Skip to main content
GlobalConsensus.Earth
Universal Chapter
Global Voting
About Us
Get Involved
News
Support

“The most important thing you can do is to share the story.”

The Charter

  • Full Charter
  • Plain Language
  • Teaching Materials

Get Involved

  • Ambassador Program
  • Take the Pledge
  • Donate

Voting

  • Overview
  • Trust Ledger
  • Download Apps

About

  • About
  • Our Work
  • Our Team
Privacy PolicyTerms of Service

© 2026 GlobalConsensus.Earth

Content licensed under CC BY-NC-SA 4.0

Full TextPlain LanguageYouth VersionChildren Version

TIKSI MUYUPAQ RUNA SUMAQ KAYNINMANTA PACHAPA ALLIN WIÑAYNINMANTAWAN QELQA


**Runa Kawsaypaq Hukllachasqa Rikuy**


---


KAPUQNIYKI


**ÑAWPAQ KAQ RAKI: LLAPAN QELQA**


* Qallariy Rimay

* I kaq Raki: Tiksi Kamachikuykuna (1-7 kaq yupaykuna)

* II kaq Raki: Runapa Kaynin Munayninpas (8-20 kaq yupaykuna)

* III kaq Raki: Allin Kaynin Ayllupa Rurayninpas (21-29 kaq yupaykuna)

* IV kaq Raki: Hukllachakuymanta Hawka Kaymantawan (30-33 kaq yupaykuna)

* V kaq Raki: Runapa Hayñinkuna (34-43 kaq yupaykuna)

* VI kaq Raki: Llaqtakunapa Hayñinkuna (44-46 kaq yupaykuna)

* VII kaq Raki: Ayllupa Qollqepapas Hayñinkuna (47-52 kaq yupaykuna)

* VIII kaq Raki: Willay Kawsaypi Hayñikuna (53-56 kaq yupaykuna)

* IX kaq Raki: Anta Yachaykuna Runaq Kasunman (57-60 kaq yupaykuna)

* X kaq Raki: Kawsaq Pachamama (61-64 kaq yupaykuna)

* XI kaq Raki: Rurayman Churaq (65-70 kaq yupaykuna)

* Tukupay Rimay


**ISKAY KAQ RAKI: CH’UYA SIMIPI QELQA**


**KINSA KAQ RAKI: WAYNA-SIPASKUNAPAQ**


**TAWA KAQ RAKI: ERQEKUNAPAQ**


---


ÑAWPAQ KAQ RAKI: LLAPAN QELQA


QALLARIY RIMAY


Ñoqayku, kay Pachapi tiyaq llaqtakuna, huklla runa kayniykupi tantachasqa, huklla hamuq p'unchayniykupi kay kawsaq pachapi watasqa:


Reqsispayku sapa runa kikinmanta sumaq kayniyoq kasqanta —Yayaq qosqan hina, kikin pachaq qosqan hina, icha kikin runa kayninmanta hina— manapuni pipas chayta qechunmanchu;


Yachaspayku llapan hatun iñiykunapi, yachaykunapi, ñawpa llaqtakunapa yachayninkunapipas, chaykunam yachachiwanchik imaynatam hukkunawan rurananchikta, imaynam ñoqanchikwan ruranankuta munanchik chayman hina;


Entendillaspaykutaq runa kayqa hukwan hukwan kawsakuypi kasqanta —ayllunchikkunawan, ñawpa abuelonchikkunawan, hamuq wawaykunawan, allpawan, unukunawan, llapan kay Pachapi kawsaqkunawanpas;


Kallpachaspayku huklla ayllu kasqanchikta, huklla qallariyniyoq, huklla wasiyoq, hamuq p'unchayniykutaq kay hukllachakuyta reqsiymanta kashan, sapa llaqtapa sapaq kayninta respetaspa;


Ñawpa kawsaypa nanayninmanta yachaspayku —maypachachus sumaq kayninchikta mana reqsirqankuchu, llaqtakuna hayunachisqa karqanku, Pachamamapas k'irisqa karqan— chaymantam tantakuyku huk aswan chanin, aswan hawka kawsayta hatarichinaykupaq;


Nispayku runakunaqa manan mana allinmanta amachasqallachu kananku, aswanpas allin wiñayman waqyasqam kashanku —kamachiqkuna, cheqaq maskaqkuna, llapapa allinninpaq ruraqkuna hina;


