrũri waku. Ningĩ wĩ mũraia wa thĩ.

Ũndũ ũyũ ti wa politiki kana wa gũtiganĩria bũrũri waku. Nĩ kũmenya ũhoro wa ma: mathĩna manene matiũgamaga mĩhaka-inĩ, na o na ithũĩ tũtiagĩrĩire kũũgamĩrĩra mĩhaka-inĩ ĩyo.

Kũgarũrũka kwa rĩera. Mĩrimũ mĩnene. AI. Mathia ma kĩĩ-nyukiria. Maya nĩ mathĩna ma andũ marabatara macokio ma andũ.

Ciria kĩĩ-thĩ. Ĩka kĩĩ-mũciĩ. Cierĩ nĩ cia bata.

#### Andũ marĩ Rũgendo-inĩ

Woni ũmwe ũheanaga kĩene nĩ ũyũ: tũrĩ gĩcunjĩ kĩa kĩndũ kĩnene.

Andũ marĩ rũgendo-inĩ — kĩĩ-mũtugo, kĩĩ-mũingĩ, kĩĩ-roho — magĩthiĩ na mbere kũtuĩka kĩrĩa mangĩtuĩka. O njiarwa nĩ ĩgayaga kĩrĩa kĩarĩ kuo mbere na nĩ ĩrĩ na mweke wa gũtwarithia maũndũ mbere.

Ndũrĩ o gũtũũra ũtũũro waku wee mwene. Wĩ gĩcunjĩ kĩa rũgano rwa mũhĩrĩga witũ. Kĩrĩa ũreka nĩ kĩa bata harĩ rũgano rũu rũnene.

#### Nĩ kũrĩ Itũmi cia Kĩĩrĩrĩrio

Nĩ hũthũ kũnyarara maũndũ. Ũhoro ũiyũrĩte maũndũ moru. No kũnyarara nĩ ũgũta, na gũkuĩka ngoro gũtũmaga gũtirĩ kĩndũ gĩkiika.

Kĩĩrĩrĩrio ti ũrimũ. Nĩ kĩrĩa gĩtũmaga ciĩko ihoteke. Hatĩrĩ kĩĩrĩrĩrio, nĩ kĩĩ kĩngĩtũma tũgerie?

Gũthiĩ mbere nĩ kwa ma. Ũtũũro nĩ mwega harĩ andũ aingĩ rĩu gũkĩra ũrĩa kwarĩ mĩaka 200 mĩthiru. Ũndũ ũcio ndwekĩkire o ũguo — wekĩkire nĩ ũndũ andũ nĩ maarũire, magĩĩka kĩyo, na magĩkorwo na kĩĩrĩrĩrio.

No ũkorwo ũrĩ gĩcunjĩ kĩa gũtwarithia mbere gũthiĩ mbere kũu.

#### Ihooto Ciaku

Ũrĩ na ihooto ya:

* Gũkuagwo na ũtĩĩku — o na ũrĩ ũ?

* Gũkorwo ũgitĩirũo kũrĩ ũhinya, kĩnyararũ, na ũthĩni

* Gwĩciria wee mwene na gwĩtĩkia kĩrĩa kĩrĩ na kĩene kũrĩ wee

* Kwaria meciria maku (ũkĩtĩĩaga andũ angĩ)

* Hitho — maũndũ maku, ndũmĩrĩri ciaku, ũtũũro waku

* Kũrutana kũrĩa kũrakũteithia gũkũra

* Ũtungata wa ũrigitani rĩrĩa ũrabatara

* Kũndũ kũtheru na thĩ ĩrĩa ĩngĩtũũrĩka

* Gũkorwo na kĩgoondu harĩ matua marĩa marabatara matukũ maku ma mbere

* Kũhũthĩra internet na mĩtambũ ya ũhoro

* Kũmenya rĩrĩa kompiuta ĩratua matua nĩ ũndũ waku

#### Wĩra Waku

Ihooto tĩ cia tũhũ. Ihingaga o rĩrĩa andũ mooya wĩra:

