АДÆЙМАДЖЫ КАД ÆМÆ ПЛАНЕТÆЙЫ ДИДИНÆГ РАФТАУЫНЫ ÆППÆТДУНЕОН ХАРТÆ

**Адæймагады иугæнæг фенд**

---

СÆРТÆ

**ФЫЦЦÆГ ХАЙ: ÆХХÆСТ ХАРТÆ**

* Раздзырд

* I Хай: Биндуон принциптæ (1-7 статьятæ)

* II Хай: Адæймаджы характер æмæ бæллицтæ (8-20 статьятæ)

* III Хай: Уагæвæрд æмæ социалон бæрндзинад (21-29 статьятæ)

* IV Хай: Иудзинад æмæ сабырдзинад (30-33 статьятæ)

* V Хай: Адæймаджы бартæ (34-43 статьятæ)

* VI Хай: Адæмты бартæ (44-46 статьятæ)

* VII Хай: Социалон æмæ экономикон бартæ (47-52 статьятæ)

* VIII Хай: Бартæ цифрон дуджы (53-56 статьятæ)

* IX Хай: Технологитæ адæймагады лæггадæн (57-60 статьятæ)

* X Хай: Цардхъом Зæхх (61-64 статьятæ)

* XI Хай: Сххæст кæныны фæтк (65-70 статьятæ)

* Кæронбæттæн фидаргæнæн дзырд

**ДЫГГАГ ХАЙ: ÆНЦОН ÆВЗАГЫЛ ВАРИАНТ**

**ÆРТЫККАГ ХАЙ: ÆРЫГÆТТÆН ВАРИАНТ**

**ЦЫППÆРÆМ ХАЙ: СЫВÆЛЛÆТТÆН ВАРИАНТ**

---

ФЫЦЦÆГ ХАЙ: ÆХХÆСТ ХАРТÆ

РАЗДЗЫРД

Мах, Зæххы цæрджытæ, иугæндæй нæ иумæйаг адæймагады æмæ бæттгæй нæ иумæйаг хъысметæй ацы цардхъом планетæйыл:

Нымайгæй, алкæцы адæймагæн дæр кæй хауы æрдзон кад æмæ ахсджиагдзинад — уыдæттæ Хуыцауæй сты, æрдзæй, æви адæймаджы æрдзæй, уæддæр сæ ницы хъуамæ фæкаддæр кæна;

Бæрæг кæнгæй уыцы зонд, кæцы ис алкæцы дины, философийы æмæ бынæттон адæмты традицийы, кæцытæ алчидæр амоны, иннæтимæ афтæ хъуамæ хæццæ кæнæм, махмæ куыд фæнды нæхæдæгмæ афтæ куы хæццæ кæной;

Æмбаргæй, адæймагад кæй ис бастдзинады — иу иннæтимæ, нæ фыдæлтæ æмæ нæ фæстæ чи цæрдзæн, уыдонимæ, зæхх æмæ дæттæ æмæ æппæт динæггагæй ацы Зæххыл чи цæры, уыдонимæ;

Фидар кæнгæй, мах кæй стæм иу адæймаг бинонтæ, иу равзæрд æмæ иу хæдзарæй, æмæ нæ фидæн кæй аразгæ у ацы иудзинад æмбарыныл, нæ алыхуызондзинадæн кад кæнгæй;

Ахуыр кæнгæй историйы мастæй — кад куы нæ уыд, адæмты иу иннæтыл куы здæхтой, æмæ Зæххы куы цæвæрдтой — æмæ фидар зæрдæвæрдæй аразын рæстдзæвин æмæ сабыр дуне;

Нымайгæй, адæймагæн æрмæст зианæй хъахъхъæд кæй нæ хъæуы, фæлæ ма хъуамæ рæзын дæр кæна — куыд сфæлдисæг, рæстдзинад агурæг æмæ иумæйаг хорздзинадмæ хайбавæрдæг;

Уырнгæй, адæймагад рæзты фæндагыл кæй ис, æмæ алкæцы фæлтæрæн дæр кæй ис фадат æмæ бæрндзинад ацы иумæйаг прогресс размæ кæныны;

Иумæ разæй-размæ æххæсгæй нæ дуджы стыр зиантæм — климаты тæссагдзинад, æнæбасгæ тыхы ног технологитæ, мæгуырдзинад æмæ æнæрæстдзинад, æмæ сабырдзинады фæлмæндзинад — кæцытæн иу адæм кæнæ иу паддзахад хи хъаруйæ ницы скæндзæн;

Фидар кæнгæй, бартæ кæй хæссынц бæрндзинад, сæрибардзинад кæй лæггад кæны иумæйаг хорздзинадæн, æмæ алкæцы æхсæнады бæрц кæй у уымæй, куыд хæццæ кæны тæккæ æнæхъахъхъæддæртимæ;

Ацы бынатæй парахат кæнæм ацы Адæймаджы кад æмæ планеты дидинæг рафтауны Æппæтдунеон Хартæ, куыд иумæйаг фенд æмæ стандарт æппæт адæмтæн æмæ æппæт паддзахæдтæн.

---

I ХАЙ: БИНДУОН ПРИНЦИПТÆ

#### Статья 1 — Сызгъæрин фæтк

Ацы Харты бындур у кæрæдзиуарзондзинады этикæ, кæцы ис алкæцы фидар моралон традицийы: Иннæтимæ афтæ хæццæ кæн, дæхæдæгмæ куыд фæнды, афтæ. Иннæтæн ма кæн уый, дæхæдæгæн цы нæ фæнды, уый. Ацы принцип хауы æппæт адæмтæм, æхсæнадтæм æмæ паддзахæдтæм. Уый амоны нæ бастдзинад фидæны фæлтæртимæ æмæ æрдзимæ. Уый нæ хоны æрмæст зиан ма хæссынмæ, фæлæ ма æнæмæнг иннæтæн хорздзинад агурынмæ.

#### Статья 2 — Æрдзон кад

Алкæцы адæймагæн дæр ис æрдзон кад, кæцы баст нæу ницы миниуæгимæ, æнтыстдзинадтимæ кæнæ статусæй. Ацы кад ницы тыхæй никæмæн лæвæрд кæны, æмæ никæмæй байсгæ у. Уый у уыцы суадæттæ, кæмæй цæуынц æппæт бартæ, æмæ уыцы стандарт, кæмæй хъуамæ алы хъуыддаг дæр æвзæрст цæуа.

#### Статья 3 — Иу адæймаг бинонтæ

Адæймагад у иу бинонтæ. Культурæты, æвзæгты, динты æмæ паддзахæдты хицæндзинæдты бын мах стæм иу равзæрд, иу æрдз æмæ иу хæдзарæй. Ацы иудзинад нæу ахсгæ нысан, фæлæ у нымад æмæ кады аккаг реальность. Мах кæрæдзиуыл баст стæм, уый зонам æви нæ; зонд та у уымæ гæсгæ цæрын.

#### Статья 4 — Алыхуызондзинады иудзинад

Ацы иу адæймаг бинонтæ сæхи æвдисынц бирæ культурæты, æвзæгты, динты æмæ традицийы уылты. Ацы алыхуызондзинад у хæзна, кæцы хъуамæ хъахъхъæд цæуа, фæлæ нæу аиуварс кæнгæ проблемæ. Иу цивилизацийы кæнæ дунефенады нæй æппæт рæстдзинад. Мах ахуыр кæнæм кæрæдзийæ, æмæ нæ хицæндзинæдтæ мах кæрæдзи кæнынц хъæздыгдæр. Æцæг иудзинад алыхуызондзинад ныууадзы; уый æй нæ сæфы.