Iñispayku runakunaqa ñanpi hina wiñashanku, imachus kanankupaqraq kashanku, sapa miraytaq kay ñawpaqman riy rurayniyoq kashanku;


Kuska sayaspayku kay tiempopa hatun sasachakuyninkunapa ñawpaqenpi —pacha q’oñiriymanta, mana reqsisqa hatun anta yachaykunamanta, wakcha kaymanta, hawka kaypa p’akikuyninmantapas— manan mayqen nacionpas sapallanqa chayta allichanmanchu;


Kallpachaspayku hayñikunaqa rurayniyoq kasqanta, qasilla kayqa llapapa allinninpaq rurana kasqanta, huk llaqtapa chaninchayninqa imaynatachus aswan pisi kallpayoqkunata khuyapayan chaypi kasqanta;


Kaywansi willayku kay Tiksi Muyupaq Runa Sumaq Kayninmanta Pachapa Allin Wiñayninmantawan Qelqata, llapan llaqtakunapaq nacionkunapaqpas huklla rikuy hina.


---


I KAQ RAKI: TIKSI KAMACHIKUYKUNA


#### 1 kaq yupay — Qori Kamachikuy


Kay Qelqapa tiksinqa kutichinakuy kawsaymi, llapan wiñay yachaykunapi tarisqa: Imaynatas qanwan ruranankuta munanki, chaynallatataq hukkunawanpas ruray. Ama hukkunawan ruraychu imatachus mana munankiman qanwan ruranankuta chayta. Kayqa llapan runakunapaq, ayllukunapaq, llaqtakunapaqpas. Hamuq miraykunawan Pachamamawanpas kawsakuyninchikmi. Manan mana allinmanta ayqekuyllachu, aswanpas hukkunapa allinninta maskaymi.


#### 2 kaq yupay — Kikin Sumaq Kay


Sapa runapa kikin sumaq kayninmi kan, manan imatapas rurasqanmantachu icha imayna kasqanmantachu. Kay sumaq kaytaqa manan mayqen atiypas qonmanchu, nitaq qechunmanchu. Kaymantam llapan hayñikuna paqarin, kaywantaqmi llapan ruraykunatapas chaninchana.


#### 3 kaq yupay — Huklla Runa Ayllu


Runa kayqa huklla ayllumi. Imayna kawsayniyoqña, rimayniyoqña, iñiyniyoqña, nacionniyoqña kaspapas, huklla qallariyniyoq, huklla kayniyoq, huklla wasiyoqmi kanchik. Kay hukllachakuyqa manan huk tarina taripayllachu, aswanpas huk cheqaq kay reqsinapaqmi. Hukwan hukwan watasqam kanchik, reqsikuypas mana reqsikuypas; yachayqa chayman hina kawsaymi.


#### 4 kaq yupay — Hukllachasqa Sapaq Kay


Kay huklla runa aylluqa aska kawsaykunapi, simikunapi, iñiykunapi, yachaykunapim rikuchikun. Kay sapaq kaykunaqa huk qapaq kaymi, manan huk sasachakuychu. Manan mayqen llaqtapas llapan cheqaq kayniyoqchu. Hukmanta hukmantam yachanchik, sapaq kayninchiktaq llapanchikta qapaqyachiwanchik. Cheqaq hukllachakuyqa sapaq kaykunatam hap’iykun; manan pichanchu.


#### 5 kaq yupay — Pachamama Cuiday


Pachamamaqa llapan kawsaytam uywan, chaymi yupaychananchik, cuidananchikpas kashan. Sallqa pachapa chaninchayninqa manan runapaq rurayllachu. Kawsaypa llikanpim kanchik, manan sapaqchu. Runapa allin kawsayninwan Pachapa allin kawsayninwanqa manan t’aqanakunmanchu.


#### 6 kaq yupay — Hamuq Miraykunapaq Rurayniykuna


Pachamamataqa hamuq wawaykunapaqmi hap'ishanchik. Sapa miraymi qhawarinan rurasqankunapa hamuyninta. Allin abuelokuna, allin awichukuna kananchikpaqmi waqyasqa kanchik, huk kawsaypaq suyakuypaqpas allin pachata saqespa.