**Ndũkageke:**

* Kuaga andũ angĩ harĩ njĩra iria ũtangĩenda ũkuagwo nacio

* Heena, thura, kana kuuna mĩĩhĩtwa

* Hũthĩra wega wa andũ na ũhinya

* Wanange maũndũ — matirĩ ma gũtũũra hĩndĩ ciothe

* Rũgama o ũguo rĩrĩa mũndũ arakuuo na ũhinya

* Gũĩra thĩinĩ wa meciria ma ithuĩ-na-o

**Ĩkaga:**

* Tuĩka wa wega, wĩhokeku, na gĩtĩĩo

* Teithia andũ rĩrĩa ũngĩhota

* Rũgamĩra kĩrĩa kĩagĩrĩire

* Menyerera handũ harĩa tũgwatanĩire na maũndũ o hamwe

* Ciria ũrĩa ciĩko ciaku ciagĩrĩire andũ angĩ

* Etha ũmwe na handũ ha gũcemanĩria

* Tũũria kĩĩrĩrĩrio — nĩ ũndũ waku na andũ angĩ

#### Mũndũ ũrĩa ũngĩhota gũtuĩka

**Wĩ mũombi.**

Ũrĩ na iheano cia mwanya. No ũũmbe maũndũ, wake maũndũ, ũcirie meciria mweru, ũthirie mathĩna, ũũmbe ũthaka.

**Bata waku uumaga thĩinĩ, ti nja.**

Ti kuuma harĩ "likes," arĩa marakũrũmĩrĩra, mathomo, mbeca, kana kĩrĩa andũ angĩ makoiga nĩ ũndũ waku. Ũrĩ na kĩene nĩ ũndũ nĩ ũrĩ ho.

**Tũũra ũrĩ na wenda-kũmenya.**

Thiĩ na mbere kũũria ciũria. Thiĩ na mbere kũruta. Thĩ nĩ ya magegania.

**Tuĩka mũmĩrĩru.**

Kũbataraga ũmĩrĩru gũtuĩka wa ma, kũrũgamĩra andũ angĩ, na gũtuĩka wee mwene.

**Etha ũiganĩru.**

Nĩ wega kwenda kũhootana. Ningĩ nĩ wega kũhurũka, gũkorwo ũkenete.

**Menya ũthaka na magegania.**

Ndũkaigue ũrĩ na mĩhang’o mĩingĩ ũkariganĩrũo nĩ kũgega.

**Ohanĩra.**

Kũnyita marakara gũkũ thĩniagia wee makĩria ya mũndũ ũngĩ. Rekereria rĩrĩa ũngĩhota.

**Etha gĩkeno.**

Ũtũũro wagĩrĩire gũkenũo, ti o kũmĩrĩrio.

#### Meciria 10 Manene

1. Tũrĩ nyũmba ĩmwe ya kĩĩ-mũndũ — rungu rwa kũhĩtana guothe

2. O mũndũ nĩ arĩ ũtĩĩku — hamwe na wee

3. Tuĩka wa wega, wĩhokeku, na gĩtĩĩo — maũndũ ma mbere marĩa matũmaga maũndũ mothe mahote

4. Teithĩrĩria ũtarĩ na ũhinyĩrĩria — heana kĩrĩa kĩnene ũngĩhota, ndũkahũthĩre andũ na ũhinya

5. Ũmwe gũkĩra kũgayũkana — regana na meciria ma ithuĩ-na-o

6. Ũraia wa thĩ yothe — wĩ mũndũ wa andũ othe, ti o bũrũri waku

7. Ihooto nĩ irĩ na wĩra — wĩyathi tĩ wa tũhũ

8. Kũmenyerera Thĩ — nĩyo tũrĩ nayo wiki

9. Andũ marĩ rũgendo-inĩ — wĩ gĩcunjĩ kĩa rũgano rũnene

10. Kĩĩrĩrĩrio nĩguo gĩtũmaga wĩra ũhoteke — thura kĩĩrĩrĩrio

#### Ũndũ ũmwe wa kũririkana

Tuĩka mũthemba wa mũndũ ũrĩa ũtũmaga thĩ ĩkorwo ĩrĩ njega o nĩ ũndũ wa gũkorwo ũrĩ ho.

Wa wega. Wa wĩhokeku. Wa gĩtĩĩo. Mũteithĩrĩria. Wa gwaka ndaraca.

Ũcio nĩguo Rũthanju rũrĩ thĩinĩ wa ũtũũro.

---

GĨCUNJĨ KĨA IV: RŨTHANJU RWA TWANA

Harĩ Twana (Mĩaka 8-12)

Thĩ Ĩrĩa Twenda — Harĩ Twana

#### Mwĩĩhĩtwa wa o Mũndũ

Ciria thĩ ĩrĩa:

* O mũndũ agũkuagwo na kĩhooto

* Andũ arĩ a wega na wĩhokeku

* Tũrateithania o mũndũ na ũrĩa ũngĩ

* Tũramenyerera Thĩ

* O mũndũ arĩ na irio, maaĩ, na mũciĩ mũgitĩre

Rũthanju rũrĩ nĩ mwĩĩhĩtwa wa kũgeria gwaka thĩ ĩyo.

