EKIWANDIIKO KY’ENSI YONNA EKY’EKITIIBWA KY’OMUNTU N’OKUGANJA KW’ENSI

**Okubuna kw’Abantu mu Mulamwa Gumu**

---

EBIRIMU

**EKITUNDU EKISOOKA: EKIWANDIIKO EKIRAMBA**

* Ennyanjula

* Ekitundu I: Emisingi Egiggumivu (Akaatigo 1-7)

* Ekitundu II: Empisa n’Okulaba kw’Omuntu (Akaatigo 8-20)

* Ekitundu III: Empisa Ennungi n’Obuvunaanyizibwa mu mbeera z'Abantu (Akaatigo 21-29)

* Ekitundu IV: Obumu n’Emirembe (Akaatigo 30-33)

* Ekitundu V: Eddembe ly’Abantu (Akaatigo 34-43)

* Ekitundu VI: Eddembe ly’Amawanga (Akaatigo 44-46)

* Ekitundu VII: Eddembe mu Mbeera z’Abantu n’Ebyenfuna (Akaatigo 47-52)

* Ekitundu VIII: Eddembe mu Mulembe gwa Digito (Akaatigo 53-56)

* Ekitundu IX: Tekinologiya mu Kuweereza Abantu (Akaatigo 57-60)

* Ekitundu X: Ensi Ennamu (Akaatigo 61-64)

* Ekitundu XI: Okuteekesa mu Nkola (Akaatigo 65-70)

* Okukakasa Okusembayo

**EKITUNDU EKYOKUBIRI: OLULIMI OLWANGU**

**EKITUNDU EKYOKUSATU: OLW’ABAVUBUKA**

**EKITUNDU EKYOKUNA: OLW’ABAANA**

---

EKITUNDU EKISOOKA: EKIWANDIIKO EKIRAMBA

ENNYANJULA

Ffe, amawanga g’Ensi yonna, nga tuli bumu mu buntu bwaffe obugabanibwa era nga tusibiddwa ku nkomerero yaffe emu ku nsi eno ennamu:

Nga tukkiriza nti buli muntu alina ekitiibwa ky’obuzaale n’omuwendo — kibe nti kimanyiddwa nga kyabaweebwa Katonda, obutonde, oba ekintu ekiri mu muntu munda — ekitalina nsonga kiyinza kukendeeza;

Nga tukkiriza amagezi agasanyisibwa mu buli ddiini enkulu, eby’obufilosoofi, n’obuwangwa bw’ennono, ebyo byonna ebiyigiriza nti tulina okuyisa abalala nga ffe bwe twandyagadde okuyisibwa;

Nga tutegeera nti omuntu abeerera mu nkolagana — omu n’omulala, n’ebajjajja n’abazzukulu, n’ettaka n’amazzi n’ebiramu byonna ebigabanira naffe ensi eno;

Nga tuteegeza nti tuli ffamire y’abantu emu, nga tulina obugonjuba bumu n’amaka gamu, era nti ebiseera byaffe eby’omu maaso byesigamye ku kukkiriza obumu buno nga bwe tuwa ekitiibwa obutafaanana bwaffe;

Nga tuyigira ku nnaku n’ebibi by’ebyafaayo — ekitiibwa lwe kyagaanibwa, amawanga lwe gaateekebwa omu ku mulala, n’ensi lwe yafumitibwa ebiwundu — era nga tumaliridde okuzimba ensi ejjudde obwenkanya n’emirembe;

Nga tuteegeza nti abantu tebalina kukuumibwa ku bulabe bwokka, wabula bayitiddwa okuganja — nga batonyi, abanoonyi b’amazima, n’abawaayo ku bulungi bw’abantu bonna;

Nga tukkiriza nti abantu bali mu lugendo lw’okukulakulana, era nti buli mulembe gulina akatisa n’obuvunaanyizibwa okutwala mu maaso okukula kuno okugabanibwa;

Nga tusobola okwolekera wamu okusoomoozebwa okunene okw’omu mulembe gwaffe — obulabe ku mbeera y’obudde, tekinologiya omupya ow’amaanyi agateeberezebwa, obwavu n’obutali bwenkanya, n’obunafu bw’emirembe — ebyo tewali ggwanga oba lulyo luyinza kukolako lyokka;

Nga tuteegeza nti eddembe lyeetaaga obuvunaanyizibwa, nti eddembe lyaweereza abantu bonna, era nti omuwendo gwa buli kitundu gupimibwa ku ngeri gye kiyisamu abantu abasinga obunafu;

Tulangirira wano Ekiwandiiko ky’Ensi Yonna kino eky’Ekitiibwa ky’Omuntu n’Okuganja kw’Ensi nga ndowooza n’omusingi gwa buli muntu n’amawanga gonna.

