УНИВЕРЗАЛНА ПОВЕЛБА ЗА ЧОВЕЧКО ДОСТОИНСТВО И ПЛАНЕТАРЕН ПРОЦУТ

**Единствена визија за човештвото**

---

СОДРЖИНА

**ДЕЛ ПРВИ: ЦЕЛОСНА ПОВЕЛБА**

* Преамбула

* Дел I: Основни принципи (Членови 1-7)

* Дел II: Човечки карактер и аспирација (Членови 8-20)

* Дел III: Морален карактер и општествена одговорност (Членови 21-29)

* Дел IV: Единство и мир (Членови 30-33)

* Дел V: Права на поединецот (Членови 34-43)

* Дел VI: Права на народите (Членови 44-46)

* Дел VII: Социјални и економски права (Членови 47-52)

* Дел VIII: Правата во дигиталната ера (Членови 53-56)

* Дел IX: Технологијата во служба на човештвото (Членови 57-60)

* Дел X: Живата Земја (Членови 61-64)

* Дел XI: Спроведување (Членови 65-70)

* Завршна афирмација

**ДЕЛ ВТОРИ: ВЕРЗИЈА НА ЕДНОСТАВЕН ЈАЗИК**

**ДЕЛ ТРЕТИ: ВЕРЗИЈА ЗА МЛАДИ**

**ДЕЛ ЧЕТВРТИ: ВЕРЗИЈА ЗА ДЕЦА**

---

ДЕЛ ПРВИ: ЦЕЛОСНА ПОВЕЛБА

ПРЕАМБУЛА

Ние, народите на Земјата, обединети во нашето заедничко човештво и поврзани со нашата заедничка судбина на оваа жива планета:

Признавајќи дека секое човечко суштество поседува вродено достоинство и вредност — без разлика дали се разбрани како дадени од Бога, природно надарени или суштински човечки — кои ништо не може да ги намали;

Почитувајќи ја мудроста што се наоѓа во секоја голема религиозна, филозофска и староседелска традиција, кои учат дека мораме да се однесуваме со другите онака како што сакаме тие да се однесуваат со нас;

Разбирајќи дека човештвото постои во сооднос — едни со други, со предците и потомците, со земјата и водите и со сите живи суштества што ја споделуваат оваа Земја;

Потврдувајќи дека сме едно човечко семејство, споделувајќи заедничко потекло и заеднички дом, и дека нашата иднина зависи од препознавањето на ова единство додека ја почитуваме нашата различност;

Учејќи од тагите на историјата — кога достоинството беше негирано, кога народите беа свртени едни против други и кога Земјата беше ранувана — и решени да изградиме поправеден и помирен свет;

Потврдувајќи дека човечките суштества не треба само да бидат заштитени од штета, туку се повикани да напредуваат и да цветаат — како креатори, трагачи по вистината и придонесувачи за општото добро;

Верувајќи дека човештвото е на патување на развој, сè уште станувајќи она што би можело да биде, и дека секоја генерација има можност и одговорност да го унапреди овој заеднички напредок;

Соочувајќи се заедно со големите предизвици на нашето време — заканите за климата, новите технологии со невидена моќ, постојаната сиромаштија и нееднаквост и кревкоста на мирот — со кои ниту една нација или народ не може да се справи сам;

Потврдувајќи дека правата носат одговорности, дека слободата му служи на општото добро и дека мерилото за секое општество е тоа како се однесува кон најранливите;

Со ова ја прогласуваме оваа Универзална повелба за човечко достоинство и планетарен процут како заедничка визија и стандард за сите народи и сите нации.

---

ДЕЛ I: ОСНОВНИ ПРИНЦИПИ

#### Член 1 — Златното правило

Основата на оваа Повелба е етиката на реципроцитет, која се наоѓа во секоја трајна морална традиција: Однесувајте се кон другите онака како што би сакале тие да се однесуваат кон вас. Не правете им на другите го она што не би сакале тие да ви го прават вам. Овој принцип се протега на сите лица, заедници и нации. Тој го води нашиот однос со идните генерации и со природниот свет. Тој нè повикува не само да избегнуваме штета, туку и активно да го бараме доброто на другите.

#### Член 2 — Вродено достоинство

Секое човечко суштество поседува вродено достоинство кое не зависи од никаков квалитет, постигнување или статус. Ова достоинство не може да биде доделено од ниту една моќ, ниту пак одземено. Тоа е изворот од кој произлегуваат сите права и стандардот според кој мора да се судат сите дејствија.

#### Член 3 — Едно човечко семејство

Човештвото е едно семејство. Под сите разлики во културата, јазикот, верата и нацијата, споделуваме заедничко потекло, заедничка природа и заеднички дом. Ова единство не е цел што треба да се постигне, туку реалност што треба да се препознае и почитува. Ние сме поврзани едни со други без разлика дали го признаваме тоа или не; мудроста лежи во соодветното живеење.

#### Член 4 — Единство во различноста

Ова едно човечко семејство се изразува преку многу култури, јазици, вери и традиции. Оваа различност е богатство што треба да се негува, а не проблем што треба да се реши. Ниту една единствена цивилизација или светоглед не ја поседува целата вистина. Учиме едни од други, а нашите разлики нè збогатуваат сите. Вистинското единство ја прифаќа различноста; не ја брише.

#### Член 5 — Грижа за Земјата

Земјата го одржува целиот живот и заслужува наша почит и грижа. Природата има вредност надвор од нејзината корисност за луѓето. Ние сме дел од мрежата на животот, а не одвоени од неа. Здравјето на човештвото и здравјето на планетата се неразделни.

#### Член 6 — Одговорност кон идните генерации

Ја чуваме Земјата во име на оние што ќе дојдат по нас. Секоја генерација мора да ги земе предвид последиците од своите избори врз потомците кои сè уште не се родени. Повикани сме да бидеме добри предци, оставајќи свет способен да го одржува животот и надежта.

#### Член 7 — Патувањето на човештвото

Човештвото е на патување на развој — морален, социјален и духовен — сè уште станувајќи она што би можело да биде. Секоја генерација го наследува напредокот и неуспесите на оние што биле пред неа и има можност да напредува кон поголема правда, мудрост и процут. Ова заедничко патување им дава значење на индивидуалните животи и нè повикува да придонесеме за нешто поголемо од самите нас.

---

ДЕЛ II: ЧОВЕЧКИ КАРАКТЕР И АСПИРАЦИЈА

#### Член 8 — Добрина

Добрината е најуниверзалната доблест — разбрана од децата, почитувана од секоја култура, потребна на сите. Секој човек е повикан да биде љубезен: да постапува со нежност, внимание и грижа кон другите. Малите чинови на добрина го одржуваат ткивото на секојдневниот живот; нивното отсуство го прави светот суров и ладен. Општествата треба да ја негуваат добрината во своите обичаи, институции и образование.