#### 7 kaq yupay — Runapa Puriynin


Runakunaqa wiñay puriyllapim kanchik —allin kaypi, ayllu kaypi, nunanchikpipas— imachus kananchikpaqraq. Sapa miraymi ñawpaqkunapa allin rurasqantapas mana allin rurasqantapas chaskin, hinaspa aswan chaninman, aswan yachayman, aswan sumaq kawsayman rinanpaq rurayniyoq. Kay kuska puriyqa sapa runapa kawsayninmanmi sut’ita qon.


---


II KAQ RAKI: RUNAPA KAYNIN MUNAYNINPAS


#### 8 kaq yupay — Sumaq Sonqo Kay


Sumaq sonqo kayqa lliwpapaq yachaymi —erqekuna yachanku, llapan llaqtakuna yupaychanku, llapan runa munanku. Sapa runan waqyasqa sumaq sonqo kananpaq: llamp’u kaywan, hukkunata cuidaspa. Huch'uy sumaq ruraykuna sapa p'unchay kawsayta yanapan. Llaqtakunaqa kay sumaq sonqo kaytam uywananku.


#### 9 kaq yupay — Cheqaq Kay


Cheqaq rimayqa confiachikuypa tiksinmi, confianzataq ayllupa tiksin. Sapa runan cheqaq kananpaq kallpachakunan —rimayninpi rurayninpipas— llullakuyta, q’otuyta q’ewiytawan wikch’uspa. Llullapi sayasqa llaqtaqa urmanqapunim. Sasa kaspapas cheqaq rimaqkunaqa llapapaqmi ruranku.


#### 10 kaq yupay — Respeto


Sapa runan respetowan tratasqa kanan —chaninchasqa, uyarisqa, imas rurasqanpas qhawarisqa. Respeto nisqaqa manan llapanpi masi kaychu; aswanpas hukpa sumaq kayninta reqsiymi. Mana respetoqa khuyaypaq ñak'ariypa mikhunmi. Llaqtakunaqa puraqmanta respetota kallpachananku.


#### 11 kaq yupay — Runa Kamachiq Hina


Sapa runan paqarin imatapas rurananpaq, yuyaymananpaq, huk sapaq rurayta kay pachaman qonanpaqpas. Kay nunaqa runapa sumaq kayninpaqmi. Llaqtakunaqa kay rurayta yanapananku, llank'aykunata qospa.


#### 12 kaq yupay — Kikin Chaninchakuy


Sapa runan hayñiyoq kikinmanta allin qhawarikunanpaq, manan hukkunapa nisqallanmantachu. Yachaywasikuna kawsaypas kikin kayta kallpachanan, manan hukkunata sarunchaspachu. Sapa runapa sapaq kaynin, rikuy munasqan ñanninpas respetasqan kanqa.


#### 13 kaq yupay — Yachay Maskay


Entendiy munasqaqa runa kaypaqmi. Sapa runan hayñiyoq, rurayniyoqpas cheqaq kayta maskananpaq, tapukuspa, yachaspa, wiñaypaq yachaqaspa. Llaqtakunaqa yachay maskaqkunata yupaychanan.


#### 14 kaq yupay — Khuyapayakuwan Chaninchay


Chaninchay maskayqa hukpa sonqonmanta sientispa purinan. Mana khuyapayakuwan chaninchayqa millaymi; chaninchay mana kaqtin khuyapayakuypas mana allinmanmi apan. Sapa runan allin kaqpaq sayanan, ichaqa mana masin runa kaspapas uyarikunanmi.


#### 15 kaq yupay — Allin Kallpachakuy


Runakunaqa kikinmanta wiñayta maskanku. Allin atipanakuymantapas yachana aswan allin kanapaq. Ichaqa, atipanakuymantaqa manan hayk'aqpas hukkunata ñak'arichinachu. Hukkunata dañachispa taripayqa manan allinchu. Manan hukkunata sarunapaqchu, aswanpas kikin wiñanapaq llapapaqwan yanapanapaq.


#### 16 kaq yupay — Sapaq Kay Ayllu Kaypas


Sapa runaqa sapaqmi, manan pìwanpas kaqllachu. Kay sapaq kayqa kallpachasqa kanan. Ichaqa, runaqa ayllupim wiñan. Sapaq kaypas ayllupi kaypas iskayninmi allin runa kanapaq kashan.