#### Статья 5 — Зæххыл аудын

Зæхх дæтты цард алцыдæр динæггагæн æмæ у аккаг нæ кады æмæ аудындзинады. Æрдзæн ис кад адæймагæн пайда уæвынæй уæлдай дæр. Мах стæм царды тынты хай, æмæ уымæй хицæн нæ стæм. Адæймагады æнæниздзинад æмæ планеты æнæниздзинад иуæй-иу сты.

#### Статья 6 — Бæрндзинад фидæны фæлтæрты раз

Мах Зæхх хъахъхъæнæм нæ фæстæ чи цæрдзæн, уыдонæн. Алкæцы фæлтæр дæр хъуамæ хъуыды кæна йæ равзæрст хъуыддæгты фæстиуджытыл, нæма райгуыргæ фæлтæртыл. Мах хъуамæ уæм хорз фыдæлтæ, ныууадзгæй ахæм дуне, кæцы цардæн æмæ ныфсæн уыдзæн аккаг.

#### Статья 7 — Адæймагады фæндаг

Адæймагад ис рæзты фæндагыл — моралон, социалон æмæ духовон — æмæ нырма дæр рæзы йæхицæй цы хъуамæ суа, уымæ. Алкæцы фæлтæр дæр бынæн исы раздæры фæлтæрты æнтыстытæ æмæ рæдыдтытæ, æмæ сын ис фадат размæ цæуынмæ стыр рæстдзинад, зонд æмæ дидинæг рафтауынмæ. Ацы иумæйаг фæндаг дæтты нысан алкæцы адæймаджы цардæн æмæ мах хоны хайбавæрд кæнынмæ уымæй стырдæр хъуыддагмæ, нæхæдæг кæй стæм, уымæй.

---

II ХАЙ: АДÆЙМАДЖЫ ХАРАКТЕР ÆМÆ БÆЛЛИЦТÆ

#### Статья 8 — Фæлмæнзæрдæдзинад

Фæлмæнзæрдæдзинад (хорздзинад) у тæккæ иумæйагдæр миниуæг — сывæллæттæ дæр æй æмбарынц, алы культурæ дæр æй нымайы, æмæ алы адæймагæн дæр хъæуы. Алкæцы адæймаг дæр хонд у уæвын хорз: хæццæ кæнын фæлмæнæй, аудын æмæ хъуыды кæнын иннæтыл. Чысыл хорз хъуыддæгтæ фидар кæнынц æрвылбоны царды тын; сæ цухдзинад та дуне кæны цæрыныл æнæхъом æмæ уазал. Æхсæнадтæ хъуамæ хæрзæгъдаудзинад рæзой сæ традициты, институтты æмæ ахуырады.

#### Статья 9 — Æнæрæдыддзинад æмæ рæстдзинад

Æнæрæдыддзинад у зæрдæвæрæны бындур, зæрдæвæрæн та у æхсæнады бындур. Алкæцы адæймаг дæр хъуамæ архайа уæвын рæстдзæвин дзырдæй æмæ хъуыддагæй — дзурын рæстдзинад, фидар хæцын дзырдыл, йæхи æмæ цавæрдæр уавæр раст æвдисын, æмæ нæ ныууадзын сайд, мæнгдзинад æмæ манипуляци. Мæнгдзинадыл арæзт æхсæнад нæ фидар кæндзæн. Чи дзуры рæстдзинад, зын куы уа, уæддæр, уый лæггад кæны алкæмæн дæр.

#### Статья 10 — Кад æмæ Нымад

Алкæцы адæймаг дæр у аккаг кады æмæ нымады — нымайын æй куыд ахсджиаг уæвæг, байхъусын уымæ æмæ йæ хъуыдытæ уæззауыл нымайын. Кад кæнын уый нæ амоны, æмæ хъуамæ алкæуыл дæр разы уай; уый амоны иннæ адæймаджы кад базонын. Кад ма кæнын, æлгъыст æмæ адæймаджы нысæнæй æппарын сты тыхмидзинады нæмгуытæ. Æхсæнадтæ хъуамæ рæзой кæрæдзи кады культурæ алыхуызондзинæдты æхсæн.

#### Статья 11 — Адæймаг куыд сфæлдисæг

Алкæцы адæймаг дæр райгуыры хъаруимæ сфæлдисын, хъуыды кæнын, аразын æмæ ацы дунейæн цавæрдæр хицæн хайбавæрд скæнын. Ацы сфæлдисæг дух у адæймаджы кады бындурон хай. Æхсæнадтæ хъуамæ рæзой сфæлдисынад, дæттой фадæттæ нысаниуæгджын куыстæн æмæ базоной, алкæцы адæймагæн дæр кæй ис цыдæр лæвæрттæ дунейæн дæттынæн.

#### Статья 12 — Хи нымайын æмæ идентичность

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ рæзын кæнын йæхи нымайыны æнкъард, кæцы цæуы мидæгæй, æрмæст иннæты нымадæй нæ. Ахуырад æмæ культурæ хъуамæ рæзой хи нымайын, кæцыйы бындур у характер, архайд æмæ хайбавæрд — иннæтыл тых кæнын нæ. Алкæцы адæймаджы хицæн идентичность, фенд æмæ фæндаг хъуамæ уой нымад æмæ кады аккаг.

#### Статья 13 — Цымыдисдзинад æмæ рæстдзинад агурын

Æмбарыны фæндаг у адæймаджы æрдзы бындур. Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ æмæ бæрндзинад агурын рæстдзинад гом зондимæ, фæрсын, ахуыр кæнын æмæ рæзын царды дæргъы. Æхсæнадтæ хъуамæ ахъаз кæной цымыдисдзинадæн, хъахъхъæной рæстдзæвин агуырд æмæ кад кæной уыдонæн, чи агуры зонындзинæдтæ зонды лæггадæн.

#### Статья 14 — Рæстдзинад эмпатиимæ

Рæстдзинад агурын хъуамæ арæзт уа эмпатийыл — иннæты æнкъарæнтæ æмбарыны æмæ дих кæныны хъаруйыл. Рæстдзинад æнæ тæрихадæй суæййы тыхмидзинад; тæрихад æнæ рæстдзинадæй та фадат дæтты фыдхъуыддагæн. Алкæцы адæймаг дæр хонд у раст хъуыддаджы фарс лæууынмæ, уыимæ æмбарын агуыргæ уыдоны дæр, кæимæ разы нæу.

#### Статья 15 — Æнæниздзинад рæзтмæ архайын

Адæмтæ æрдзæй агурынц рæзын, фæхуыздæр уæвын æмæ хуыздæр кæнын. Æнæниздзинад ери, кæцы бæрзонд кæны архайын, разæнгард кæны æнтыст æмæ кад кæны ерысæмбæлттæн, у хорз хъуыддаг. Фæлæ ери хъуамæ макуы уа тыхмидзинады, эксплуатацийы кæнæ иннæты сæфты аххос. Иннæтæн зиан хæсгæй æнтыстдзинад нæу æцæг æнтыстдзинад. Нысан у иннæты ма ныццæвæн, фæлæ дæхи рæзын кæнын æмæ иумæйаг хъуыддагмæ хайбавæрд скæнын.