#### Член 9 — Искреност и вистинитост

Искреноста е темелот на довербата, а довербата е темелот на општеството. Секој човек треба да се стреми да биде вистинит во зборовите и делата — да ја зборува вистината, да ги исполнува ветувањата, точно да се претставува себеси и ситуациите и да ги отфрла лагите, измамите и манипулациите. Општество изградено на лаги не може да опстане. Оние што ја зборуваат вистината, дури и кога е тешко, им служат на сите.

#### Член 10 — Почит

Секој човек заслужува да биде третиран со почит — признаен како суштество со вредност, ислушан и сфатен сериозно. Почитта не бара согласност; таа бара препознавање на достоинството на другиот. Непочитувањето, презирот и дехуманизацијата се семиња на суровоста. Општествата треба да поттикнуваат култури на меѓусебна почит низ сите разлики.

#### Член 11 — Човечкото суштество како креатор

Секој човек е роден со капацитет да создава, да замислува, да гради и да придонесува со нешто уникатно за светот. Овој креативен дух е суштински за човечкото достоинство. Општествата треба да ја негуваат креативноста, да обезбедуваат можности за смислена работа и изразување и да препознаат дека секој човек има дарби што може да ги понуди.

#### Член 12 — Самопочит и идентитет

Секој човек има право да развие здраво чувство за сопствената вредност што доаѓа одвнатре, а не само од надворешна потврда. Образованието и културата треба да негуваат самопочит вкоренета во карактерот, трудот и придонесот — а не во доминацијата над другите. Уникатниот идентитет, перспектива и пат на секој човек треба да се почитуваат.

#### Член 13 — Љубопитност и потрага по вистината

Желбата за разбирање е фундаментална за човечкото битие. Секој човек има право и одговорност да ја бара вистината со отворен ум, да прашува, да учи и да се развива во текот на целиот живот. Општествата треба да ја поттикнуваат љубопитноста, да го штитат искреното истражување и да ги почитуваат оние што се стремат кон знаење во служба на мудроста.

#### Член 14 — Правда со емпатија

Потрагата по правда мора да биде водена од емпатија — капацитетот да се разберат и споделат чувствата на другите. Правдата без сочувство станува суровост; сочувството без правда овозможува погрешни дела. Секој човек е повикан да се залага за она што е правилно, додека се обидува да ги разбере дури и оние со кои не се согласува.

#### Член 15 — Здрав стремеж

Човечките суштества природно се стремат да растат, да се подобруваат и да се истакнуваат. Треба да се поттикнува здравата конкуренција која ги зголемува перформансите, инспирира извонредност и ги почитува противниците. Сепак, конкуренцијата никогаш не смее да оправдува суровост, експлоатација или уништување на другите. Успехот постигнат со повредување на другите не е вистински успех. Целта не е да се поразат другите, туку да се развие сопствената личност и да се придонесе за целината.

#### Член 16 — Индивидуалност и припадност

Секој човек е уникатен и неповторлив, со карактеристични дарби, перспективи и придонеси. Оваа индивидуалност треба да се негува, а не да се потиснува. Во исто време, човечките суштества цветаат во заедница и поврзаност. Тензијата помеѓу индивидуалноста и припадноста треба да се одржува, а не да се решава — и двете се неопходни за полно човештво.

#### Член 17 — Восхит и убавина

Човечките суштества се способни за стравопочит — да бидат трогнати од убавината, мистеријата и пространоста на постоењето. Овој капацитет за восхит е дар што треба да се негува, а не слабост што треба да се надмине. Уметноста, природата, музиката, приказните и контемплацијата ја хранат душата. Општествата треба да ги штитат просторите за убавина, тишина и рефлексија и не треба да го сведуваат човечкиот живот на само продуктивност и потрошувачка.

#### Член 18 — Баланс и целосност

Животот во процут бара рамнотежа: помеѓу амбицијата и задоволството, помеѓу само-усовршувањето и само-прифаќањето, помеѓу работата и одморот, помеѓу давањето и примањето. Немирната потрага по „повеќе“ без ограничување води до празнина. Мудроста лежи во тоа да се знае што е доволно, во присутноста во животот таков каков што е и во наоѓањето мир во рамките на стремежот.

#### Член 19 — Радост и славење

Животот е наменет да се живее со радост. Играта, хуморот, славењето и задоволството не се одвлекување од сериозната работа на живеењето — тие се суштински за човечкиот процут. Општествата треба да остават простор за свечености, одмор и едноставно уживање во постоењето. Животот без радост е намален, без оглед колку е исполнет со должности.

#### Член 20 — Надеж

Надежта е доблест што ги овозможува сите други доблести. Тоа е уверувањето дека трудот е важен, дека иднината може да биде подобра, дека доброто не е залудно. Без надеж, храброста згаснува и дејствувањето престанува. Секој човек има право на основи за надеж и одговорност да ја одржува надежта кај другите. Очајот не е реализам; тој е предавање.

---

ДЕЛ III: МОРАЛЕН КАРАКТЕР И ОПШТЕСТВЕНА ОДГОВОРНОСТ

#### Член 21 — Одговорност кон другите

Секој човек има должност да придонесува за благосостојбата на својата заедница според своите капацитети. Оние со поголеми можности носат поголема одговорност да им помогнат на оние на кои им е потребна помош. Солидарноста со ранливите, оние што страдаат и маргинализираните е знак на морална зрелост. Никој кој може да помогне не треба да стои со скрстени раце додека другите страдаат.

#### Член 22 — Придонесување без експлоатација

Општество во процут е она во кое секој човек придонесува со својот полн потенцијал без да бара неправедна предност над другите. Земањето повеќе од својот дел, експлоатирањето на трудот или довербата на другите или напредувањето на сметка на општественото добро го нагризува социјалното ткиво. Целта не е лична корист, туку заеднички процут. Кога секој придонесува и никој не експлоатира, сите напредуваат.

#### Член 23 — Интегритет

Интегритетот значи да се биде целосен — истата личност приватно како и јавно, дејствувајќи во согласност со сопствените вредности дури и кога никој не гледа. Личноста со интегритет ги исполнува ветувањата, ги почитува обврските и на неа може да ѝ се верува. Општествата функционираат само кога повеќето луѓе дејствуваат со интегритет во поголемиот дел од времето.