#### 17 kaq yupay — Musphay Sumaq Kaypas


Runakunaqa musphariyta atinku —sumaq kaqwan, mana reqsisqa kaqwanpas. Kay musphariykuyqa huk qapaq kaymi. Taki, llimp'iy, willakuykunawan nunanchik mikhun. Llaqtakunaqa sumaq kaypaq, ch’in kaypaqpas pachatapuni saqenanku.


#### 18 kaq yupay — Kuskanchay Tiksi Muyupi


Aswan allin kawsayqa kuskanchaytam munan: munaymanta kaqniyoq kayman, llank’aymanta samayman, qoymanta chaskiyimanpas. Tukuy p'unchay "aswan aswan" nispa puriyqa ch'usaq sonqomanmi apan. Yachayqa hayk'achus aswan allin chayta yachaymi.


#### 19 kaq yupay — Kusikuy Raymipiwan


Kawsayqa kusikunapaqmi. Pukllay, asikuy, raymikunapas manan yanqa p'unchaykunachu —runapa sumaq kawsayninpaqmi. Llaqtakunaqa raymipaq, samaypaqpas pachatapunim qonanku. Kusikuy mana kaqtinqa kawsayqa pisiyanmi.


#### 20 kaq yupay — Suyakuy


Suyakuyqa huk kallpachakuymi, llapan allin ruraykunata atichin. Sapa runan hayñiyoq suyakunapaq, hukkunapipas suyakuyta kallpachananpaq. Desesperacionqa manan cheqaq kaychu; aswanpas saqekuymi.


---


III KAQ RAKI: ALLIN KAYNIN AYLLUPA RURAYNINPAS


#### 21 kaq yupay — Hukkunapaq Rurayniykuna


Sapa runan ayllunpa allinninpaq imallatapas ruranan kallpanman hina. Aswan kapuqniyoqqa aswan rurayniyoqmi pisichikuqkunata yanapananpaq. Pisichikuqkunawan, ñak'ariqkunawan huklla kayqa huk allin nuna kaymi. Pìpas yanapayta atiqqa manan qhawallaspachu kanman.


#### 22 kaq yupay — Yanapay Mana Sarunchaspa


Allin llaqtaqa sapa runa atisqanman hina qosqanmi, mana hukkunata q'otuspa. Masichakuymanta aswan hap'iy, hukkunapa llank'ayninta mana allinman apayqa llaqtatam lliuchan. Manan sapaq allinninchikpaqchu, aswanpas llapanchik wiñanapaqmi. Llapanchik yanapakuptinchikqa, llapanchikmi allin kanchik.


#### 23 kaq yupay — Huklla Kay (Integridad)


Huklla kay nisqaqa sapallaykipi kaspapas, llaqtapi kaspapas kaqlla kaymi. Promesankunata hunt'aq, confiay atina runa. Llaqtakunaqa allinta purinku runakuna cheqaq kaspallanku.


#### 24 kaq yupay — Añaychakuwan Llamp'u Sonqo Kaywan


Allin kawsayqa añaychakuytam munan —familianchikmanta, ayllunchikmanta, Pachamamamanta, ñawpaq abuelonchikmanta imachus chaskisqanchikta chaninchay. Llamp'u sonqo kayqa yachayninchiqpa pisi kasqanta reqsiymi. Kaykunam yachayman apawanchik.


#### 25 kaq yupay — Kaqnikuna Allin Kamachiy


Kaqninchikkuna —sapaq kaq, ayllu kaq icha pachamama kaq— allin kamachisqa kanan, manan usuchinachu nitaq amachaspallachu hap'ina. Usuchiyqa hukkunata pisichaymi. Llapanchikmi kapuqniykuman hina kawsananchik.


#### 26 kaq yupay — Ama Allin Sonqo Kayta Q'otuychu


Hukkunapa yanapayninqa, confianzanpas manan q'otunachu. Yanapay chaskiqqa allin rurananpaqmi kallpachakunan, hinaspa atispaqa hukkunatapas yanapanan. Sumaq sonqo kayta q'otuyqa aylluta t'aqaymi.


#### 27 kaq yupay — Mana Manchakuy


Allin kawsayqa valoryoq kaytam munan —cheqaq kaqpaq, chaninchaypaqpas sayay, sasa kaspapas. Mana valoryoq kayqa mana allin kawsaymanmi saqen. Sapa p'unchay cheqaq kawsaypi mana manchakuymi sapa runapa waqyakuynin.