---

EKITUNDU I: EMISINGI EGIGGUMIVU

#### Akaatigo 1 — Etteeka ery’Ezaabu

Omusingi gw’ekiwandiiko kino ye mpisa ey’okuddiza, esangibwa mu buli nnono y’empisa eggumivu: Yisa abalala nga bwe wandyagadde nabo bakuyise. Tokolera balala ekyo ky'otandyagadde nabo bakukole. Omusingi guno gugaziibwa ku bantu bonna, obulombolombo, n’amawanga. Guluŋŋamya enkolagana yaffe n’emilembe egijja n’obutonde bw’ensi. Gutuyita si kukola bulabe bwokka, wabula n’okunoonyereza obulungi bw’abalala.

#### Akaatigo 2 — Ekitiibwa ky’Obuzaale

Buli muntu alina ekitiibwa ky’obuzaale ekiteesigamye ku ngeri yonna, obuyigirize, oba kitiibwa. Ekitiibwa kino tekisobola kuweebwa buyinza bwonna, era tekisobola kuggyibwawo. Gano ge masannyalaze agasimbulwaako eddembe lyonna era gwe musingi ogupimirwako buli kikolwa.

#### Akaatigo 3 — Olulyo lw’Abantu Lumu

Abantu bonna bali ffamire emu. Wansi w’enjawulo zonna ez’obuwangwa, olulimi, okukkiriza, n’amawanga, tulina obugonjuba bumu, obutonde bumu, n’amaka gamu. Obumu buno si kiruubirirwa eky’okutuukako wabula kintu ekirina okukkirizibwa n’okuweebwa ekitiibwa. Tukwatagana omu n’omulala kibe nti tukkiriza oba nedda; amagezi gali mu kibeera nga bwe kiri.

#### Akaatigo 4 — Obumu mu Njawulo

Ffamire y’abantu eno emu eyeyolekera mu buwangwa bungi, nnimi, nzikiriza, n’ennono. Enjawulo eno kintu kya muwendo eky’okukuumibwa, si kizibu eky’okugonjoola. Tewali ggwanga oba ndowooza y’ensi emu erina amazima gonna. Tuyigira ku mumbeera z’abalala, era enjawulo zaffe zitukuza ffenna. Obumu obutuufu bugatta enjawulo; tebuggyawo n jawulo.

#### Akaatigo 5 — Okulabirira Ensi

Ensi eyimirizaawo obulamu bwonna era esaana okuweebwa ekitiibwa n’okulabirirwa. Obutonde bulina omuwendo ogusinga ogwo ogukozesebwa abantu. Tuli kitundu ku bulamu, ssi bantu abali bokka. Obulamu bw’abantu n’obulamu bw’ensi tebiyinza kwawulwa.

#### Akaatigo 6 — Obuvunaanyizibwa ku Milembe Egijja

Tulina ensi eno mu bwesigwa ku lw’abo abajja oluvannyuma lwaffe. Buli mulembe gulina okulowooza ku ngeri gye gukwatamu ebiseera by’abazzukulu abatanazaalibwa. Tuyitiddwa okubeera bajjajja abalungi, nga tuleka ensi esobola okuwagira obulamu n’essuubi.

#### Akaatigo 7 — Olugendo lw’Abantu

Abantu bali mu lugendo lw’okukulakulana — mu mpisa, mu nkolagana, n’eby’omwoyo — era bakyagenda mu maaso n'okufuuka ekyo kye bayinza okubeera. Buli mulembe gusikira okukulakulana n’okulemererwa kw’abo abaasooka, era gulina akatisa okutandika okugenda mu maaso eri obwenkanya obusingawo, amagezi, n’okuganja. Olugendo luno lugatta obulamu bw’omuntu omu ku kintu ekisingako obunene.

---

EKITUNDU II: EMPISA N’OKULABA KW’OMUNTU

#### Akaatigo 8 — Ekisa

Ekisa ye mpisa esinga obunene — etegeerwa abaana, eweebwa ekitiibwa mu buli buwangwa, era yeetaagibwa bonna. Buli muntu ayitiddwa okubeera n'ekisa: okukola n’obukkakkamu, n’okufaayo ku balala. Ebikolwa ebitono eby'ekisa biyimirizaawo obulamu bwa buli lunaku; okubula kwabyo kufuula ensi okubeera enkafu n'enyogovu. Amawanga galina okukuza ekisa mu nnono zaago, mu bitongole, n’ebyenjigiriza.

#### Akaatigo 9 — Obwesigwa n’Amazima

Obwesigwa gwe musingi gw'okwesigana, era okwesigana gwe musingi gw'ekitundu. Buli muntu anafuba okubeera ow'amazima mu bigambo n'ebikolwa — okwogera amazima, okukuuma ebisuubizo, n’okwewala obulimba n’okulyazaanya. Ekitundu ekizimbiddwa ku bulimba tekisobola kuyimirira. Abo aboogera amazima, ne bwe kiba kizibu, baweereza bonna.