#### Статья 16 — Индивидуальность æмæ иудзинад

Алкæцы адæймаг дæр у хицæн æмæ æнæфæлгæсгæ, хицæн лæвæрттимæ, фендтимæ æмæ хайбавæрдтимæ. Ацы индивидуальность хъуамæ рæзын кæнæм, æй ма æлхъивæм. Уыимæ иумæ, адæймаг рæзы æхсæнады æмæ бастдзинады. Индивидуальность æмæ иудзинады æхсæн бастдзинад хъуамæ хъахъхъæд уа — дыууæдæр сты ахсджиаг æххæст адæймагæн.

#### Статья 17 — Диссаг æмæ рæсугъддзинад

Адæймагхъом у диссаг кæнын — рæсугъддзинадæй, тасæй æмæ дунейы стырдзинадæй змæлын. Ацы диссаг кæныны хъару у лæвар, кæцы хъуамæ рæзын кæнæм, нæу лæмæгъдзинад. Аивад, æрдз, музыкæ, таурæгътæ æмæ хъуыдытæ дæтты удæн хорз агуывзæ. Æхсæнадтæ хъуамæ хъахъхъæной рæсугъддзинады, сабырдзинады æмæ хъуыдыты бынæттæ, æмæ ма хъуамæ кæной адæймаджы цард æрмæст куыст æмæ хæрд-æлхæд.

#### Статья 18 — Бæрц æмæ æххæстдзинад

Рæзынхъом цард агуры бæрц: амбициты æмæ зæрдæхæлардзинады æхсæн, хи фæхуыздæр кæныны æмæ хи райсыны æхсæн, куыст æмæ æнцойы æхсæн, лæвæрттæ дæттыны æмæ райсыны æхсæн. Æнæбæрц "фылдæр" агуырд кæны афтиддзинадмæ. Зонд у уымæй, цæмæй зонай цы у фаг, уæвын ацы царды цы ис, уыимæ, æмæ сабырдзинад агурын архайды мидæг.

#### Статья 19 — Цынæ æмæ Бæрæгбон

Цард у цæрыныл æмæ хъæлдзæгдзинадæй æххæст. Хъæзтытæ, ирония, бæрæгбæттæ æмæ цин сты адæймаджы рæзты ахсджиаг хай. Æхсæнадтæ хъуамæ дæттой бынат бæрæгбæттæн, æнцойæн æмæ царды æнцон цинæн. Цард æнæ цинæй у къаддæр, цас хæстæ дæр ма скæнай, уæддæр.

#### Статья 20 — Ныфс

Ныфс у уыцы миниуæг, кæцы иннæ миниуæгтæн фадат дæтты. Уый у уырнындзинад, архайд кæй у ахсджиаг, фидæн хуыздæр кæй уыдзæн, хорздзинад кæй нæу афтиддзинад. Æнæ ныфсæй лæгдзинад сæфы æмæ архайд æрлæууы. Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ ныфсæн бындур уæвынмæ, æмæ бæрндзинад иннæты ныфс хæцынмæ. Ныфссастдзинад нæу реализм; уый у хи радтын.

---

III ХАЙ: УАГÆВÆРД ÆМÆ СОЦИАЛОН БÆРНДЗИНАД

#### Статья 21 — Бæрндзинад иннæты раз

Алкæцы адæймагæн дæр ис хæс хайбавæрд скæнын йæ æхсæнады хорздзинадмæ йæ хъарумæ гæсгæ. Кæмæ фылдæр ис, уыдон хæссынц фылдæр бæрндзинад æххуыс кæнынæн уыдонæн, кæмæ æххуыс хъæуы. Солидардзинад тæккæ æнæхъахъхъæддæртимæ, рынчынтимæ æмæ фæстаг рæнхъыты чи ис, уыдонимæ, у моралон сæрфад. Чи хъару хæссы æххуыс кæнынмæ, уый хъуамæ ма лæууа кæртмæ, иннæтæ куы хъизæмар кæной, уæд.

#### Статья 22 — Хайбавæрд æнæ эксплуатацийæ

Дидинæг рафтауæг æхсæнад у уый, кæм алкæцы адæймаг дæр хæссы хайбавæрд йæ хъарумæ гæсгæ, иннæтыл зиан ма хæсгæй. Дæ хайæ фылдæр райсын, иннæты куыстæй кæнæ зæрдæвæрæнæй зиан хæсгæй пайда кæнын, кæнæ иумæйаг хорздзинады бæсты дæхи размæ кæнын сæфы æхсæнады тын. Нысан нæу хи пайда, фæлæ кæрæдзиуыл баст рæзт. Куы алчидæр хæссы хайбавæрд æмæ ничи эксплуатаци кæны, уæд алчидæр рæзы.

#### Статья 23 — Æнæрæдыддзинад (Integrity)

Æнæрæдыддзинад амоны æххæст уæвын — уæвын иухуызон адæймаг хицæнæй дæр æмæ æхсæнады дæр, архайын дæ ценносттимæ гæсгæ, ничи куы хъахъхъæна, уæддæр. Æнæрæдыд адæймаг хæцы йæ дзырдыл, цы зæрдæвæрдта, уый кæны, æмæ у зæрдæвæрæнхъом. Æхсæнад архайы æрмæст уæд, куы фылдæр адæм архайынц æнæрæдыдæй фылдæр рæстæджы.

#### Статья 24 — Бузныгдзинад æмæ Сæрныллæгдзинад

Хорз цардмæ хауы бузныгдзинад — бузныг уæвын уымæй, цы райстам нæ бинонтæй, æхсæнадæй, æрдзæй æмæ нæ размæ чи цæрд, уыдонæй. Бузныгдзинад у хос "мæнæн хъæуы" хъуыдыйæ; уый ивы, куыд фæнæм дуне æмæ нæ бынат уым. Сæрныллæгдзинад та амоны нæ зонындзинæдты бæрц æмбарын, иннæты хайбавæрд нæ æнтыстдзинады базонын æмæ нæ бастдзинад уыцы тыхтыл, кæй ницы аразын махæй. Иумæ бузныгдзинад æмæ сæрныллæгдзинад мах гом кæнынц зондæн æмæ мах хъахъхъæнынц бæрзондзонддзинадæй.

#### Статья 25 — Ресурсты аудындзинад

Ресурстæ — уой хицæн, æхсæнадон кæнæ æрдзон — хъуамæ пайда цæуой зондимæ, ма уой хъæддыхгонд кæнæ ма уой сæфт. Фæстагмæ æппарын (waste) у фыдхъуыддаг уыдоны раз, кæмæ къаддæр ис, æмæ фидæны фæлтæрты раз. Алчидæр хъуамæ цæра йæ хъарутæм гæсгæ æмæ хæццæ кæна иумæйаг ресурстимæ куыд зæрдæвæрд хай, нæу эксплуатацийы хæзна.

#### Статья 26 — Хорз зæрдæ ма пайда кæнын

Иннæты рæдаудзинад æмæ зæрдæвæрæн хъуамæ ма уой пайда кæнгæ. Чи исы æххуыс, уый хæссы бæрндзинад уый хорз пайда кæнынмæ æмæ, хъару куы уа, уæд иннæтæн дæр æххуыс кæнынмæ. Хорздзинадæй, хайырæй кæнæ æхсæнадон хорздзинæдтæй хи пайдайæн пайда кæнын у æхсæнады бастдзинады хæлд. Сæрибардзинад баст у уыуыл, цæмæй фылдæр адæм архайой хорз зæрдæйæ фылдæр рæстæджы.