#### Член 24 — Благодарност и понизност

Добриот живот вклучува благодарност — ценење на она што сме го добиле од семејството, заедницата, природата и оние што биле пред нас. Благодарноста е антидот за чувството дека нешто ни следува по автоматизам; таа го трансформира начинот на кој го гледаме светот и нашето место во него. Понизноста ги признава границите на нашето знаење, придонесот на другите за нашиот успех и нашата зависност од сили надвор од наша контрола. Заедно, благодарноста и понизноста нè отвораат за мудрост и нè штитат од ароганција.

#### Член 25 — Управување со ресурсите

Ресурсите — без разлика дали се лични, заеднички или природни — треба да се користат мудро, а не да се трошат залудно или да се натрупуваат. Расфрлањето е прекршок против оние кои имаат помалку и оние кои ќе дојдат по нас. Секој треба да живее во рамките на своите можности и да ги третира заедничките ресурси како доверена обврска, а не како посед за експлоатација.

#### Член 26 — Незлоупотреба на добрата волја

Генерозноста и довербата на другите не смеат да се експлоатираат. Оние кои добиваат помош носат одговорност добро да ја искористат и, кога се во можност, да им помогнат на другите за возврат. Искористувањето на добрината, добротворството или јавните добра за себична корист е предавство на општествената врска. Слободата зависи од тоа дали повеќето луѓе постапуваат со добра волја во поголемиот дел од времето.

#### Член 27 — Храброст и морално убедување

Доброто живеење бара храброст — подготвеност да се застане зад вистината и правдата дури и кога тоа чини, да се зборува кога молчењето би било полесно и да се постапува правилно наспроти притисок или страв. Моралниот кукавичлук го овозможува злото. Секој човек е повикан на тивка храброст на секојдневниот интегритет и, кога е потребно, на јавна храброст на сведочењето.

#### Член 28 — Простување

Капацитетот да се прости — на другите и на себеси — е суштински за лекување и продолжување напред. Чувањето гнев го труе оној кој го чува. Простувањето не значи заборавање, оправдување или напуштање на правдата; тоа значи ослободување од зафатот на незадоволството и отворање на можноста за помирување. Без простување, раните никогаш не зараснуваат и циклусите на штета продолжуваат.

#### Член 29 — Служба и придонес

Смислен живот се наоѓа не само во она што го примаме, туку и во она што го даваме. Службата на другите — на семејството, заедницата и поширокиот свет — е извор на длабоко исполнување и цел. Оние кои служат откриваат дека давањето го збогатува оној што дава. Општествата треба да ги почитуваат оние што служат и треба да негуваат кај сите лица разбирање дека не сме тука само за себе, туку и едни за други.

---

ДЕЛ IV: ЕДИНСТВО И МИР

#### Член 30 — Обединување наместо поделба

Иднината на човештвото зависи од нашиот капацитет да се зближиме наместо да се раздвојуваме. Силите што делат — трибализам, предрасуди, демагогија, страв од другиот — ја загрозуваат нашата заедничка благосостојба и ги предизвикале најголемите ѕверства во историјата. Секој човек е повикан да се спротивстави на искушението да го гледа светот како „ние против нив“, да бара заеднички јазик низ разликите и да гради мостови наместо ѕидови. Единството не значи униформност; тоа значи препознавање на нашето заедничко човештво под сите разлики.

#### Член 31 — Отфрлање на трибализмот и маргинализацијата на другиот

Тенденцијата човештвото да се дели на „ние“ и „тие“ — и да се дехуманизираат оние што се сметаат за „други“ — е коренот на предрасудите, прогонот и геноцидот. Секој човек треба да се спротивстави на оваа тенденција кај себе и да ѝ се спротивстави во своето општество. Ниту една група не е подчовечка. Ниту еден народ не е потрошен. Странецот, туѓинецот, оној што е поинаков — и тие се целосно луѓе, целосно заслужуваат достоинство.

#### Член 32 — Глобално граѓанство

Секој човек е граѓанин на светот, како и на сопствената заедница и нација. Ова глобално граѓанство не ги заменува другите идентитети, туку ги надополнува. Предизвиците на нашето време — климатските промени, пандемиите, нуклеарното оружје, вештачката интелигенција — бараат размислување и дејствување како едно човештво. Патриотизмот и глобалната одговорност не се спротивставени; и двете можат да одат заедно. Еволуцијата на човечкото општество укажува кон сè пошироки кругови на морална загриженост.

#### Член 33 — Мир

Мирот е повеќе од отсуство на војна; тоа е присуство на правда, сигурност и услови за човечки процут. Секој човек има право да живее во мир. Општествата треба да ги решаваат конфликтите преку дијалог, преговори и законски средства. Насилството треба да биде последно средство, ограничено со морални граници. Оние кои работат за мир — кои ги помируваат непријателите, кои ги смируваат конфликтите, кои градат разбирање — вршат света работа.

---

ДЕЛ V: ПРАВА НА ПОЕДИНЕЦOT

#### Член 34 — Еднаквост

Сите луѓе се раѓаат слободни и еднакви по достоинство и права. Секој човек, без разлика на кој било вид — вклучувајќи раса, боја, пол, јазик, религија, политичко мислење, национално или социјално потекло, имот, раѓање или друг статус — има право на целосна заштита на оваа Повелба.

#### Член 35 — Живот, слобода и безбедност

Секој човек има право на живот, слобода и безбедност на личноста. Никој не смее да биде подложен на тортура или на сурово, нечовечко или понижувачко постапување. Никој не смее да биде држен во ропство или потчинетост. Никој не смее да биде произволно лишен од живот или слобода.

#### Член 36 — Слобода на мислата, совеста и религијата

Секој човек има право на слобода на мислата, совеста и религијата. Ова ја вклучува слободата да има какво било верување или никакво, да ги менува своите верувања и да ја практикува својата вера во богослужба, поучување и обреди. Никој не смее да биде принудуван во прашања на верување.

#### Член 37 — Слобода на изразување и информации

Секој човек има право на слобода на изразување, вклучувајќи ја и слободата да бара, прима и споделува информации и идеи. Ова ја вклучува слободата на медиумите и сите форми на комуникација. Овие слободи носат одговорности и може да бидат ограничени само доколку е неопходно за заштита на правата на другите или на суштинските јавни интереси.

#### Член 38 — Слобода на собирање и здружување

Секој човек има право на мирно собирање и на формирање и приклучување кон здруженија, вклучувајќи организации за заштита на нивните интереси. Никој не може да биде принуден да припаѓа на кое било здружение.