#### Tũrĩ Nyũmba Ĩmwe

Ũndũ ũmwe wa magegania: andũ othe thĩinĩ wa thĩ nĩ nyũmba ĩmwe nene.

Tũrĩ na thiomi itiganĩte. Irio itiganĩte. Njĩra itiganĩte cia gwĩka maũndũ. No ithuothe tũrĩ andũ. Ithuothe twendaga gũkena. Ithuothe twendaga kwendwo. Ithuothe nĩ tũiguaga ũũru, guoya, na gĩkeno.

Rĩrĩa wona mũndũ ũrahaana kũhĩtana nawe, ririkana: nĩ mũndũ wa nyũmba yaku wa kũndũ kũraya. Ma! Andũ othe maumĩte kũrĩ maithe na maitũ amwe a tene.

#### Watho wa Thahabu

Hau kũiganaine o mũndũ, o kũndũ, nĩ mĩaka mĩingĩ, nĩ maiguana harĩ ũndũ ũmwe:

**Kuaga andũ angĩ o ũrĩa ũngĩenda ũkuagwo.**

* Ũngĩkorwo ndũkwenda andũ magũkuage na ũũru, ndũkakuage andũ angĩ na ũũru.

* Ũngĩenda andũ magayanie nawe, gayania na andũ angĩ.

* Ũngĩenda andũ makwaragĩrie ma, aria ma.

* Ũngĩenda andũ magũkuage na wega, tuĩka mwega kũrĩ andũ angĩ.

Nĩ ũhoro mũhũthũ. Na nĩguo watho wa bata biũ ũrĩa ũrĩ kuo.

#### Tuĩka wa Wega, Wĩhokeku, na Gĩtĩĩo

**Tuĩka wa Wega**

Maũndũ manini ma wega nĩ ma bata mũno. Kũmwenyerera mũndũ. Gũteithia rĩrĩa ũngĩhota. Kwaria kĩndũ kĩega. Maũndũ maya manini nĩmo matũmaga thĩ ĩgĩre.

**Tuĩka wa Wĩhokeku**

Ndũkaheenie. O na rĩrĩa kũrĩ kũritũ, aria ma. Andũ no mehoke mũndũ ũrĩa ũrĩ wa ma.

**Tuĩka wa Gĩtĩĩo**

Kuaga o mũndũ ta arĩ na bata — nĩ ũndũ nĩ marĩ bata. O na andũ arĩa mahĩtanĩte nawe. O na andũ arĩa ũtaatendete mũno.

#### Teithia Ũtarĩ na Ũhinyĩrĩria

Rĩrĩa o mũndũ arateithia na hatĩrĩ mũndũ ũraheenania, maũndũ nĩ mathiaga wega.

* Ĩka kĩrĩa wagĩrĩire.

* Gayania na kĩhooto.

* Ndũkaoye makĩria ya kĩrĩa ũrabatara.

* Ndũkaheenie andũ nĩguo ũone kĩrĩa ũkwenda.

Mũting’oe mwega ti gũkorwo na maũndũ maingĩ gũkĩra andũ angĩ. Nĩ rĩrĩa o mũndũ arĩ na kĩndũ kĩa kũigana.

#### Tũrĩ ega tũnyitanĩte

Andũ amwe nĩ mageragia gũtũmaga tũrũane — gũtũmaga tũcirie atĩ "andũ mamo" nĩ ooru kana nĩ ma guoya.

Ndũkagwatwo nĩ ũndũ ũcio.

Andũ arĩa mahuaine kũhĩtana nawe, maragia thiomi itiganu, kana metĩkĩtie maũndũ matiganu ningĩ nĩ andũ. Nĩ marĩ na nyũmba. Nĩ marĩ na mĩting’oe. Nĩ marĩ na iroto.

Tũhootaga wega rĩrĩa tũraruta wĩra hamwe gũkĩra rĩrĩa tũrarũa.

#### Kĩrĩa o Mũndũ agĩrĩire Kwamũkĩra

O mũndũ — hamwe na wee — agĩrĩire kwamũkĩra:

* Mũciĩ mũgitĩre

* Irio na maaĩ mathuuku ma kũigana

* Ũteithio rĩrĩa mararũara

* Mweke wa kũruta mathomo

* Kwaria kĩrĩa maraciria

* Gwĩtĩkia kĩrĩa kĩrahaana kĩrĩ kĩa ma kũrĩ o

* Gũkuagwo na kĩhooto

* Rĩera ithuuku na thĩ ĩrĩ na ũgima mwega

* Gũkuagwo na wega na gĩtĩĩo

#### Kĩrĩa o Mũndũ agĩrĩire Gwgeria Gwĩka

Gũkorwo na ihooto nĩ kuuga ningĩ ũrĩ na wĩra:

* Tuĩka wa wega — o na rĩrĩa gũtirĩ mũndũ ũrakũrora

* Tuĩka wa wĩhokeku — o na rĩrĩa kũrĩ kũritũ

* Tuĩka mũmĩrĩru — rũgamĩra kĩrĩa kĩagĩrĩire

* Tuĩka mũteithĩrĩria — makĩria kũrĩ andũ arĩa marabatara ũteithio

* Tuĩka wa ngatho — kenerera kĩrĩa ũrĩ nakĩo

* Tuĩka wa kĩhooto — ndũkaheenanie kana ũoye makĩria ya kĩrĩa wagĩrĩire

* Tuĩka mwĩmenyereri — ndũkawanange maũndũ

* Tuĩka wa wenda-kũmenya — thiĩ na mbere kũruta na kũũria ciũria

* Tuĩka wa kũohanĩra — ndũkanyiite marakara mahinda mothe

* Tuĩka wa gĩkeno — kenerera ũtũũro!

* Tuĩka wee — wee kĩũmbe kĩaku nĩ kĩa bata

#### Harĩ Wee Gũtuĩka Wee

Wĩ wa mwanya — ti nĩ ũndũ nĩ ũrĩ mwega gũkĩra mũndũ ũngĩ, no nĩ ũndũ gũtirĩ mũndũ ũngĩ ũhaana o ta wee biũ.

Ũrĩ na maũndũ ũrĩ mũhĩtũ harĩ o. Ũrĩ na meciria maku. Ũrĩ na kĩheano gĩa kũheana kĩrĩa gũtirĩ mũndũ ũngĩ ũngĩhota kũheana.

No ũũmbe maũndũ. No ũrute maũndũ. No ũteithie andũ. No ũtũme thĩ ĩgĩre hanini.

Bata waku nduumaga harĩ ũrĩa ũrahaana, kĩrĩa ũrĩ nakĩo, kana mathomo marĩa ũgĩaga namo. Wee ũrĩ na bata nĩ ũndũ wĩ wee.

#### Harĩ Thĩ

Thĩ nĩyo mũciĩ witũ — na mũciĩ wa nyamũ ciothe, mĩmera, na ciũmbe ciothe.

Nĩ tũrabatara kũmĩmenyerera:

* Ndũkawanange maaĩ kana irio

* Ndũkateũe kĩko o ũguo

* Gitĩra nyamũ na mĩmera

* Ririkana atĩ twana twa matukũ ma mbere nĩ tũkabatara thĩ ĩrĩ na ũgima mwega o nacio

#### Harĩ Tekinononjĩ

Thimũ, makompiuta, na internet no ikorwo irĩ mĩtambũ ya magegania.

No ririkana:

* Arata a ma na kũaranĩria kwa ma nĩmo ma bata biũ

* Nĩ wega kũhurũka kuuma harĩ mĩhianĩre ya erektroniki

* Mĩtambũ imwe ya erektroniki nĩ ĩmĩhianĩre nĩguo ĩkorwo ĩrĩ nene ya kũhurũka — kũrĩ ririkana

* Ũhoro waku wa hitho wagĩrĩire gũtũũra ũrĩ wa hitho

#### Nĩ Wega Gũkorwo na Kĩĩrĩrĩrio

Mathinda amwe thĩ ĩkoragwo ĩrĩ ya guoya kana ya kĩeha. Ũndũ ũcio nĩ wega kũũiguĩra.

No maũndũ no magĩre. Andũ no magarũrũke. Mathĩna no mathirũo.

Gũkorwo na kĩĩrĩrĩrio ti ũrimũ. Nĩ ũmĩrĩru. Na nĩ gũtũmaga ũhote gwĩka maũndũ mega.

#### Mwĩĩhĩtwa

Kũngĩkorwo o mũndũ nĩ ageria kũrũmĩrĩra Watho wa Thahabu — kũngĩkorwo o mũndũ nĩ ageria gũkorwo arĩ mwega, wa wĩhokeku, mũmĩrĩru, na mũteithĩrĩria — thĩ nĩ ĩngĩagĩra mũno.

No ũkorwo ũrĩ gĩcunjĩ kĩa gũtũma ũndũ ũcio ũhoteke, kwambĩrĩria rĩu.

#### Rũthanju rwa Maritwa Mahũthũ Mũno

Tuĩka mwega. Tuĩka wa wega. Tuĩka wa wĩhokeku. Teithia andũ angĩ. Ithuothe tũrĩ nyũmba ĩmwe. Menyerera Thĩ. Na mahinda mothe nĩ kũrĩ itũmi cia kĩĩrĩrĩrio.