#### Статья 27 — Лæгдзинад æмæ Моралон Фидардзинад

Хорз цæрын агуры лæгдзинад — цæттæ уæвын лæууын рæстдзинад æмæ рæстдзæвиндзинады фарс, зын куы уа, уæддæр; дзурын, сабыр лæууын куы æнцондæр уа, уæддæр; æмæ архайын раст тыхмидзинады кæнæ тасы раз. Моралон лæмæгъдзинад фадат дæтты фыдхъуыддагæн. Алкæцы адæймаг дæр хонд у æрвылбоны æнæрæдыддзинады сабыр лæгдзинадмæ, æмæ хъæугæ рæстæг, æхсæнадон лæгдзинадмæ.

#### Статья 28 — Нывонд (Forgiveness)

Хатæр кæныны хъару (forgive) — иннæтæн æмæ дæхицæн — у ахсджиаг дзæбæх уæвынæн æмæ размæ цæуынæн. Маст хæссын агуывзæйы марг кæны уый, чи æй хæссы, уыйы. Хатæр кæнын уый нæ амоны рох кæнын, бартæ уадзын кæнæ рæстдзинадæй хи атигъ кæнын; уый амоны мастæй хи сæрибар кæнын æмæ бафидауыны фадат кæнын. Æнæ хатæр кæнынæй цæфтæ макуы дзæбæх кæнынц æмæ зианы циклтæ дарддæр цæуынц.

#### Статья 29 — Лæггад æмæ Хайбавæрд

Нысаниуæгджын цард ис æрмæст уымæй нæ, цы исыс, фæлæ ма уымæй, цы дæттыс. Лæггад иннæтæн — бинонтæн, æхсæнадæн æмæ стырдæр дунейæн — у ахсджиагдзинад æмæ нысаны суадæттæ. Чи лæггад кæны, уый базоны, дæттын кæй хъæздыг кæны дæттæджы. Æхсæнадтæ хъуамæ кад кæной уыдонæн, чи лæггад кæны, æмæ хъуамæ рæзын кæной алкæцы адæймаджы мидæг уыцы æмбарынад, мах кæй стæм ам æрмæст нæхицæн нæ, фæлæ кæрæдзийæн дæр.

---

IV ХАЙ: ИУДЗИНАД ÆМÆ САБЫРДЗИНАД

#### Статья 30 — Иудзинад Хицæндзинады бæсты

Адæймагады фидæн баст у нæ хъаруйыл уæвын иумæ, кæрæдзи дих кæныны бæсты. Хицæн кæнæг тыхтæ — трибализм, фыдзæрдæдзинад, демагоги, иннæтæй тас — тæссаг сты нæ иумæйаг хорздзинадæн æмæ историйы стырдæр фыдхъуыддæгты аххос сты. Алкæцы адæймаг дæр хонд у ма радтын уыцы фæлварæнæн "мах иннæты раз" дуне фенынмæ, агурын иумæйаг бындур хицæндзинæдты æхсæн, æмæ аразын кæрдæнтæ (bridges) къулты бæсты. Иудзинад уый нæ амоны иухуызондзинад; уый амоны нæ иумæйаг адæймагад базонын алыхуызондзинæдты бын.

#### Статья 31 — Трибализм æмæ "Иннæ" кæнынæй хи атигъ кæнын

Тенденци адæймагад дих кæнынæн "мах" æмæ "уыдонмæ" — æмæ уыдон адæймаджы нысæнæй æппарын — у бындур фыдзæрдæдзинадæн, æфхæрдæн æмæ геноцидæн. Алкæцы адæймаг дæр хъуамæ хæцы ацы тенденцийы раз йæхи мидæг æмæ йæ æхсæнады. Ницы къорд нæу "дæллад адæймаг". Ницы адæм сты æппаргæ. Æндæр адæймаг, фæсарæйнаг, хицæн чи у — уый дæр у æххæст адæймаг, æххæст кады аккаг.

#### Статья 32 — Дунеон граждæндзинад

Алкæцы адæймаг дæр у дунейы граждæн, уыимæ иумæ йæ бынæттон æхсæнады æмæ паддзахады. Ацы дунеон граждæндзинад нæ ивы иннæ идентичностæ, фæлæ сæ æххæст кæны. Нæ дуджы проблемæтæ — климаты ивындзинад, пандемитæ, нуклеарон хос, æрымысгæ зонд — агурынц хъуыды кæнын æмæ архайын куыд иу адæймагад. Патриотизм æмæ дунеон бæрндзинад нæ сты кæрæдзийы ныхмæ; дыууæдæр хъуамæ уой иумæ. Адæймагады эволюци амоны моралон аудындзинады стырдæр зилæктæм.

#### Статья 33 — Сабырдзинад

Сабырдзинад у фылдæр, хæсты цухдзинадæй; уый у рæстдзинады, æдасдзинады æмæ адæймаджы рæзты уæвынад. Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ цæрын сабырдзинады. Æхсæнадтæ хъуамæ лыг кæной конфликттæ диалогы, бадзырдты æмæ законты уылты. Тыхмидзинад хъуамæ уа фæстаг мадзал, моралон бæрцтæй æххæст. Чи кусы сабырдзинадыл — чи фидар кæны знæгты, чи сабыр кæны конфликттæ, чи аразы æмбарынад — уыдон кæнынц сыгъдæг куыст.

---

V ХАЙ: АДÆЙМАДЖЫ БАРТÆ

#### Статья 34 — Æмбардзинад

Æппæт адæмтæ райгуырынц сæрибарæй æмæ æмхуызонæй сæ кады æмæ сæ бартæй. Алкæцы адæймаг, ницы хицæндзинадæй — уый у расæ, ахорæн, æртæ, æвзаг, дин, политикон хъуыды, националон кæнæ социалон равзæрд, мулк, райгуырд кæнæ æндæр статус — у аккаг ацы Харты æххæст хъахъхъæдæн.

#### Статья 35 — Цард, Сæрибардзинад æмæ Æдасдзинад

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ цардыл, сæрибардзинадæл æмæ хи æдасдзинадæл. Ничи хъуамæ уа æфхæрд пырх кæныны, тыхмидзинады кæнæ адæймаджы кад чи хæлы, ахæм хæццæдзинады. Ничи хъуамæ уа уацары кæнæ лæггады. Ничи хъуамæ уа хæдтухæй байст йæ цардæй кæнæ йæ сæрибардзинадæй.

#### Статья 36 — Хъуыды, Намыс æмæ Дины сæрибардзинад

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ хъуыдыйы, намысы æмæ дины сæрибардзинадæл. Уымæ хауы сæрибардзинад хæцын цавæрдæр уырнындзинадыл кæнæ ницыуыл, ивын дæ уырнындзинад, æмæ æххæст кæнын дæ дин кувæнты, ахуыры æмæ фæткты. Ничи хъуамæ уа тыхми кæнгæ уырнындзинады хъуыддæгты.

#### Статья 37 — Дзырды æмæ Информацийы сæрибардзинад

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ дзырды сæрибардзинадæл, уыимæ бартæ агурын, райсын æмæ дих кæнын информаци æмæ хъуыдытæ. Уымæ хауы прессы сæрибардзинад æмæ коммуникацийы алы хуызы бартæ. Ацы сæрибардзинæдтæ хæссынц бæрндзинад æмæ хъуамæ уой бæрцгонд æрмæст иннæты бартæ хъахъхъæнынæн кæнæ ахсджиаг æхсæнадон интерестæн.