#### Член 39 — Демократско учество

Авторитетот на власта почива на волјата на народот. Секој човек има право да учествува во управувањето, директно или преку слободно избрани претставници, и да гласа на вистински избори со универзално и еднакво право на глас. Младите луѓе имаат право на значаен глас во одлуките што влијаат на нивната иднина.

#### Член 40 — Правда и правична постапка

Сите лица се еднакви пред законот. Секој има право на фер третман од страна на непристрасни трибунали, да се смета за невин додека не се докаже вината, на правен совет и на ефективен правен лек кога се прекршени правата. Никој не смее да биде подложен на произволно апсење или притвор.

#### Член 41 — Приватност

Секој човек има право на приватност во својот личен живот, семејство, дом и комуникација. Ова право се протега и на заштита на личните информации и податоци. Никој не смее да биде подложен на произволно набљудување или мешање во неговите приватни работи.

#### Член 42 — Слобода на движење

Секој човек има право слободно да се движи и да го избере своето место на живеење. Секој има право да напушти која било земја и да се врати во својата. Секој има право да бара засолниште од прогон. Исто така, секој човек има право да остане во својата татковина.

#### Член 43 — Семејство и заедница

Семејството, во неговите различни форми, е основна единица на општеството која има право на заштита. Возрасните имаат право да стапат во брак со слободна и целосна согласност и да основаат семејство. Децата имаат право на грижа, заштита и семејни врски. Заедниците имаат право да го одржуваат својот начин на живот и општествените врски.

---

ДЕЛ VI: ПРАВА НА НАРОДИТЕ

#### Член 44 — Самоопределување

Сите народи имаат право да ја одредуваат сопствената судбина, да го избираат својот политички статус и да го следат својот економски, социјален и културен развој. Ниту еден народ не смее да биде лишен од сопствените средства за живот или од правото да ја обликува својата иднина.

#### Член 45 — Малцинства и посебни заедници

Лицата кои припаѓаат на етнички, религиозни, јазични или културни малцинства имаат право да уживаат во сопствената култура, да ја практикуваат сопствената религија и да го користат сопствениот јазик. Идентитетот и процутот на сите посебни заедници ќе бидат заштитени. Кога одлуките значително влијаат врз земјиштето, ресурсите или начинот на живот на една заедница, ќе се бара слободна, претходна и информирана согласност од таа заедница.

#### Член 46 — Вистина и помирување

Онаму каде што се направени тешки неправди, народите имаат право на вистина, признавање и можност за лекување. Правдата вклучува не само одговорност, туку и помирување. Градењето на мирна иднина бара чесно соочување со минатото.

---

ДЕЛ VII: СОЦИЈАЛНИ И ЕКОНОМСКИ ПРАВА

#### Член 47 — Соодветен животен стандард

Секој човек има право на животен стандард соодветен за здравје и благосостојба, вклучувајќи храна, вода, облека, домување и основни услуги. Секој има право на сигурност во времиња на потреба надвор од негова контрола. Никој не треба да биде гладен или бездомник во свет на изобилство.

#### Член 48 — Работа

Секој човек има право на работа, на правични услови, на праведна плата и на заштита од експлоатација. Работниците имаат право на организирање и на колективно преговарање. Секој има право на одмор, слободно време и разумни ограничувања на работното време. Принудната работа е забранета.

#### Член 49 — Образование

Секој човек има право на образование. Образованието ќе ја развива целосната човечка личност, ќе негува критичко размислување и креативност, ќе го зајакнува почитувањето на правата и различноста и ќе поттикнува разбирање меѓу сите народи. Основното образование ќе биде бесплатно и задолжително; понатамошното образование ќе биде прогресивно достапно за сите.

#### Член 50 — Здравје

Секој човек има право на највисокиот достижен стандард на физичко и ментално здравје. Ова вклучува пристап до здравствена заштита, суштински лекови, чиста вода, соодветна исхрана и здрави услови за живот. На менталното здравје ќе му се придава еднаква важност како и на физичкото здравје.

#### Член 51 — Култура и наука

Секој човек има право да учествува во културниот живот, да ужива во уметноста и да ги споделува придобивките од научниот напредок. Традиционалното знаење и културното наследство ќе се почитуваат и заштитуваат. Плодовите на човечката креативност и откритија му припаѓаат на крајот на целото човештво.

#### Член 52 — Праведен економски поредок

Економијата ќе му служи на човечката благосостојба и на здравјето на планетата, а не само на акумулацијата на богатство. Трговијата и финансиите ќе бидат праведни и транспарентни. Сите народи имаат суверенитет над нивните природни ресурси. Економските договори што ја одржуваат сиромаштијата или експлоатацијата се неправедни.

---

ДЕЛ VIII: ПРАВАТА ВО ДИГИТАЛНАТА ЕРА

#### Член 53 — Пристап до информатичка технологија

Секој човек има право на пристап до дигитални технологии и комуникациска инфраструктура неопходни за учество во модерното општество. Придобивките од информатичката ера ќе се споделуваат нашироко, а бариерите за пристап прогресивно ќе се надминуваат.

#### Член 54 — Заштита на податоци

Секој човек има право на заштита на своите лични податоци. Собирањето и користењето на личните информации ќе биде транспарентно, ограничено на легитимни цели и предмет на значајна согласност. Секој има право да знае какви податоци се чуваат за него и да ги коригира или избрише неточните или непотребните податоци.

#### Член 55 — Слобода од незаконско набљудување

Ниту едно лице нема да биде подложено на произволно или незаконско набљудување. Следењето на комуникациите или активностите мора да биде овластено со закон, неопходно, пропорционално и подложно на независен надзор. Правото на приватна комуникација ќе биде заштитено.

#### Член 56 — Транспарентност во автоматизираните одлуки

Кога автоматизираните системи донесуваат или влијаат врз одлуки кои значително влијаат врз животите на луѓето, засегнатите имаат право да разберат како се носат таквите одлуки, да имаат човечки преглед и ефективно да ги оспорат. Никој не смее да биде подложен на дискриминација од алгоритамски системи.

---

ДЕЛ IX: ТЕХНОЛОГИЈАТА ВО СЛУЖБА НА ЧОВЕШТВОТО

#### Член 57 — Водечки принципи за технологијата

Технологијата ќе му служи на човештвото, а нема да го господари. Моќните технологии, вклучително и вештачката интелигенција, ќе се развиваат и користат на начини кои го почитуваат човечкото достоинство, го зачувуваат човечкиот капацитет за одлучување, ја промовираат правичноста, ја одржуваат транспарентноста, обезбедуваат одговорност и штитат од штета. Оние кои креираат и применуваат технологии носат одговорност за нивните ефекти.