#### 28 kaq yupay — Pampachanakuy


Puraqmanta pampachakuy, kikinmanta pampachakuypas, k'irinkuna hanpinapaqmi. Ñak'ariyta sonqopi hap'iyqa kikinpa nunantan miyun. Pampachakuyqa manan qonqaychu; aswanpas millay phiñakuymanta kacharikuymi. Mana pampachakuy kaqtinqa millay ruraykuna sapa kuti kutimunqa.


#### 29 kaq yupay — Yanapakuy Qokuywan


Kawsaypa sut'inqa manan chaskisqallanchikpichu, aswanpas qosqanchikpipim kashan. Hukkunata serviy —ayllunchikta, llaqtanchikta— sonqota hunt'achiqmi. Serviymantaqa aswan allin yachaytam tarinchik. Llaqtakunaqa serviqkunata yupaychananku.


---


IV KAQ RAKI: HUKLLACHAKUYMANTA HAWKA KAYMANTAWAN


#### 30 kaq yupay — Hukllachakuy T’aqanakuymanta Aswan


Runapa hamuq p'unchayninqa hukllachakuy atisqanchikmantam kashan. T'aqanakuyman apaq kallpakuna —manchakuy, millay rimaykuna— kawsayninchiktam manchachin. Sapa runan waqyasqa kashan ama "ñoqayku paykunawan" hinachu rikunanpaq. Hukllachakuyqa manan llapanchik kaqlla kanapaqchu, aswanpas runa kayniykupi huklla kayta reqsiymi.


#### 31 kaq yupay — Llaqtachakuymanta Ayqekuy


Runakunata "ñoqayku" "paykunawan" t'aqayqa ñak'ariymanmi apan. Manan mayqen runapas runa pisiqa kanchu. Extranjero kaspapas, huk iñiyniyoq kaspapas, sapa runaqa llapan sumaq kayniyoqmi.


#### 32 kaq yupay — Tiksi Muyupaq Runa Kay


Sapa runaqa Tiksi Muyupa wawanmi, nacionninpa ayllunpapas wawan kaspapas. Kay tiksi muyu runa kayqa manan sapaq kayta pichanchu, aswanpas kallpachanmi. Kunan pacha sasachakuyninchikkunaqa —pacha q'oñiriy, onqoykuna, anta yachaykuna— huklla runa hina ruraytam munanchik. Llaqta munaywan tiksi muyu rurayniykiwanqa kaqllam purinku.


#### 33 kaq yupay — Hawka Kay


Hawka kayqa manan maqanakuy pisi kayllachu; aswanpas chaninchay, seguridad, sumaq kawsaypas kashanmi. Sapa runan hayñiyoq hawka kawsananpaq. Llaqtakunaqa rimanakuspa sasachakuykunata allichananku. Maqanakuyqa aswan qallariypi hunt'asqa ruraymi kanman. Hawka kaypaq llank'aqkunaqa ch'uya llank'aytami rurashanku.


---


V KAQ RAKI: RUNAPA HAYÑINKUNA


#### 34 kaq yupay — Igualdad (Kaqlla Kay)


Llapan runakunaqa qasilla paqarinku, kaqlla sumaq kayniyoq, kaqlla hayñiyoqpas. Sapa runa, imayna kaspapas —rimaynin, colornin, iñiynin, qollqenpas— kay Qelqapa amachayninwan kashan.


#### 35 kaq yupay — Kawsay, Qasilla Kay, Seguridadpas


Sapa runan hayñiyoq kawsananpaq, qasilla kananpaq, amachasqa kananpaqpas. Manan pìpas ñak'arichisqachu kanqa, nitaq kamachisqachu (esclavitud).


#### 36 kaq yupay — Yuyaymanay Iñiy Hayñipas


Sapa runan hayñiyoq yuyaymanananpaq, iñinanpaqpas. Munaspaqa iñiyninta munasqanta hapiyta atin, icha mana iñiytapas. Manan pìpas obligasqachu kanqa.


#### 37 kaq yupay — Rimariy Willakuy Hayñipas


Sapa runan hayñiyoq rimarinanpaq, willaykunata chaskinanpaq, hukkunamanpas qonanpaq. Periodistakunapas, llapan willaykunapas qasillam kananku. Kay hayñikunaqa rurayniyoqmi kashan hukkunata respetanapaq.