#### Статья 38 — Æмбырдты æмæ Организациты сæрибардзинад

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ сабыр æмбырдтæн æмæ аразын кæнæ хайбавæрд кæнын организацитæн, уыимæ сæ интерестæ хъахъхъæныны тыххæй. Ничи хъуамæ уа тыхми кæнгæ цавæрдæр организацийы уæвынæн.

#### Статья 39 — Демократон хайбавæрд

Хицауады тых баст у адæмы фæндæй. Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ хайбавæрд кæнын хицауиуæг кæныны, комкоммæ кæнæ сæрибарæй равзæрст минæвæртты уылты, æмæ æвзарын æцæг æвзæрстыты æмхуызон æмæ иумæйаг æвзæрсты бартæй. Æрыгæттæн ис бартæ нысаниуæгджын хъæлæсæн уыцы лыггæнæнты, кæцытæ хауынц сæ фидæнмæ.

#### Статья 40 — Рæстдзинад æмæ Законы æмбардзинад

Æппæт адæмтæ сты æмхуызон законы раз. Алкæмæн дæр ис раст хæццæдзинады бартæ хицæн трибуналты раз, нымад уæвын æнæрæдыдæй, цалынмæ йæ аххос бæрæг нæу, адвокаты бартæ, æмæ эффективдзинæд бартæ, куы сæ хæлынц, уæд. Ничи хъуамæ уа хæдтухæй ахст кæнæ æхгæд.

#### Статья 41 — Хицæн цард (Privacy)

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ хицæн цардмæ, бинонтæм, хæдзармæ æмæ коммуникацитæм. Ацы бартæ хауынц персоналон информацийы æмæ даттæты хъахъхъæдæн. Ничи хъуамæ уа хæдтухæй цæстдарды кæнæ йæ хицæн хъуыддæгты хæлддзинады раз.

#### Статья 42 — Змæлыны сæрибардзинад

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ сæрибарæй змæлынмæ æмæ равзарын йæ цæрæнбынат. Алкæмæн дæр ис бартæ ныууадзын алы паддзахад дæр æмæ раздæхын йæ хæдзармæ. Алкæмæн дæр ис бартæ агурын фæсвæд æфхæрдæй. Уыимæ иумæ, алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ баззайын йæ райгуырæн зæххыл.

#### Статья 43 — Бинонтæ æмæ Æхсæнад

Бинонтæ, сæ алыхуызон формæты, сты æхсæнады бындурон хай æмæ хъуамæ уой хъахъхъæд. Стыр адæмæн ис бартæ смой кæнын (кæнæ ус райсын) сæрибар æмæ æххæст разыдзинадæй æмæ скæнын бинонтæ. Сывæллæттæн ис бартæ аудындзинадмæ, хъахъхъæддзинадмæ æмæ бинонты бастдзинадмæ. Æхсæнадтæн ис бартæ хæцын сæ царды фæткыл æмæ социалон бастдзинæдтыл.

---

VI ХАЙ: АДÆМТЫ БАРТÆ

#### Статья 44 — Сæхуыдæг равзарыны бартæ (Self-Determination)

Æппæт адæмтæн ис бартæ сæхæдæг бæрæг кæнын сæ хъысмет, равзарын сæ политикон статус, æмæ дарддæр кæнын сæ экономикон, социалон æмæ культурæйы рæзт. Ницы адæм хъуамæ уой хæдтухæй байст сæ царды фæрæзтæй кæнæ сæ фидæн аразыны бартæй.

#### Статья 45 — Миноритæ æмæ Хицæн æхсæнадтæ

Этникалон, динон, æвзагон кæнæ культурæйы миноритæн ис бартæ цæрын сæ культурæйæ, æххæст кæнын сæ дин æмæ пайда кæнын сæ æвзагæй. Идентичность æмæ рæзт æппæт хицæн æхсæнадтæн хъуамæ уа хъахъхъæд. Куы лыг цæуынц хъуыддæгтæ, кæцытæ зынгæ хæлынц æхсæнады зæххытæ, ресурстæ кæнæ царды фæтк, уæд хъуамæ агуырд цæуа уыцы æхсæнады сæрибар æмæ раздæры разыдзинад.

#### Статья 46 — Рæстдзинад æмæ Бафидауын

Кæм скæндæуыд уæззау зиан, уыцы адæмтæн ис бартæ рæстдзинад базонынмæ, нымад уæвынмæ æмæ дзæбæх уæвыны фадатмæ. Рæстдзинадмæ хауы æрмæст бæрндзинад нæ, фæлæ ма бафидауын дæр. Сабыр фидæн аразын агуры раст хъуыды кæнын ивгъуыд рæстæгыл.

---

VII ХАЙ: СОЦИАЛОН ÆМÆ ЭКОНОМИКОН БАРТÆ

#### Статья 47 — Аккаг царды стандарт

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ ахæм царды стандартмæ, кæцы у фаг æнæниздзинадæн æмæ хорздзинадæн, уыимæ хæрд, дон, дзаумæттæ, хæдзар æмæ ахсджиаг лæггæдтæ. Алкæмæн дæр ис бартæ æдасдзинадмæ зын рæстæджыты, кæцытæ йæ хъаруйæ баст нæ сты. Ничи хъуамæ уа стонг кæнæ æнæхæдзар ахæм дунейы, кæм алы хорздзинад дæр бирæ ис.

#### Статья 48 — Куыст

Алкæцы адæймагæн дæр ис куысты бартæ, раст уавæртæм, раст мыздмæ æмæ эксплуатацийæ хъахъхъæддзинадмæ. Кусджытæн ис бартæ иу кæнынмæ æмæ коллективон бадзырдтæ кæнынмæ. Алкæмæн дæр ис бартæ æнцоймæ, фæллад уадзынмæ æмæ куысты сахатты бæрцмæ. Тыхми куыст (forced labor) хъуамæ ма уа.

#### Статья 49 — Ахуырад

Алкæцы адæймагæн дæр ис ахуырады бартæ. Ахуырад хъуамæ рæзын кæна адæймаджы персонæ æххæстæй, рæзын кæна критикон хъуыды æмæ сфæлдисынад, фидар кæна бартæм æмæ алыхуызондзинадмæ кад, æмæ хæсса æмбарынад æппæт адæмты æхсæн. Райдайæн ахуырад хъуамæ уа æнæмбæрц æмæ æнæмæнг; дарддæры ахуырад та хъуамæ уа гом алкæмæн дæр.

#### Статья 50 — Æнæниздзинад

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ бæрзонддæр физикон æмæ менталон æнæниздзинадмæ. Уымæ хауы медицинæйы лæггад, ахсджиаг хостæ, сыгъдæг дон, фаг хæрд æмæ æнæниздзинадæн хорз царды уавæртæ. Менталон æнæниздзинад хъуамæ уа нымад физикон æнæниздзинадимæ æмхуызонæй.

#### Статья 51 — Культурæ æмæ Зонд (Science)

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ хайбавæрд кæнын культурæйы царды, цин кæнын аивадæй æмæ пайда кæнын зонындзинæдты прогрессæй. Традицион зонындзинæдтæ æмæ культурæйы бынтæ хъуамæ уой нымад æмæ хъахъхъæд. Адæймаджы сфæлдисынад æмæ базонынад фæстагмæ хауы æппæт адæймагадæн.