#### Akaatigo 10 — Ekitiibwa

Buli muntu asaanidde okuyisibwa n'ekitiibwa — okukkirizibwa nga muntu ow'omuwendo, okuwulirizibwa, n’okutwalibwa nga wa nsonga. Ekitiibwa tekyetaaga kukkiriziganya; kyetaaga kukkiriza kitiibwa ky'omulala. Okunyoomoola n’okuvoola gwe munsigi gw’obukambwe. Amawanga galina okukuza obuwangwa bw’okuwaana ekitiibwa mu njawulo zonna.

#### Akaatigo 11 — Omuntu nga Mutonyi

Buli muntu azzaalibwa n’obusobozi bw’okutonda, okufumiitiriza, okuzimba, n’okuwayo ekintu eky’enjawulo ku nsi. Omwoyo guno ogutonda mukulu nnyo mu kitiibwa ky’omuntu. Amawanga galina okukuza obutonyi, n’okuwa emikisa gy’emirimu gy’omuwendo.

#### Akaatigo 12 — Omuwendo gw’Omuntu n'Okumanya

Buli muntu alina eddembe okukulakulanya omuwendo gwe munda, ssi kwekkiririza mu balala kokka. Ebyenjigiriza n’obuwangwa birina okukuza obwennyumiriza mu muntu obwesigamye ku mpisa, amaanyi, n’okuwayo — ssi mu kufuga abalala.

#### Akaatigo 13 — Okunoonya n’Okulukana mu Mazima

Okwagala okutegeera kintu kikulu mu kubeera omuntu. Buli muntu alina eddembe n’obuvunaanyizibwa okunoonyereza amazima n’ebirowoozo ebigule, okubuuza, okuyiga, n’okukula mu bulamu bwonna.

#### Akaatigo 14 — Obwenkanya obulimu Okusaasira

Okunoonya obwenkanya kulina okuluŋŋamywa okutegeera abalala (empathy). Obwenkanya awatali kusaasira kufuuka bukambwe; okusaasira awatali bwenkanya kuleetera ebibi.

#### Akaatigo 15 — Okufuba Okulungi

Abantu obutonde bwabwe baagala okukula n'okubeera ab’amaanyi. Okuvuganya okulungi okukuza ebitone kusiimibwa. Naye, okuvuganya tekulina kukkiriza bukambwe oba okulyazaanya abalala. Obuwanguzi obutuukibwako mu kulumya abalala si buwanguzi butuufu.

#### Akaatigo 16 — Obuntu n’Okuba mu Kitundu

Buli muntu wa njawulo era taddibwamu, alina ebitone n’ebirowoozo ebye. Obuntu buno bulina okukuzibwa. Mu ngeri y'emu, abantu baganja nga bali mu kibiina n'okukwatagana.

#### Akaatigo 17 — Okunnyumirwa n’Obulungi

Abantu balina obusobozi bw’okusaasira — okukwatibwa ku mwoyo olw’obulungi, ebyama, n’obunene bw’ensi. Obusobozi buno kintu kirina okukuzibwa. Ebitone, obutonde, nnyimba, n’okufumiitiriza biwa omwoyo emmere.

#### Akaatigo 18 — Obwenkanya n'Okutuukirira

Obulamu obuganja bwetaaga okubala: wakati w'okunoonya n'okumanya, wakati w'emirimu n'okuwummula. Okunoonya "ebisingawo" awatali kkomo kuleeta obukalu mu mwoyo.

#### Akaatigo 19 — Ssanyu n'Okuseka

Obulamu bwategekerwa okubeerwa n'essanyu. Okuzannya, okuseka, n'okusanyuka ssi kulyazaanya bulamu — bintu bikulu mu kuganja kw'omuntu.

#### Akaatigo 20 — Essuubi

Essuubi ye mpisa esobozesa empisa ezindi zonna. Kwe kwesigama nti amaanyi ge tuteekamu galina amakulu, nti ebiseera eby'omu maaso biyinza okubeera obulungi. Essuubi ssi kulowooza nti ebintu byangu, wabula kukuuma maanyi g'okukola.

---

EKITUNDU III: EMPISA ENNUNGI N’OBUVUNAANYIZIBWA MU MBEERA Z’ABANTU

#### Akaatigo 21 — Obuvunaanyizibwa ku Balala

Buli muntu alina obuvunaanyizibwa okuwaayo ku bulungi bw’ekitundu kye okusinziira ku busobozi bwe. Abo abalina ebisingawo balina obuvunaanyizibwa obunene okuyamba abali mu bwetaavu.

#### Akaatigo 22 — Okuwayo Awatali Kulyazaanya

Ekitundu ekiganga kye kyo buli muntu we kuwaayo ebisinze awatali kunoonya kiganyulo kitali kya bwenkanya. Okutwala ebisukka ku mugabo gwo, oba okulyazaanya emirimu gy'abalala, kuleeta obunafu mu kibiina.