#### 38 kaq yupay — Huñunakuy Hayñi


Sapa runan hayñiyoq hawka huñunakuyman, huñukuna ruraymanpas, hayñinkunata amachanankupaq. Manan pìpas obligasqachu kanqa huk huñuman haykunanpaq.


#### 39 kaq yupay — Llaqta Kamachiypi Kay


Llaqta kamachiyqa llaqtapa munasqanmantam paqarin. Sapa runan hayñiyoq llaqta kamachiypi kanananpaq, votananpaqpas. Wayna-sipaskunapas hayñiyoqmi kashanku hamuq p'unchayninkupaq rimarinankupaq.


#### 40 kaq yupay — Chaninchay Ch'uya Kamachiywan


Leypa ñawpaqenpiqa llapanmi kaqlla kanchik. Manan pìpas yanqamanta carcelpi kanmanchu. Pìpas juchachasqa kaspapas, manan juchayoqchu kanqa rimasqankukama.


#### 41 kaq yupay — Sapaq Kawsay (Privacidad)


Sapa runan hayñiyoq sapaq kawsayninpi, familianpi, wasinpi, willakuyninkunapipas amachasqa kananpaq. Willakuyninkunaqa manan pìpas yanqamanta qhawanmanchu.


#### 42 kaq yupay — Purikuy Hayñi


Sapa runan hayñiyoq munasqanman hina purinanpaq, tiyananpaqpas. Llaqtanmanta lluqsiyta atin, hinaspa kutimuytapas. Ñak'ariymanta ayqekuspapas huk llaqtapi amachasqa kanman. Kaqllataq, sapa runan hayñiyoq llaqtanpi qhepananpaq.


#### 43 kaq yupay — Ayllu Llaqtapas


Aylluqa llaqtapa tiksinmi, chaymi amachasqa kanan. Wiñasqa runakunaqa munaspaqa casarakunkuman, aylluta hatarichinkuman. Erqekunaqa amachasqa, cuidasqa kananku. Llaqtakunapas kawsayninkuta hap'iyta atinku.


---


VI KAQ RAKI: LLAQTAKUNAPA HAYÑINKUNA


#### 44 kaq yupay — Kikin Llaqta Kamachikuy


Llapan llaqtakunaqa hayñiyoqmi hamuq p'unchayninkuta kamachinankupaq, politicanmanta, kawsayninmanta munasqankuman hina purinankupaq.


#### 45 kaq yupay — Sapaq Llaqtakuna


Sapaq rimayniyoq, iñiyniyoq, kawsayniyoq llaqtakunaqa hayñiyoqmi kikin kawsayninkupi kanankupaq. Maypachachus allpankumanta icha kawsayninkumanta ruraykuna kanqa chayqa, chay llaqtakunapa munasqantapunim tapuna.


#### 46 kaq yupay — Cheqaq Kay Allinyanakuywan


Millay ruraykuna ñawpaqpi kashaspaqa, llaqtakunaqa hayñiyoqmi cheqaq kayta yachanankupaq, hinaspa sonqonku hanpinankupaq. Chaninchayqa manan juchachayllachu, aswanpas puraqmanta allinyanakuymi.


---


VII KAQ RAKI: AYLLUPA QOLLQEPAPAS HAYÑINKUNA


#### 47 kaq yupay — Allin Kawsay


Sapa runan hayñiyoq mikhunayoq, unuyoq, wasiyoq, p'achayoq kanananpaq, saludninpaqpas allin kananpaq. Manan pìpas yarqasqa icha wasinnaq kawsanmanchu kay qapaq pachapi.


#### 48 kaq yupay — Llank'ay


Sapa runan hayñiyoq llank'ayman, allin pagoman, amachasqa kaymanpas. Llank'aqkunaqa huñunakuyta atinku. Kaqllataq, llapanchikmi hayñiyoq kanchik samarinanchikpaq, pukllananchikpaqpas. Sarunchasqa llank'ayqa manan kanchu.


#### 49 kaq yupay — Yachachiy


Sapa runan hayñiyoq yachakuyman. Yachayqa runapa sapaq kayninta wiñachinan, yuyayninmanpas k'anchayta qonan. Ñawpaq yachaykunaqa mana pagasqan kanqa.