#### Член 58 — Човечка контрола врз критичните одлуки

Одлуките со длабоки последици за човечкиот живот и благосостојба ќе останат под значајна човечка контрола. На машините нема да им се даде автономна моќ над животот и смртта. Човечкото расудување, мудроста и моралната одговорност не можат да им се делегираат на системи на кои тие им недостасуваат.

#### Член 59 — Заштита од технолошка штета

Секој човек има право да биде заштитен од технологии дизајнирани да манипулираат, измамат или експлоатираат човечки ранливости. Посебна заштита ќе им се овозможи на децата и на другите ранливи лица. Кога технологиите претставуваат сериозни ризици, претпазливоста ќе го води нивното распоредување.

#### Член 60 — Зачувување на човечката поврзаност

Технологијата ќе ги подобрува наместо да ги заменува значајните човечки односи и заедницата. Во суштинските услуги што влијаат врз човечката благосостојба, ќе се зачува опцијата за човечка интеракција. Ќе се признае незаменливата вредност на човечкото присуство, емпатијата и грижата.

---

ДЕЛ X: ЖИВАТА ЗЕМЈА

#### Член 61 — Право на здрава животна средина

Секој човек има право на чиста, здрава и одржлива животна средина, вклучувајќи чист воздух, безбедна вода, здрави екосистеми и стабилна клима. Деградацијата на животната средина што го загрозува човечкото здравје и благосостојба ќе биде спречена и поправена.

#### Член 62 — Почит кон природата

Природниот свет има вредност надвор од неговата корисност за луѓето и заслужува почит и заштита. Екосистемите, видовите и мрежата на животот ќе бидат зачувани и, онаму каде што се оштетени, обновени. Оние кои зависат од земјата и се грижат за неа, ќе имаат глас во нејзиното управување.

#### Член 63 — Климатска стабилност

Стабилната клима е од суштинско значење за човечката цивилизација и процутот на животот. Сите народи споделуваат одговорност за заштита на климатскиот систем, при што оние кои најмногу придонеле за неговото нарушување и оние со најголем капацитет носат поголема обврска. Товарот на климатските дејствија и адаптацијата ќе се споделуваат правично.

#### Член 64 — Одржлив развој

Развојот ќе ги задоволува сегашните потреби без да се загрози способноста на идните генерации да ги задоволат сопствените. Економскиот просперитет, социјалната благосостојба и заштитата на животната средина се неразделни и меѓусебно се засилуваат. Секој народ има право да го следи развојот во согласност со сопствените вредности и околности.

---

ДЕЛ XI: СПРОВЕДУВАЊЕ

#### Член 65 — Одговорност на државите

Државите носат примарна одговорност да ги почитуваат, штитат и исполнуваат правата во оваа Повелба. Тие ќе обезбедат ефективни правни лекови за прекршувањата и прогресивно ќе ги остваруваат сите права во целосниот обем на нивниот капацитет. Државите ќе соработуваат на меѓународен план за решавање на предизвиците кои се надвор од моќта на која било нација да ги реши сама.

#### Член 66 — Одговорност на институциите

Корпорациите, организациите и институциите од секаков вид ќе ги почитуваат човековите права и животната средина во сите нивни активности. Тие ќе дејствуваат транспарентно, ќе спречуваат штета и ќе бидат одговорни за штетата што ќе ја предизвикаат. Моќта подразбира одговорност.

#### Член 67 — Ограничувања на правата

Правата може да се ограничат само како што е пропишано со закон, само доколку е неопходно за заштита на правата на другите или суштинските јавни интереси и само во сооднос со целта што се следи. Одредени фундаментални права — вклучувајќи ја слободата од тортура, ропство и произволно лишување од живот — никогаш не смеат да се суспендираат под никакви околности.

#### Член 68 — Правен лек и одговорност

Секој човек чии права се прекршени има право на ефективен правен лек. Ќе постојат независни механизми за примање поплаки, истражување на прекршувањата и обезбедување одговорност. Оние кои откриваат неправилности ќе бидат заштитени.

#### Член 69 — Образование за права и одговорности

Познавањето на правата и одговорностите ќе се промовира преку образование на сите нивоа и во текот на целиот живот. Секој човек ќе има можност да научи за оваа Повелба и како да живее според нејзините принципи. Формирањето на карактерот и граѓанската доблест ќе се негуваат паралелно со знаењето.

#### Член 70 — Толкување

Ништо во оваа Повелба нема да се толкува така што ќе ограничи кое било право поцелосно заштитено на друго место, или за да се оправда какво било дејствие насочено кон уништување на правата што ги прокламира. Оваа Повелба ќе се чита во согласност со Универзалната декларација за човекови права и другите инструменти кои го штитат човечкото достоинство.

---

ЗАВРШНА АФИРМАЦИЈА

Оваа Повелба се заснова на заедничкото морално наследство на човештвото:

* Златното правило, поучувано од секоја голема традиција;

* Универзалната декларација за човекови права и меѓународните пактови што следеа;

* Уставите и повелбите на нациите кои се стремат кон правда;

* Мудроста на староседелските народи кои живееле во сооднос со Земјата;

* Светите текстови и етичките поуки на светските вери и филозофии;

* Сознанијата на психологијата, филозофијата и човечкото искуство за тоа што им овозможува на луѓето да цветаат.

Ја нудиме оваа Повелба не како последен збор, туку како покана — за дијалог, за посветеност и за заедничка акција. Таа зборува за она што нè обединува, а не за она што нè дели. Таа не му припаѓа на ниту една нација, култура или кредо, туку на сите кои го потврдуваат достоинството на секој човек и скапоценоста на нашиот заеднички дом.

Ние сме едно човечко семејство на една мала планета. Нашите судбини се поврзани. Патот напред не е поделба, туку единство; не експлоатација, туку придонес; не очај, туку надеж.

Оваа Повелба нè повикува не само да ги бараме нашите права, туку и да станеме тип на луѓе кои ги почитуваат правата на другите — луѓе со добрина, искреност, храброст и мудрост. Луѓе кои придонесуваат без експлоатација. Луѓе кои градат мостови, а не ѕидови. Луѓе достојни за патувањето на кое се наоѓа човештвото.

Нека оваа визија нè води кон свет каде што секој човек може да процути, каде што правдата и мирот се прегрнуваат, каде што човечката креативност му служи на општото добро и каде што човештвото живее во хармонија со Земјата што нè одржува сите нас.