#### Akaatigo 23 — Obunnuukiriivu (Integrity)

Obunnuukiriivu kitegeeza okubeera omuntu omu — omuntu gw’oli mu kyama abeere y’omu gw’oli mu lwatu. Omuntu w’obunnuukiriivu akuma ebisuubizo n’okwesigwa.

#### Akaatigo 24 — Okwebaza n’Okwetowaza

Obulamu obulungi bulimu okwebaza — okusiima ekyo kye tufunye mu ffamire, ekitundu, n'obutonde. Okwetowaza kukkiriza nti amagezi gaffe galina we gakoma.

#### Akaatigo 25 — Obulabirizi bw’Ebintu

Ebintu — bibe bya muntu omu, bya kitundu, oba bya butonde — birina okukozesebwa n’amagezi. Okuyonona kibi nnyo eri abo abalina ebitono n’abo abalijja oluvannyuma.

#### Akaatigo 26 — Obutalyazaanya Kisa ky’Abalala

Okugaba n’okwesigwa kw’abalala tebulina kulyazaanyizibwa. Abo abafuna obuyambi balina obuvunaanyizibwa okubukozesa obulungi.

#### Akaatigo 27 — Obuvumu n’Okunywerera ku Mpisa

Okubeera n’obulamu obulungi kyetaaga obuvumu — okuyimirira ku mazima n’obwenkanya ne bwe kiba kikutwalako ebintu eby’omuwendo.

#### Akaatigo 28 — Okusonyiwa

Obusobozi bw’okusonyiwa — abalala ne wekka — kintu kikulu mu kuwona n’okugenda mu maaso. Okukuumira ekiruyi munda kulwaza omuntu akikuumye.

#### Akaatigo 29 — Okuweereza n’Okuwayo

Obulamu obulina amakulu tebusangibwa mu kye tufuna kokka, wabula n’omu kye tuwayo. Okuweereza abalala — ffamire, ekitundu, n’ensi — nsolo y’okusanyuka n’ekiruubirirwa.

---

EKITUNDU IV: OBUMU N’EMIREMBE

#### Akaatigo 30 — Okugatta Okusinga Okunyigiriza

Ebiseera by’abantu eby’omu maaso byesigamye ku busobozi bwaffe obw’okubeera bumu okusinga okwawukana. Amaanyi agayawula — nga kusalira abalala mu nnyindo, obukyayi, n’okutiisatiisa — gasaanyawo obulungi bwaffe.

#### Akaatigo 31 — Okugaana Engeri y’Okukola "Ffe" n’ "Abo"

Engeri y’okwawula abantu mu "ffe" n’ "abo" — n’okuvoola abo abayita "abalala" — gwe munsigi gw’okuyiganya n’okusaanyawo abantu. Tewali kibinja ky’abantu ekitali kya muwendo.

#### Akaatigo 32 — Okubeera Munnansi w’Ensi Yonna

Buli muntu munnansi w’ensi n’ekitundu kye n’eggwanga lye. Kino tekiggyawo kitiibwa kirala wabula kikyongerako. Okwagala eggwanga n’obuvunaanyizibwa ku nsi yonna tebiwakanya; byombi biyinza okukuumibwa awamu.

#### Akaatigo 33 — Emirembe

Emirembe gisinga obutabaamu lutalo; kwe kubeerawo kw’obwenkanya, obukuumi, n’embeera z’okuganja kw’omuntu. Buli muntu alina eddembe okubeera mu mirembe.

---

EKITUNDU V: EDDEMBE LY’ABANTU

#### Akaatigo 34 — Obwenkanya

Abantu bonna bazzaalibwa nga baddembe era nga benkana mu kitiibwa n’eddembe. Buli muntu asaanidde okufuna obukuumi bw’ekiwandiiko kino awatali njawulo yonna.

#### Akaatigo 35 — Obulamu, Eddembe, n’Obukuumi

Buli muntu alina eddembe ku bulamu, eddembe ly’omuntu, n’obukuumi. Tewali muntu alina kutulugunyizibwa oba kuyisibwa mu ngeri ey’obukambwe.

#### Akaatigo 36 — Eddembe ly’Okulowooza n’Okusinza

Buli muntu alina eddembe ly’okulowooza, n’okusinza n’omuntu bwe kiba nga kimunnyumira. Kino kirimu eddembe okuba n’okukkiriza kwonna oba obutaba na kukkiriza.

#### Akaatigo 37 — Eddembe ly’Okwogera n’Okufuna Amagezi

Buli muntu alina eddembe ly’okwogera, n’okunoonyereza, n’okugabana ebirowoozo n’amagezi. Kino kirimu eddembe lya bannamawulire.