#### Статья 52 — Раст экономикон фæтк

Экономикæ хъуамæ лæггад кæна адæймаджы хорздзинадæн æмæ планеты æнæниздзинадæн, нæу æрмæст хъæздыгдзинад æмбырд кæныны нысан. Саудадæр æмæ финанстæ хъуамæ уой раст æмæ гом. Æппæт адæмтæн дæр ис суверенитет сæ æрдзон ресурстыл. Экономикон бадзырдтæ, кæцытæ дарддæр кæнынц мæгуырдзинад кæнæ эксплуатаци, сты æнæрæстдзинад.

---

VIII ХАЙ: БАРТÆ ЦИФРОН ДУДЖЫ

#### Статья 53 — Информацион технологитæм бартæ

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ цифрон технологитæм æмæ коммуникацитæм, кæцытæ хъæуынц нырыккон æхсæнады хайбавæрд кæнынæн. Информацион дуджы хорздзинæдтæ хъуамæ уой дих кæнгæ уæрæхæй, æмæ цæлхдуртæ хъуамæ уой аиуварс кæнгæ.

#### Статья 54 — Даттæты хъахъхъæд

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ йæ персоналон даттæты хъахъхъæддзинадмæ. Персоналон информаци æмбырд кæнын æмæ пайда кæнын хъуамæ уа гом, бæрцгонд раст нысантæй, æмæ æрмæст адæймаджы разыдзинадæй. Алкæмæн дæр ис бартæ зонын, цы даттæтæ ис йæ тыххæй, æмæ рæдыд кæнæ нæхъæугæ даттæтæ раст кæнын кæнæ сæфыны бартæ.

#### Статья 55 — Æнæзакъонон цæстдардæй сæрибардзинад

Ницы адæймаг хъуамæ уа хæдтухæй кæнæ æнæзакъонон цæстдарды раз. Коммуникациты кæнæ архайды цæстдард хъуамæ уа закъонæй бæрцгонд, æнæмæнг, пропорционалон æмæ хицæн контрольæй. Хицæн коммуникацийы бартæ хъуамæ уой хъахъхъæд.

#### Статья 56 — Автоматикон лыггæнæнты гомдзинад

Куы автоматикон системæтæ кæнынц кæнæ зынгæ хæлынц уынаффæтыл, кæцытæ адæймаджы цардмæ хауынц, уæд уыцы адæмтæн ис бартæ зонынмæ, куыд цæуынц ахæм лыггæнæнтæ, адæймаджы контрольмæ æмæ эффективдзинæд ныхмæдзурыны бартæм. Ничи хъуамæ уа дискриминаци кæнгæ алгоритмикон системæтæй.

---

IX ХАЙ: ТЕХНОЛОГИТÆ АДÆЙМАГАДЫ ЛÆГГАДÆН

#### Статья 57 — Технологиты амонæг принциптæ

Технологи хъуамæ лæггад кæна адæймагадæн, ма уа йæ хицау. Тыхджын технологитæ, уыимæ æрымысгæ зонд (AI), хъуамæ уой рæзын кæнгæ æмæ пайда кæнгæ афтæ, цæмæй кад кæной адæймаджы кадæн, хъахъхъæной адæймаджы архайд, æххæст кæной растдзинад, хæссой гомдзинад, ныууадзой бæрндзинад æмæ хъахъхъæной зианæй. Чи аразы æмæ чи пайда кæны технологитæй, уыдон хæссынц бæрндзинад сæ фæстиуджыты тыххæй.

#### Статья 58 — Адæймаджы контроль ахсджиаг лыггæнæнтыл

Лыггæнæнтæ, кæцытæ уæззау хауынц адæймаджы цардмæ æмæ хорздзинадмæ, хъуамæ баззайой адæймаджы контролы бын. Машинæтæн хъуамæ ма уа лæвæрд автономон тых царды æмæ мæлæты хъуыддæгтыл. Адæймаджы уынаффæ, зонд æмæ моралон бæрндзинад хъуамæ ма уой радтгæ системæтæн, кæмæ уыдæттæ нæй.

#### Статья 59 — Технологион зианæй хъахъхъæддзинад

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ уæвын хъахъхъæд уыцы технологитæй, кæцытæ сты арæзт адæймаджы манипуляцийæн, сайынæн кæнæ лæмæгъ бынæттæй пайда кæнынæн. Хицæн хъахъхъæд хъуамæ уа сывæллæттæн æмæ иннæ лæмæгъ адæмтæн. Куы технологитæ хæссынц уæззау тас, уæд хъуамæ саккаг кæнæм хи хъахъхъæддзинад.

#### Статья 60 — Адæймаджы бастдзинад хъахъхъæнын

Технологи хъуамæ фæхуыздæр кæна, нæу ивын, нысаниуæгджын адæймаджы бастдзинæдтæ æмæ æхсæнад. Ахсджиаг лæггæдты, кæцытæ хауынц адæймаджы хорздзинадмæ, хъуамæ баззайа адæймагимæ бастдзинады фадат. Адæймаджы уæвынад, эмпати æмæ аудындзинады æнæивгæ аргъ хъуамæ уа базонд.

---

X ХАЙ: ЦАРДХЪОМ ЗÆХХ

#### Статья 61 — Æнæниздзинад æрдзы бартæ

Алкæцы адæймагæн дæр ис бартæ сыгъдæг, æнæниздзинад æмæ фидар æрдзмæ, уыимæ сыгъдæг уæлдæр, æдас дон, æнæниздзинад экосистемæтæ æмæ стабилон климат. Æрдзы хæлддзинад, кæцы хæссы тас адæймаджы æнæниздзинадæн, хъуамæ уа аиуварс кæнгæ æмæ дзæбæх кæнгæ.

#### Статья 62 — Æрдзæн кад кæнын

Æрдзон дунейæн ис кад адæймагæн пайда уæвынæй уæлдай дæр, æмæ у аккаг кады æмæ хъахъхъæды. Экосистемæтæ, хуызтæ (species) æмæ царды тын хъуамæ уой хъахъхъæд æмæ, хæлд куы уой, уæд та — дзæбæх кæнгæ. Чи цæры зæххыл æмæ чи ауды ууыл, уыдонæн хъуамæ уа хъæлæс йæ контролы хъуыддæгты.

#### Статья 63 — Климаты стабилондзинад

Стабилон климат у ахсджиаг адæймаджы цивилизацийæн æмæ царды рæзтæн. Æппæт адæмтæ дæр хæссынц бæрндзинад климаты системæ хъахъхъæныны тыххæй. Кæмæй стырдæр зиан æрцыд æмæ кæмæ стырдæр хъару ис, уыдон хæссынц стырдæр хæс. Климаты архайды уæз хъуамæ уа дих кæнгæ растæй.

#### Статья 64 — Фидар рæзт (Sustainable Development)

Рæзт хъуамæ скæна нырыккон хъæудзинæдтæ, ма хæлгæй фидæны фæлтæрты фадат сæ хъæудзинæдтæ скæнынæн. Экономикон рæзт, социалон хорздзинад æмæ æрдзы хъахъхъæд сты иуæй-иу баст. Алкæцы адæмæн дæр ис бартæ дарддæр кæнын рæзт сæ ценносттимæ æмæ уавæрттимæ гæсгæ.