**Прогласена во надеж и солидарност  

за сите народи, сегашни и идни  

како едно човечко семејство**

---

ДЕЛ ВТОРИ: ВЕРЗИЈА НА ЕДНОСТАВЕН ЈАЗИК

За општи читатели

Универзалната повелба — едноставно објаснета

#### Што е овој документ?

Ова е збир на споделени вредности за целото човештво. Тој опишува:

* Како секој човек заслужува да биде третиран

* Каков тип на луѓе треба да се обидеме да станеме

* Како треба да се однесуваме едни со други, со нашите заедници и со нашата планета

* Какви права има секој

* Какви одговорности доаѓаат со тие права

Тој се заснова на мудроста на секоја голема религија, филозофија и култура. Основната идеја е древна и универзална: однесувајте се кон другите онака како што сакате тие да се однесуваат кон вас.

#### Големите идеи

**1. Ние сме едно човечко семејство**

Под сите наши разлики — култура, јазик, вера, нација — споделуваме заедничко човештво. Повеќе си личиме отколку што се разликуваме. Нашата иднина зависи од препознавањето на ова единство.

**2. Секој човек има вредност**

Вие сте важни. Не поради она што го поседувате, што сте постигнале или што некој вели за вас. Важни сте затоа што сте човек. Ова никогаш не може да ви биде одземено.

**3. Бидете љубезни, искрени и со почит**

Ова не се само убави идеи — тие се темелот на секое добро општество. Добрината го прави животот поднослив. Искреноста ја овозможува довербата. Почитта го признава достоинството на секој човек.

**4. Придонесувајте без експлоатација**

Добро општество е она во кое секој го дава своето најдобро без да презема неправедна предност над другите. Кога секој придонесува и никој не експлоатира, сите напредуваат.

**5. Единство пред поделба**

Силите што нè делат — трибализам, предрасуди, размислување „ние против нив“ — ја загрозуваат нашата иднина. Мораме да им се спротивставиме и да бараме заеднички јазик.

**6. Глобално граѓанство**

Вие не и припаѓате само на вашата заедница и нација, туку и на човештвото. Големите предизвици на нашето време бараат размислување и дејствување како едно човечко семејство.

**7. Правата доаѓаат со одговорности**

Имањето права не значи дека можеме да правиме што сакаме. Слободата функционира само кога луѓето ја користат одговорно.

**8. Грижа за Земјата**

Планетата е нашиот единствен дом. Мораме да ја заштитиме за себе и за идните генерации.

**9. Човештвото е на патување**

Сè уште стануваме она што би можеле да бидеме. Секоја генерација може да напредува кон поголема правда и процут.

**10. Има причина за надеж**

И покрај сите наши проблеми, напредокот е можен. Надежта не е наивна — таа е она што го прави дејствувањето смислено.

#### Кои треба да се обидеме да бидеме

* **Љубезни** — Третирање на другите со нежност и грижа

* **Искрени** — Кажување на вистината; без лажење или мамење

* **Со почит** — Третирање на секого како достоен за достоинство

* **Креативни** — Користење на вашите уникатни дарби за да придонесете

* **Љубопитни** — Секогаш со желба да научите и разберете

* **Храбри** — Застанување зад она што е правилно

* **Понизни** — Знаејќи дека ги немате сите одговори

* **Благодарни** — Ценење на она што ви е дадено

* **Подготвени за простување** — Ослободување од гневот; овозможување лекување

* **Радосни** — Наоѓање задоволство во животот

* **Со надеж** — Верување дека иднината може да биде подобра

* **Придонесувачи** — Давање на своето најдобро без експлоатација на другите

#### На што секој има право

**Основни права:**

* Живот и безбедност

* Слобода на мислата, верувањето и говорот

* Приватност

* Фер третман пред законот

* Движење и избор на место за живеење

* Семејство и заедница

**Социјални права:**

* Доволно храна, вода и засолниште

* Здравствена заштита (физичка и ментална)

* Образование

* Фер работа и фер плата

* Одмор и слободно време

* Учество во културата и науката

**Во дигиталниот свет:**

* Пристап до интернет

* Заштита на вашите лични податоци

* Да не бидете шпионирани без добра причина

* Разбирање кога компјутерите носат одлуки за вас

**Еколошки права:**

* Чист воздух и вода

* Стабилна клима

* Здрави екосистеми

#### За што е секој одговорен

* Третирање на другите онака како што сакате да ве третираат вас

* Да се биде љубезен, искрен и со почит

* Придонесување за вашата заедница

* Неискористување на добрината на луѓето

* Мудро користење на ресурсите, без нивно трошење залудно

* Заштита на животната средина

* Барање единство, а не поделба

* Да се биде добар предок — оставајќи добар свет за иднината

* Одржување на надежта и нејзино поттикнување кај другите

#### Златното правило — во многу традиции

Секоја голема религија и филозофија ја учи истата основна идеја:

* **Христијанство:** „Прави им на другите онака како што сакаш тие да ти прават тебе.“

* **Ислам:** „Никој од вас не верува вистински додека не му го посака на својот брат она што си го посакува себеси.“

* **Јудаизам:** „Она што ти е омразено тебе, не му го прави на својот ближен.“

* **Будизам:** „Не ги повредувај другите со она што те боли тебе.“

* **Хиндуизам:** „Третирај ги другите онака како што и самиот би сакал да бидеш третиран.“

* **Конфучијанизам:** „Она што не си го посакуваш себеси, не им го прави на другите.“

* **Староседелска мудрост:** „Сите сме поврзани.“

Ова не е случајност. Тоа е заедничкиот морален компас на човештвото.

#### Резиме во една реченица

Ние сме едно човечко семејство; секој човек има достоинство; бидете љубезни, искрени и со почит; придонесувајте без експлоатација; барајте единство пред поделба; и грижете се едни за други и за Земјата.

---

ДЕЛ ТРЕТИ: ВЕРЗИЈА ЗА МЛАДИ

За тинејџери (возраст од 13 до 19 години)

Универзалната повелба — за млади луѓе

#### Ова се однесува на тебе

Овој документ е за она што секое човечко суштество го заслужува — вклучувајќи те и тебе. И за тоа каков тип на личност можеш да станеш.

Ова не се само правила. Тоа е визија за тоа каков би можел да биде светот.

Најважната идеја е едноставна: **Третирај ги луѓето на начинот на кој сакаш тие да те третираат тебе.**

Секоја религија, секоја култура, секој мудар човек во историјата кажал некоја верзија на ова.

#### Сите сме заедно во ова

Еве нешто важно: ние сме едно човечко семејство.

Да, имаме различни култури, јазици, религии и земји. Но под сето тоа, ние сме ист вид на истата мала планета. Нашите иднини се поврзани без разлика дали ни се допаѓа тоа или не.

Проблемите со кои се соочуваме — климатските промени, вештачката интелигенција, нееднаквоста — не ги интересираат границите. Ги решаваме заедно или воопшто не ги решаваме.