#### Akaatigo 38 — Eddembe ly’Okukuŋŋaana

Buli muntu alina eddembe ly’okukuŋŋaana n’abalala mu mirembe n’okukola ebibiina ebibakuuma.

#### Akaatigo 39 — Okweenyigira mu Bufuzi

Obuyinza bw’obufuzi busimbulwa mu kwagala kw’abantu. Buli muntu alina eddembe okweenyigira mu bufuzi butereevu oba okuyita mu babaka abalonnyiddwa.

#### Akaatigo 40 — Obwenkanya mu Mateeka

Abantu bonna benkana mu maaso g’amateeka. Buli muntu alina eddembe okuyisibwa mu bwenkanya mu mbuga z'amateeka.

#### Akaatigo 41 — Ebyama (Privacy)

Buli muntu alina eddembe okubeera n’ebyama mu bulamu bwe, ffamire, amaka, n’enkolagana ze.

#### Akaatigo 42 — Eddembe ly’Okutambula

Buli muntu alina eddembe okutambula n’okulonda aw’okubeera. Buli muntu alina eddembe okuva mu ggwanga lyonna n’okudda mu lirye.

#### Akaatigo 43 — Ffamire n’Ekitundu

Ffamire ye nnyingo esookerwako mu kitundu era erina eddembe okukuumibwa. Abaana balina eddembe okulabirirwa n'okukuumibwa.

---

EKITUNDU VI: EDDEMBE LY’AMAWANGA

#### Akaatigo 44 — Okusalawo

Amawanga gonna galina eddembe okwesalirawo ku nkomerero yaago, okulonda obufuzi bwago, n’okukola ku byenfuna n’obuwangwa bwago.

#### Akaatigo 45 — Amawanga Amatono n’Obulombolombo

Abantu abali mu mawanga amatono, eby’addiini oba obuwangwa, balina eddembe okukozesa obuwangwa bwabwe n'olulimi lwabwe.

#### Akaatigo 46 — Amazima n’Okugatta

Ebikolwa ebibi bwe biba bimaze okukolebwa, abantu balina eddembe okumanya amazima n'okukkiriza ekyaliwo. Okuzimba ebiseera eby'omu maaso eby'emirembe kyetaaga okumanya ebyafaayo.

---

EKITUNDU VII: EDDEMBE MU MBEERA Z’ABANTU N’EBYENFUNA

#### Akaatigo 47 — Embeera y’Obulamu Enyibwa

Buli muntu alina eddembe okubeera n'embeera y'obulamu esaanidde obulamu obulungi, n'emmere, amazzi, ekyambalo n'ennyumba.

#### Akaatigo 48 — Emirimu

Buli muntu alina eddembe okukola, mu mbeera ennungi, n'okusasulwa mu bwenkanya. Emirimu gy’obupakasi oba egy’akaka gyagaaniddwa.

#### Akaatigo 49 — Ebyenjigiriza

Buli muntu alina eddembe ly’okufuna ebyenjigiriza. Ebyenjigiriza binaakuzanga obuntu bw’omuntu n’okuwagira okulowooza n’obugunjufu.

#### Akaatigo 50 — Obulamu

Buli muntu alina eddembe okufuna obulamu obulungi mu mubiri n'omu mwoyo. Kino kirimu eddagala, amazzi amayonjo, n'emmere esaanidde.

#### Akaatigo 51 — Obuwangwa n’Amagezi (Science)

Buli muntu alina eddembe okweenyigira mu buwangwa, okunnyumirwa ebitone, n’okugabana mu birungi by’amagezi.

#### Akaatigo 52 — Enfuna ey’Obwenkanya

Enfuna erina okuweereza obulungi bw’omuntu n’obulamu bw’ensi, ssi kukuŋŋaanya bugagga bwokka.

---

EKITUNDU VIII: EDDEMBE MU MULEMBE GWA DIGITO

#### Akaatigo 53 — Okufuna Tekinologiya

Buli muntu alina eddembe okufuna tekinologiya wa digito n’enkolagana ze ezeetaagibwa mu kweenyigira mu kitundu kya kaakano.

#### Akaatigo 54 — Obukuumi bw’Ebikwata ku Muntu (Data)

Buli muntu alina eddembe okulabirirwa kw’ebimukwatako. Okukuŋŋaanya n’okukozesa ebimukwatako kulina okubeera mu lwatu.

#### Akaatigo 55 — Eddembe ku Kulondoolwa okumenya Amateeka

Tewali muntu alina kuteekebwa ku kulondoolwa mu ngeri emenya amateeka.

#### Akaatigo 56 — Obulambulukufu mu Kusalawo kwa Kompyuta

Sisitemu ezesalirawo bwe zikola ku bulamu bw’abantu, abo abakoseddwa balina eddembe okutegeera ngeri gye kyasaliddwaamu.