---

XI ХАЙ: СХХÆСТ КÆНЫНЫ ФÆТК

#### Статья 65 — Паддзахæдты бæрндзинад

Паддзахæдтæ хæссынц фыццаг бæрндзинад ацы Харты бартæм кад кæнынмæ, хъахъхъæнынмæ æмæ сæ скæнынмæ. Уыдон хъуамæ дæттой эффективдзинæд хостæ бартæ хæлды рæстæг æмæ кæной æппæт бартæ сæ хъарутæм гæсгæ. Паддзахæдтæ хъуамæ кусой иумæ дунеон æмвæзты уыцы проблемæтыл, кæй иу паддзахад хи хъаруйæ нæ скæндзæн.

#### Статья 66 — Институтты бæрндзинад

Корпорацитæ, организацитæ æмæ алы хуызы институтæ хъуамæ кад кæной адæймаджы бартæм æмæ æрдзæн сæ алы архайды дæр. Уыдон хъуамæ архайой гомæй, ма хæссой зиан æмæ уой бæрндзинад хæсгæ сæ скæнгæ зианы тыххæй. Тых хæссы бæрндзинад.

#### Статья 67 — Бартæ бæрц кæнын

Бартæ хъуамæ уой бæрцгонд æрмæст законмæ гæсгæ, æрмæст иннæты бартæ хъахъхъæнынæн кæнæ ахсджиаг æхсæнадон интерестæн. Цавæрдæр бындурон бартæ — уыимæ пырх кæнынæй, уацарæй æмæ хæдтухæй цард байсынæй сæрибардзинад — макуы хъуамæ уой æрлæууын кæнгæ ницы уавæрты дæр.

#### Статья 68 — Хос æмæ Бæрндзинад

Алкæцы адæймагæн дæр, кæй бартæ хæлд сты, ис бартæ эффективдзинæд хосмæ. Хъуамæ уой хицæн механизмтæ хъасттæ райсынæн, хæлддзинæдтæ иртасынæн æмæ бæрндзинад хæссынæн. Чи агом кæны фыдхъуыддæгтæ, уыдон хъуамæ уой хъахъхъæд.

#### Статья 69 — Бартæ æмæ бæрндзинады ахуырад

Бартæ æмæ бæрндзинæдты зонындзинæдтæ хъуамæ уой парахат кæнгæ ахуырады алы æмвæзты дæр. Алкæцы адæймагæн дæр хъуамæ уа фадат базонын ацы Хартæ æмæ куыд цæрын йæ принциптæм гæсгæ. Характер æмæ граждæнон миниуæг хъуамæ уой рæзын кæнгæ зонындзинæдтимæ иумæ.

#### Статья 70 — Æмбарынад

Ацы Харты ницы хъуамæ уа æмбæрст афтæ, цæмæй къаддæр кæна цавæрдæр бартæ, кæцытæ хуыздæр сты хъахъхъæд æндæр ран, кæнæ цæмæй раст кæна цавæрдæр архайд, кæцыйы нысан у ацы бартæ сæфын. Ацы Харты хъуамæ кæсæм Адæймаджы бартæн Æппæтдунеон Декларациимæ иумæ.

---

КÆРОНБÆТТÆН ФИДАРГÆНÆН ДЗЫРД

Ацы Хартæ исы йæ хъару адæймагады иумæйаг моралон бынтæй:

* Сызгъæрин фæтк, кæцы амоны алы стыр традици дæр;

* Адæймаджы бартæн Æппæтдунеон Деклараци æмæ дунеон бадзырдтæ, кæцытæ æрцыдысты уый фæстæ;

* Паддзахæдты конституцитæ æмæ хартæ, кæцытæ архайынц рæстдзинадмæ;

* Бынæттон адæмты зонд, кæцытæ цæрынц æрдзимæ бастдзинады;

* Дунейы динты æмæ философиты сыгъдæг тексттæ æмæ этикон ахуырадтæ;

* Психологийы, философийы æмæ адæймаджы фæлтæрддзинады зонд уый тыххæй, цы фадат дæтты адæмæн рæзынмæ.

Мах дæттæм ацы Хартæ нæу куыд фæстаг дзырд, фæлæ куыд хонæг — диалогмæ, бæрндзинадмæ æмæ иумæйаг архайдмæ. Уый дзуры уый тыххæй, цы мах иу кæны, нæу уый тыххæй, цы мах хицæн кæны. Уый ницы иу паддзахады, культурæйы кæнæ дины мулк нæу, фæлæ у æппæт уыдоны, чи нымайы алкæцы адæймаджы кад æмæ нæ иумæйаг хæдзары ахсджиагдзинад.

Мах стæм иу адæймаг бинонтæ иу чысыл планетæйыл. Нæ хъысметæ сты иумæ баст. Размæ фæндаг нæу хицæндзинад, фæлæ иудзинад; нæу эксплуатаци, фæлæ хайбавæрд; нæу ныфссастдзинад, фæлæ ныфс.

Ацы Хартæ мах хоны нæу æрмæст нæ бартæ агурынмæ, фæлæ ма уæвынæн ахæм адæм, чи кад кæны иннæты бартæн — хорз зæрдæ, рæстдзæвин, лæггом æмæ зондджын адæм. Адæм, чи хæссы хайбавæрд æнæ эксплуатацийæ. Адæм, чи аразы кæрдæнтæ, нæу къултæ. Адæм, чи у аккаг уыцы фæндагыл, кæуыл ис адæймагад.

Уыцы фенд мах хæссæд ахæм дунемæ, кæм алкæцы адæймаг дæр рæзынхъом уыдзæн, кæм рæстдзинад æмæ сабырдзинад кæрæдзи хъæбыс кæндзысты, кæм адæймаджы сфæлдисынад лæггад кæндзæн иумæйаг хорздзинадæн, æмæ кæм адæймагад цæрдзæн иудзинады æрдзимæ, кæцы мах хæссы.

Расидгæ ныфсæй æмæ солидардзинадæй

æппæт адæмтæн, нырыккон æмæ фидæны,

куыд иу адæймаг бинонтæ

---

ДЫККАГ ХАЙ: ÆНЦОН ÆВЗАГЫЛ

Фæтæн аудиторийæн

Æппæтдунеон Харти — æнцонæй æмбарынгонд

#### Цы документ у ай?

Ай у æппæт адæймагады иумæйаг кымæтты æмбырдгонд. Уый амоны:

* Алкæцы адæймаг дæр куыд аккаг у йæхимæ ахастмæ

* Цавæр адæм хъуамæ архайæм суæвынмæ

* Куыд хъуамæ ахасæм нæ кæрæдзимæ, нæ æхсæнæдтæм æмæ нæ планетæм

* Цавæр бартæ и алкæмæн дæр

* Цавæр хæстæ цæуынц ацы бартимæ иумæ

Ацы документ бындур хæссы алы стыр дины, философийы æмæ культурæйы зондæй. Сæйраг хъуыды у рагон æмæ иумæйаг: иннæтæм ахас афтæ, куыд дæ фæнды, цæмæй дæм уыдон ахасой.

#### Сæйраг хъуыдытæ

**1. Мах стæм иу адæмон бинонтæ**

Нæ алыхуыздзинæдты бын — культурæ, æвзаг, дин, паддзахад — мах иу кæны адæймагад. Мах фылдæр кæрæдзиуыл хæст стæм, нæ куыд хицæнтæ. Нæ фидæн аразгæ у ацы иудзинад бамбарыныл.