Ова не значи да се откажеш од својот идентитет. Можеш да ја сакаш својата земја И да се грижиш за човештвото. Можеш да бидеш горд на својата култура И да ги почитуваш другите. Тоа не е контрадикција — тоа е зрелост.

#### Биди љубезен. Биди искрен. Имај почит.

Ова звучи основно. И навистина е така. И тоа е поважно од речиси сè друго.

**Добрина**

Малите чинови на добрина го прават животот поднослив. Без нив, светот е ладен и суров. Имаш моќ да му го разубавиш денот на некого само со тоа што ќе бидеш љубезен.

**Искреност**

Не лажи. Не мами. Не манипулирај. Свет изграден на лаги се распаѓа. Кога си искрен, на тебе може да ти се верува. Тоа е важно.

**Почит**

Третирај ги сите како да се важни. Затоа што се важни. Дури и луѓето со кои не се согласуваш. Дури и луѓето кои се различни од тебе. Почитта не значи согласност — таа значи препознавање на нивното достоинство.

#### Придонесувај без експлоатација

Еве еден принцип за животот: **Дај го своето најдобро. Не преземај неправедна предност.**

Здраво општество е она во кое секој придонесува со она што може и никој не ги експлоатира другите за да напредува.

Целта не е да „победиш“ на туѓа сметка. Целта е сите да напредуваат. Кога успеваш правејќи другите да пропаднат, тоа не е вистински успех.

#### Единство пред поделба

Светот е полн со сили кои се обидуваат да нè разделат: политички трибализам, расизам, национализам, размислување „ние против нив“.

Овие сили се опасни. Така се случуваат геноциди. Така умираат демократиите. Така не успеваме да ги решиме проблемите што бараат соработка.

Твоја работа: Спротивстави се на искушението да го гледаш светот како „ние против нив“. Најди заеднички јазик. Гради мостови, а не ѕидови.

Ова не значи дека не можеш да не се согласуваш со луѓето или да застанеш зад она што е правилно. Тоа значи да запомниш дека и „тие“ се луѓе.

#### Глобално граѓанство

Ти не си само граѓанин на својата земја. Ти си граѓанин на светот.

Ова не е поврзано со политика или откажување од националниот идентитет. Станува збор за препознавање на реалноста: големите предизвици не запираат на границите, па затоа не треба ни нашата грижа.

Климатски промени. Пандемии. Вештачка интелигенција. Нуклеарно оружје. Ова се човечки проблеми на кои им се потребни човечки решенија.

Размислувај глобално. Делувај локално. И двете се важни.

#### Човештвото е на патување

Еве една перспектива што дава значење: ние сме дел од нешто поголемо.

Човештвото е на патување — морално, социјално, духовно — сè уште станувајќи она што би можело да биде. Секоја генерација го наследува она што било претходно и има шанса да ги придвижи нештата напред.

Ти не го живееш само својот живот. Ти си дел од приказната за нашиот вид. Она што го правиш е важно за таа поголема приказна.

#### Има причина за надеж

Лесно е да се биде циничен. Вестите се полни со страшни работи. Но цинизмот е мрзлив, а очајот ништо не постигнува.

Надежта не е наивна. Таа е она што го овозможува дејствувањето. Без надеж, зошто воопшто да се обидуваш?

Напредокот е реален. Животот е подобар за повеќето луѓе сега отколку што бил пред 200 години. Тоа не се случило случајно — се случило затоа што луѓето работеле, се бореле и се надевале.

Можеш да бидеш дел од продолжувањето на тој напредок.

#### Твоите права

Имаш право на:

* Да бидеш третиран со достоинство — без разлика кој си

* Да бидеш безбеден од насилство, суровост и злоупотреба

* Да размислуваш со своја глава и да веруваш во она што ти има смисла

* Да го кажеш своето мислење (со почитување на другите)

* Приватност — твоите работи, твоите пораки, твојот живот

* Образование што всушност ти помага да растеш

* Здравствена заштита кога ти е потребна

* Чиста животна средина и планета погодна за живеење

* Да имаш глас во одлуките што влијаат на твојата иднина

* Пристап до интернет и дигитални алатки

* Да знаеш кога компјутерот носи одлуки за тебе

#### Твоите одговорности

Правата не се бесплатни. Тие функционираат само ако луѓето преземат одговорност:

**Немој:**

* Да ги третираш луѓето на начин на кој не би сакал ти да бидеш третиран

* Да лажеш, мамиш или кршиш ветувања

* Да ја искористуваш добрината на луѓето

* Да ги трошиш ресурсите — тие не се бесконечни

* Да стоиш настрана кога некој е малтретиран

* Да паѓаш на размислувањето „ние против нив“

**Прави:**

* Биди љубезен, искрен и со почит

* Помагај им на луѓето кога можеш

* Застани зад она што е правилно

* Грижи се за заедничките простори и нешта

* Размислувај за тоа како твоите постапки влијаат на другите

* Барај единство и заеднички јазик

* Одржувај ја надежта — за себе и за другите

#### Кој можеш да станеш

**Ти си креатор.**

Имаш уникатни дарби. Можеш да правиш нешта, да градиш нешта, да смислуваш нови мисли, да решаваш проблеми, да создаваш убавина.

**Твојата вредност доаѓа одвнатре, а не однадвор.**

Не од лајкови, следбеници, оценки, пари или она што другите го велат за тебе. Имаш вредност затоа што постоиш.

**Остани љубопитен.**

Продолжи да поставуваш прашања. Продолжи да учиш. Светот е фасцинантен.

**Биди храбар.**

Потребна е храброст за да се биде искрен, да се застане зад другите, да се биде свој.

**Најди рамнотежа.**

Во ред е да сакаш да успееш. Исто така е во ред да се одмориш, да бидеш задоволен.

**Забележи ја убавината и восхитот.**

Не биди толку зафатен за да заборавиш да бидеш зачуден.

**Простувај.**

Чувањето гнев те повредува тебе повеќе од кој било друг. Ослободи се од него кога можеш.

**Најди радост.**

Животот е наменет за уживање, а не само за преживување.

#### 10-те големи идеи

1. Ние сме едно човечко семејство — под сите разлики

2. Секој човек има достоинство — вклучувајќи те и тебе

3. Биди љубезен, искрен, со почит — основите што прават сè да функционира

4. Придонесувај без експлоатација — дај го најдоброто, не земај неправедна предност

5. Единство пред поделба — спротивстави се на размислувањето „ние против нив“

6. Глобално граѓанство — му припаѓаш на човештвото, а не само на твојата нација

7. Правата доаѓаат со одговорности — слободата не е бесплатна

8. Грижа за Земјата — тоа е единствената што ја имаме

9. Човештвото е на патување — ти си дел од поголема приказна

10. Надежта го прави дејствувањето можно — избери надеж

#### Една работа што треба да ја запомниш

Биди тип на личност која го прави светот подобар само со тоа што е дел од него.