---

EKITUNDU IX: TEKINOLOGIYA MU KUWEEREZA ABANTU

#### Akaatigo 57 — Emisingi gy’Okuluŋŋamya Tekinologiya

Tekinologiya alina okuweereza abantu, ssi kubafuga. Tekinologiya ow’amaanyi, nga "Artificial Intelligence," alina okukulakulanyizibwa mu ngeri ewa ekitiibwa ky'omuntu.

#### Akaatigo 58 — Obuyinza bw’Omuntu ku Kusalawo Okukulu

Okusalawo okukulu ku bulamu bw’abantu kulina okusigala mu mikono gy’abantu. Ebyuma tebirina kuweebwa buyinza bwesalirawo ku bulamu n’okufa.

#### Akaatigo 59 — Obukuumi ku Bulabe bwa Tekinologiya

Buli muntu alina eddembe okukuumibwa ku tekinologiya akolerwa okulyaazanya oba okulimba abantu.

#### Akaatigo 60 — Okukuuma Enkolagana y’Abantu

Tekinologiya alina okwongera ku nkolagana y’abantu, ssi kugiggyawo. Okubeerawo kw’omuntu, okutegeeragana, n'okufaayo biwe omuwendo ogutasobola kuddibwamu.

---

EKITUNDU X: ENSI ENNAMU

#### Akaatigo 61 — Eddembe ly’Obudde n’Embeera Ennungi

Buli muntu alina eddembe okubeera mu mbeera y'obudde ennyonjo, amazzi amayonjo, n'obudde obuteebenteebe.

#### Akaatigo 62 — Ekitiibwa ky’Obutonde

Obutonde bulina omuwendo ogusinga obukodyo obukozesebwa abantu. Ebiramu byonna birina okukuumibwa.

#### Akaatigo 63 — Obutebenkevu bw’Obudde

Obutebenkevu bw’obudde kintu kikulu mu kukulakulana kw’abantu n’obulamu. Amawanga gonna galina obuvunaanyizibwa okulabirira obudde.

#### Akaatigo 64 — Enkulaakulana ey’Omuwendo (Sustainable Development)

Enkulaakulana erina okutuukiriza ebyetaago bya kaakano awatali kutaataaganya busobozi bwa milembe egijja.

---

EKITUNDU XI: OKUTEEKESA MU NKOLA

#### Akaatigo 65 — Obuvunaanyizibwa bw’Amawanga

Amawanga galina obuvunaanyizibwa obusooka okuyisa, okukuuma, n'okutuukiriza eddembe eriri mu kiwandiiko kino.

#### Akaatigo 66 — Obuvunaanyizibwa bw’Ebitongole

Kampuni n’ebitongole eby’enjawulo birina okuwa eddembe ly’obuntu n’obutonde ekitiibwa mu mirimu gyabyo gyonna.

#### Akaatigo 67 — Ekkomo ku Ddembe

Eddembe liyinza okuteekebwako ekkomo okusinziira ku mateeka, n’okukuuma eddembe ly’abalala. Naye eddembe lya ssaasi — nga okulaba emirembe n’obutatulugunyizibwa — teririna kuggyibwawo.

#### Akaatigo 68 — Okuliyirirwa n’Okubala

Buli muntu asobezeddwa ku ddembe rye alina eddembe okufuna bwenkanya n'okuliyirirwa.

#### Akaatigo 69 — Ebyenjigiriza ku Ddembe n’Obuvunaanyizibwa

Okumanya eddembe n’obuvunaanyizibwa kulina okukuzibwa mu byenjigiriza mu madaala gonna.

#### Akaatigo 70 — Okutegeera Ekiwandiiko

Tewali kintu mu kiwandiiko kino kirina kutegeerwa nga kiggyawo eddembe eddala lyonna erikuunibwa mu mateeka amalala.

---

OKUKAKASA OKUSEMBAYO

Ekiwandiiko kino kisimbulwa mu mpisa ez’awamu ez’abantu bonna:

* Etteeka ery’Ezaabu, eriyigirizibwa mu buli ddiini enkulu;

* Ekiwandiiko ky’Ensi Yonna eky’Eddembe ly’Obuntu;

* Amagezi g’amawanga g’ennono agabadde n’enkolagana ennungi n’Ensi;

* Ebiwandiiko ebitukuvu n’empisa z’amaddiini n’obufilosoofi.

Tuwaayo Ekiwandiiko kino ssi ng’ekigambo ekisemmbayo, wabula ng’okuyita — mu mbeera y’okuteesa, okwewaayo, n’okukola awamu. Kyogera ku kintu ekutugatta, ssi ekituyawula.

Tuli ffamire emu ku nsi eno entono. Obulamu bwaffe bwesiganye. Ekkubo liri mu bumu, ssi mu kwawukana; ssi mu kulyazaanya wabula mu kuwaayo; ssi mu kuleka ss uubi wabula mu ss uubi.