**2. Алкæцы адæймагæн дæр ис йæ ныас**

Ды нысаниуæгджын дæ. Нæу уый тыххæй, цы дæм и, кæнæ цы саразтай, кæнæ дæуыл чи цы зæгъы, уый тыххæй. Ды нысаниуæгджын дæ, адæймаг кæй дæ, уый тыххæй. Ай никуы ничи бахизын кæндзæн.

**3. У хæларзæрдæ, раст æмæ кадгæнæг**

Ай æрмæст хорз хъуыдытæ нæ сты — ай сты кæцыфæнды хорз æхсæнæды бындуртæ. Хæлардзинад цард æнцондæр кæны. Растдзинадæй фæзыны æууæнк. Кад кæнын та алкæцы адæймаджы дæр нымайдзæн аккагæй.

**4. Дæ хай бахæсс æнæ æфхæрдæй**

Хорз æхсæнæд у уый, кæм алчидæр йæ бонæй исты кæны, иннæты æнæрастæй нæ пайда кæнгæйæ. Куы алчи йæ хай хæссы æмæ ничи никæй æфхæры, уæд алчидæр цæры хорз.

**5. Иудзинад дихдзинады бæсты**

Нæ дих чи кæны, уыцы тыхтæ — знæтдзинад, æнæхæлардзинад, «мах æмæ уыдон» хъуыдыгæнынад — тæссаг сты нæ фидæнæн. Мах хъуамæ сын ныхмæ лæууæм æмæ агуурæм иумæйаг фæндæгтæ.

**6. Æппæтдунеон граждандзинад**

Ды хаугæ дæ æрмæст дæ æхсæнæд æмæ дæ паддзахадмæ нæ, фæлæ æппæт адæймагадмæ дæр. Нæ заманы стыр зындзинæдтæ агуырынц иумæйаг хъуыдыгæнынад æмæ архайд.

**7. Бартæ хæстæй хицæн нæ цæуынц**

Бартæ уый нæ нышвæр кæнынц, æмæ цыфæнды хъуыддаг кæнæм. Сæрибардзинад кусы æрмæстдæр уæд, куы адæм уымæй бæрнлæууæгæй пайда кæнынц.

**8. Зæххыл тыхс**

Ацы планетæ у нæ иунæг хæдзар. Мах хъуамæ уый хъахъхъæнæм нæхицæн æмæ фидæны фæлтæртæн.

**9. Адæймагад ис фæндагыл**

Мах æрмæстдæр суæвæм, чи хъуамæ уæм, уый. Алы фæлтæрæн дæр йæ бон у рæзын рæстдзинадмæ æмæ хорздзинадмæ.

**10. Ныфсæн ис бындур**

Нæ бирæ зындзинæдты нæкæсгæйæ, размæцыд гæнæн и. Ныфс — ай æнæрхъуыдыдзинад нæу, фæлæ уый у, архайдæн нысаниуæг чи дæтты.

#### Чи хъуамæ суæм

* **Хæларзæрдæ** — Иннæтæм хæларæй æмæ тæригъæдæй ахасын

* **Раст** — Æцæгдзинад зæгъын; нæ сайын

* **Кадгæнæг** — Алкæцы адæймаджы дæр нымайын аккагæй

* **Сфæлдистадон** — Дæ уникалон курдиатæй иннæтæн пайда хæссын

* **Цымыдисаг** — Кæддæриддæр ахуыр кæнын æмæ бамбарын фæндын

* **Лæгæвзар** — Рæстдзинады фарс лæууын

* **Сæрныллæг** — Зонын, æмæ дæм алы фарсты дзуапп кæй нæй

* **Бузныг** — Цы дæм и, уый тыххæй бузныг уæвын

* **Ныхатыргæнæг** — Маст нæ хæссын; дзæбæх кæнынмæ фæндаг уадзын

* **Цингæнæг** — Царды циндзинад агуырын

* **Ныфсджын** — Уырнын, фидæн хуыздæр кæй уыдзæн

* **Хайбахасæг** — Дæ бонæй исты кæнын, иннæты æнæрастæй нæ пайда кæнгæйæ

#### Цавæр бартæ и алкæмæн дæр

**Сæйраг бартæ:**

* Цард æмæ æдасдзинад

* Хъуыдыгæныны, уырнынады æмæ дзурыны сæрибардзинад

* Хицæн цард (конфиденциальность)

* Закъоны раз æмхуызон ахаст

* Змæлын æмæ цæрæнбынат æвзарыны бар

* Бинонтæ æмæ æхсæнæд

**Социалон бартæ:**

* Фаг хæринаг, дон æмæ хæдзар

* Медицинон æххуыс (буар æмæ зондæн)

* Ахуырад

* Раст куыст æмæ раст мызд

* Фæллад уадзын æмæ сæрибар рæстæг

* Культурæ æмæ научы архайын

**Цифровой дунейы:**

* Интернетмæ бацæуæн

* Дæ пайдагонд бæрæггæнæнты хъахъхъæд

* Æнæаххосæй дæм цæстдард ма уæвын

* Куыд дæ тыххæй компьютертæ тæрхонтæ кæнынц, уый бамбарын

**Æрдзон бартæ:**

* Сыгъдæг уæлдæф æмæ дон

* Сабыр климат

* Æнæниз экосистемæтæ

#### Цавæр хæстæ и алкæмæн дæр

* Иннæтæм ахасын афтæ, куыд дæ фæнды, цæмæй дæм уыдон ахасой

* Уæвын хæларзæрдæ, раст æмæ кадгæнæг

* Хæссын пайда дæ æхсæнæдæн

* Адæмы хæлардзинадæй æнæрастæй ма пайда кæнын

* Ресурстæй зондæй пайда кæнын, ма сæ халын

* Æрдз хъахъхъæнын

* Иудзинад агуырын, дихдзинад нæ

* Хорз фыдæл уæвын — фидæнæн хорз дуне ныууадзын

* Ныфс дарын æмæ иннæты дæр ныфсджын кæнын

#### Сыгъзæрин уагæвæрд — алы традициты

Алы стыр дин æмæ философи амоны иу бындурон хъуыды:

* **Чырыстон дин:** «Цы уæ фæнды, цæмæй уын адæм кæной, уый ды дæр кæн уыдонæн».

* **Пысылмон дин:** «Дæ уырнынад æцæг нæу, цалынмæ дæ æфсымæрæн нæ фæнддзæн уый, цы дæхицæн фæнды».

* **Иудаизм:** «Цы дæхицæн æнæхæлар у, уый дæ сыхагæн ма кæн».

* **Буддизм:** «Ма хъыгдар иннæты уымæй, цы дæхицæн риссаг у».

* **Индуизм:** «Иннæтæм ахас афтæ, куыд дæ фæнды, цæмæй дæм уыдон ахасой».

* **Конфуцианство:** «Цы дæхицæн нæ фæнды, уый иннæтæн ма кæн».

* **Бынаттон адæмты зонд:** «Мах иу кæрæдзийыл хæст стæм».

Ай æнæнхъæлæджы хъуыддаг нæу. Ай у адæймагады иумæйаг моралон компас.

#### Иу хъуыдыйадæй

Мах стæм иу адæмон бинонтæ; алкæцы адæймагæн дæр ис йæ ныас; у хæларзæрдæ, раст æмæ кадгæнæг; дæ хай бахæсс æнæ æфхæрдæй; агур иудзинад дихдзинады бæсты; æмæ кæрæдзийыл æмæ Зæххыл тыхс.