Љубезна. Искрена. Со почит. Придонесувачка. Која гради мостови.

Тоа е целата Повелба во еден живот.

---

ДЕЛ ЧЕТВРТИ: ВЕРЗИЈА ЗА ДЕЦА

За деца (возраст од 8 до 12 години)

Светот што го сакаме — за деца

#### Ветување за секого

Замисли свет каде што:

* Сите се третираат праведно

* Луѓето се љубезни и искрени

* Си помагаме едни на други

* Се грижиме за Земјата

* Секој има доволно храна, вода и безбеден дом

Оваа Повелба е ветување дека ќе се обидеме да го изградиме тој свет.

#### Ние сме едно семејство

Еве нешто неверојатно: сите луѓе на Земјата се едно големо семејство.

Имаме различни јазици. Различна храна. Различни начини на кои ги правиме работите. Но, сите сме луѓе. Сите сакаме да бидеме среќни. Сите сакаме да бидеме сакани. Сите чувствуваме тага, страв и радост.

Кога ќе видиш некој што изгледа поинаку од тебе, запомни: тој ти е далечен братучед. Навистина! Сите луѓе потекнуваат од истите предци.

#### Златното правило

Речиси сите, секаде, илјадници години, се согласиле за една работа:

**Третирај ги другите на начинот на кој сакаш тие да те третираат тебе.**

* Ако не сакаш луѓето да бидат лоши со тебе, не биди лош со другите.

* Ако сакаш луѓето да споделуваат со тебе, споделувај со другите.

* Ако сакаш луѓето да ти ја кажуваат вистината, кажувај ја вистината.

* Ако сакаш луѓето да бидат љубезни со тебе, биди љубезен со другите.

Едноставно е. И тоа е најважното правило што постои.

#### Биди љубезен, искрен и со почит

**Биди љубезен**

Малите добрини многу значат. Да му се насмевнеш на некого. Да помогнеш кога можеш. Да кажеш нешто убаво. Овие мали нешта го прават светот подобар.

**Биди искрен**

Не лажи. Дури и кога е тешко, кажувај ја вистината. Луѓето можат да му веруваат на некој што е искрен.

**Биди со почит**

Третирај ги сите како да се важни — затоа што навистина се. Дури и луѓето кои се поинакви од тебе. Дури и луѓето кои не ти се многу симпатични.

#### Помагај без да искористуваш

Кога секој помага и никој не мами, работите функционираат добро.

* Извршувај го твојот дел од работата.

* Споделувај праведно.

* Не земај повеќе отколку што ти треба.

* Не ги лажи луѓето за да го добиеш она што го сакаш.

Најубавото чувство не е да имаш повеќе од другите. Најубавото чувство е кога сите имаат доволно.

#### Подобри сме заедно

Некои луѓе се обидуваат да нè натераат да се караме едни со други — да нè натераат да мислиме дека „тие луѓе“ се лоши или страшни.

Не паѓај на тоа.

Луѓето кои изгледаат поинаку, зборуваат поинаку или веруваат во поинакви нешта се сè уште луѓе. Тие имаат семејства. Тие имаат чувства. Тие имаат соништа.

Подобро ни оди кога работиме заедно отколку кога се караме.

#### Што заслужува секој човек

Секој човек — вклучувајќи те и тебе — заслужува:

* Безбеден дом

* Доволно храна и чиста вода

* Помош кога е болен

* Шанса да учи

* Да го каже она што го мисли

* Да верува во она што му изгледа вистинито

* Да биде третиран праведно

* Чист воздух и здрава планета

* Да биде третиран со добрина и почит

#### Што треба да се обиде секој човек да направи

Да се имаат права значи да се имаат и одговорности:

* Биди љубезен — дури и кога никој не те гледа

* Биди искрен — дури и кога е тешко

* Биди храбар — застани зад она што е правилно

* Биди од помош — особено на луѓето на кои им е потребно тоа

* Биди благодарен — цени го она што го имаш

* Биди праведен — не мами и не земај повеќе од твојот дел

* Биди внимателен — не ги троши работите залудно

* Биди љубопитен — продолжи да учиш и да поставуваш прашања

* Биди подготвен да простиш — не се лути засекогаш

* Биди радосен — уживај во животот!

* Биди ти — твојата уникатна личност е важна

#### За тоа што си ти

Ти си посебен — не затоа што си подобар од кој било друг, туку затоа што не постои никој точно како тебе.

Има нешта во кои си добар. Имаш свои идеи. Имаш нешто да дадеш што никој друг не може да го даде.

Можеш да создаваш нешта. Можеш да учиш нешта. Можеш да им помагаш на луѓето. Можеш да го направиш светот малку подобар.

Твојата вредност не доаѓа од тоа како изгледаш, што поседуваш или какви оценки добиваш. Ти си важен само затоа што си ти.

#### За Земјата

Земјата е наш дом — и дом на сите животни, растенија и живи суштества.

Треба да се грижиме за неа:

* Не троши вода или храна залудно

* Не фрлај отпадоци

* Штити ги животните и растенијата

* Запомни дека и на децата во иднина ќе им треба здрава планета

#### За технологијата

Телефоните, компјутерите и интернетот можат да бидат неверојатни алатки.

Но запомни:

* Вистинските пријатели и вистинските разговори се најважни

* Во ред е да правиш паузи од екраните

* Некои апликации се направени за да биде тешко да престанеш да ги користиш — биди свесен за тоа

* Твоите приватни информации треба да останат приватни

#### Во ред е да се надеваш

Понекогаш светот изгледа страшен или тажен. Во ред е да се чувствуваш така.

Но работите можат да станат подобри. Луѓето можат да се променат. Проблемите можат да се решат.

Да се надеваш не е глупаво. Тоа е храбро. И тоа ти помага да правиш добри нешта.

#### Ветувањето

Ако секој се обиде да го следи Златното правило — ако секој се обиде да биде љубезен, искрен, храбар и од помош — светот би бил многу подобар.

Можеш да бидеш дел од остварувањето на тоа, почнувајќи од денес.

#### Најкратката верзија

Биди добар. Биди љубезен. Биди искрен. Помагај им на другите. Сите сме едно семејство. Грижи се за Земјата. И секогаш има причина за надеж.