Ekiwandiiko kino kikutuyita okufuuka abantu abawa eddembe ly’abalala ekitiibwa — abantu b’ekisa, obwesigwa, obuvumu, n’amagezi. Abantu abazimba emiguwa (bridges), ssi bisenge.

**Kulangiriddwa mu ssuubi n’obumu  

ku lw’amawanga gonna, agaliwo n’agajja  

nga ffamire y’abantu emu**

---

EKITUNDU EKYOKUBIRI: OLULIMI OLWANGU

Ku lw’Abasomi bonna

Ekiwandiiko ky’Ensi Yonna — Mu ngeri ennyangu

#### Kino Kintu Ki?

Gano ge muwendo gwa mpisa ez’awamu ku lw’abantu bonna. Kinnyonnyola:

* Ngeri buli muntu gy’asaanidde okuyisibwamu

* Mpisa ki ze tulina okufuba okubeera nazo

* Ngeri gye tulina okuyisamu abalala, ebitundu byaffe, n’ensi yaffe

* Ddembe ki buli muntu lye alina

* Buvunaanyizibwa ki obujja n’eddembe eryo

Ennyingo enkulu eri mu kintu ky’amagezi ag’ekitalo: yisa abalala nga bwe wandyagadde okuyisibwa.

#### Ebirowoozo Ebikulu

**1. Tuli Ffamire y'Abantu Emu**

Wansi w'enjawulo zonna — obuwangwa, olulimi, eddiini — tulina obuntu bumu. Obumu buno kintu kikulu mu biseera byaffe eby'omu maaso.

**2. Buli Muntu wa Muwendo**

Oli wa muwendo. Ssi lwakuba olina ebintu, oba ebyo bye watuukako. Oli wa muwendo lwakuba oli muntu. Kino tekisobola kuggyibwawo.

**3. Beera n'Ekisa, Obwesigwa, n'Ekitiibwa**

Gano ssi birowoozo birungi byokka — gwe musingi gw’ekitundu kyonna ekirungi.

**4. Waayo Awatali Kulyazaanya**

Ekitundu ekirungi kye kyo buli muntu we kuwaayo ebisinze awatali kulyazaanya balala.

**5. Obumu Okusinga Okwawukana**

Amaanyi agatuyawula — okusosola, obukyayi — galeta obulabe mu biseera byaffe.

**6. Obwannansi bw'Ensi Yonna**

Oli wa muwendo mu kitundu kyo ne mu nsi yonna. Ebizibu bya kaakano byetaaga okulowooza nga ffamire y’abantu emu.

**7. Eddembe lijja n'Obuvunaanyizibwa**

Okubeera n'eddembe tekitegeeza nti okola buli ky'oyagala. Eddembe likola bulungi nga likozesebwa n'obuvunaanyizibwa.

**8. Labirira Ensi**

Ensi ge maka gaffe gokka. Tulina okugikuuma ku lwaffe n'olw'abo abajja.

**9. Abantu Bali mu Lugendo**

Tukyakula. Buli mulembe guyinza okutwala mu maaso obwenkanya.

**10. Waliwo Ensonga y'Essuubi**

Ne bwe wabaawo ebizibu, enkulaakulana esoboka.

#### Oyo Gwe Tulina Okufuba Okubeera

* **Ow'ekisa** — Kuyisa abalala n'obukkakkamu

* **Ow'amazima** — Kwogera amazima; butalimba

* **Ow'ekitiibwa** — Kuyisa buli muntu nga wa muwendo

* **Omutonnyi** — Kukozesa bitone byo

* **Ow'amagezi** — Kwagala okuyiga bulijjo

* **Omuvumu** — Kuyimirira ku kituufu

* **Owetowaze** — Kumanya nti tomanyi byonna

* **Owebaza** — Kusiima kye wafuna

* **Osonyiwa** — Kuleka kiruyi; kukkiriza kuwona

* **Ow'essanyu** — Kusanyukira obulamu

* **Ow'essuubi** — Kukkiriza nti eby'omu maaso bijja kuba birungi

* **Owaayo** — Kuwaayo ebisinze awatali kulyazaanya

#### Ekiyo Buli Muntu Ky’alina Eddembe Kukyo

* Obulamu n'obukuumi

* Eddembe ly'okulowooza n'okusinza

* Ebyama

* Obwenkanya mu mateeka

* Emmere, amazzi, n'ennyumba

* Okujjanjabwa

* Ebyenjigiriza

* Emirimu n'okusasulwa mu bwenkanya

* Okukozesa yintaneeti

* Obudde obunyonjo n'obutebenkevu

---

EKITUNDU EKYOKUSATU: OLW’ABAVUBUKA

Ku lw’Abavubuka (Emyaka 13-19)

Ekiwandiiko ky’Ensi Yonna — Ku lw’Abavubuka

#### Kino Kikwata ku Gwe

Ekiwandiiko kino kikwata ku kintu buli muntu ky’asaanidde okufuna — n’egwe kw'oli. Era kikwata ku ngeri gy'oyinza okufuuka muntu w'omuwendo.

Ssi mateeka gokka. Ndowooza y'ensi gye tuyinza okuzimba. Ensonga enkulu eri nti: **Yisa abantu ngeri gy’oyagala bakuyisemu.**

#### Tuli Bumu mu Kino

Wano w'eri ensonga: Tuli ffamire y'abantu emu. Tulina obuwangwa n'ennimi ezawukana, naye tulina obuntu bumu ku nsi eno entono. Ebizibu bye tuyolekera — obudde, "AI," obutali bwenkanya — tebimanyi nsalo. Tubigonjoolera wamu.

#### Beera n'Ekisa. Beera n'Amazima. Beera n'Ekitiibwa.

Bino birabika nga byangu, naye bye bisinga obukulu.

**Ekisa:** Ebikolwa ebitono bikola enjawulo ennene.

**Amazima:** Tolimba. Ensi ezimbiddwa ku bulimba egwa.

**Ekitiibwa:** Yisa buli muntu nga wa muwendo. Ne n'abo b'otakaanya nabo.

#### Waayo Awatali Kulyazaanya

Omusingi gw'obulamu: **Waayo ebisinze. Tokozesa ngeri ya kulyazaanya.** Obuwanguzi obujja olw’okuleetera abalala okulemererwa ssi buwanguzi butuufu.

#### Obumu Okusinga Okwawukana

Ensi ejjudde amaanyi agagayawula. Omulimu gwo: Gaana okutwala ensi nga "ffe" n' "abo." Zimba emiguwa, ssi bisenge.

#### Essuubi liriwo

Kyangu okubeera ow’ekiruyi. Naye essuubi ssi kintu ky’obusirusiru; kye kisobozesa omuntu okukola. Enkulaakulana eriwo, era ogenda okubeera kitundu ku nkulaakulana eyo.

---

EKITUNDU EKYOKUNA: OLW’ABAANA

Ku lw’Abaana (Emyaka 8-12)

Ensi Gye Twagala — Ku lw’ABAANA

#### Ekisuubizo eri Bonna

Lowooza ku nsi gye:

* Buli muntu ayisibwa mu bwenkanya

* Abantu balina ekisa n'amazima

* Tuyambagana

* Tulabirira Ensi

* Buli muntu alina emmere n'amaka amakuume

Ekiwandiiko kino kisuubizo ky’okuzimba ensi eyo.

#### Tuli Ffamire Emu

Kino kyakitalo: Abantu bonna ku nsi bali ffamire emu nnene. Tulina emmere eyawukana n'ennimi, naye tuli bantu. Bwe wekkaaba omuntu asaanidde okubeera ow'enjawulo, jjukira: muzzukulu munnanyi!

#### Etteeka ery’Ezaabu

Bulijjo, buli wamu, abantu bakkaanya ku kintu kimu:

**Yisa abalala ngeri gy'oyagala bakuyisemu.**

#### Beera n'Ekisa, Amazima, n'Ekitiibwa

* **Ekisa:** Okumwenya, okuyamba, okwogera ebirungi.

* **Amazima:** Tolimba. Ne bwe kiba kizibu, yogera amazima.

* **Ekitiibwa:** Yisa buli muntu nti wa muwendo.

#### Kuyambagana Awatali Kukumpanya

* Kola omugabo gwo.

* Gabana mu bwenkanya.

* Totwala bisinga ku bye weetaaga.

* Tolimba abalala okufuna ky'oyagala.

#### Ensi Maka Gaffe

Ensi maka gaffe — n'amaka g'ebisolo, ebisimba, n'ebiramu byonna.

* Toyonona mazzi oba emmere.

* Tokasuka bisasiro.

* Kuuma ebisolo n'ebisimba.

#### Essuubi liriwo

Oluusi ensi erabika ng'etiisa. Ekyo kikkirizibwa okukiwulira. Naye ebintu biyinza okubeera obulungi. Abantu bayinza okukyuka. Ebizibu biyinza okugonjoolwa.

#### Ekisuubizo

Buli muntu bwe yandigezezaako okugoberera Etteeka ery’Ezaabu — okubeera n’ekisa, amazima, n’obuvumu — ensi yandibadde nnungi nnyo.

Oyinza okubeera kitundu ku kukola kino okutandika leero.

#### Mu ngeri ennyangu ennyo

Beera mulungi. Beera n’ekisa. Beera n’amazima. Yamba abalala. Tuli ffamire emu. Labirira Ensi. Era bulijjo waliwo ensonga y’essuubi.