#### 50 kaq yupay — Salud


Sapa runan hayñiyoq saludniyoq kananpaq, hampikunata, ch'uya unuta, allin mikhuytapas chaskinananpaq. Umayki (nuna) saludpas cuerpoyki salud hina chaynallatam chaninchana.


#### 51 kaq yupay — Kawsay Yachaypas (Cultura y Ciencia)


Sapa runan hayñiyoq llaqtanpa kawsayninpi, artes nisqapi, yachaykunapa (ciencia) allinninpipas kananpaq. Ñawpaq yachaykunaqa respetasqan kanqa. Yachaykunaqa llapan runapaqmi.


#### 52 kaq yupay — Chanin Qollqe Puriy


Qollqe puriyqa runapa allinninpaq Pachapa saludninpaqpas kanan, manan qollqe tantallapaqchu. Comerciopas, qollqepas ch'uyam kanan. Llaqtakunaqa kikin kaqninkumanta kamachikuqmi kanku.


---


VIII KAQ RAKI: WILLAY KAWSAYPI HAYÑIKUNA (DIGITAL)


#### 53 kaq yupay — Anta Yachaykunaman Haykuy


Sapa runan hayñiyoq internetman, anta yachaykunamanpas haykunanpaq, ayllupi ruraykunapi kananpaq. Kay yachaypa allinninqa llapanchikpaqmi kanqa.


#### 54 kaq yupay — Willaykuna Amachay


Sapa runan hayñiyoq willakuyninkuna (datos) amachasqa kananpaq. Pìpas willakuyniykita hap'ispaqa munasqaykitapunim tapunan. Pantasqa kaqtinqa allichayta atinki.


#### 55 kaq yupay — Mana Yanqa Qhawariy


Manan pìpas yanqamanta anta yachaykunapi qhawasqachu kanqa. Pìpas qhawayta munaspaqa leypa munasqanman hinam ruranan.


#### 56 kaq yupay — Anta Kamachiqkuna Willanan (Algoritmos)


Computadorakuna ima decisiontapas ruraptinkuqa, sapa runan hayñiyoq yachanananpaq imaynatas chay rurakun, hinaspa runapuni chayta qhawananta mañakuytapas atin.


---


IX KAQ RAKI: ANTA YACHAYKUNA RUNAQ KASUNMAN


#### 57 kaq yupay — Tiksi Yachaykuna


Anta yachaykunaqa (tecnología) runata servinanpaqmi, manan runata kamachinanpaqchu. Intelligencia Artificial nisqapas runata respetanan, chanin kanan, mana daño rurananpaqpas. Ruraqkunaqa rurasqankumanta rurayniyoqmi kashanku.


#### 58 kaq yupay — Runa Kamachinan Sasa Ruraykunapi


Kawsaypaq icha sasachakuypaq ruraykunapiqa runapunim kamachinan. Antakunaqa manan kikinmanta wañuymanta icha kawsaymanta decidinkumanchu.


#### 59 kaq yupay — Antapa Millayninmanta Amachay


Sapa runan hayñiyoq amachasqa kananpaq millay antakunamanata, q'otuykunamantapas. Erqekunaqa aswan amachasqan kananku. Riesgo kaqtinqa ama chayta rurakunqachu.


#### 60 kaq yupay — Runapura Masichakuy Hap'iy


Anta yachaykunaqa runapura masichakuytam kallpachanan, manan runata pichananpaqchu. Hampiy wasikunapi icha sasa ruraykunapiqa, runawanpuni rimayta munaspaqa chayqa kanqapunim.


---


X KAQ RAKI: KAWSAQ PACHAMAMA


#### 61 kaq yupay — Allin Pacha Hayñi


Sapa runan hayñiyoq ch'uya wasapi kawsananpaq, ch'uya unuyoq, allin ecosystemakunayoq, mana onqoq pacha kawsayniyoqpas.


#### 62 kaq yupay — Pachamama Yupaychay


Sallqa pachaqa manan runapaq rurayllachu, kikin chaninchakuyniyoqmi. Kawsaypa llikankunaqa amachasqan kanqa. Allpata cuidaqkunaqa rimarinankupuni kamachiypi.


#### 63 kaq yupay — Pacha Q'oñiriymanta Amachay


Allin pacha kawsayqa runapaq aswan allinmi. Llapanchikmi rurayniyoq kanchik pacha q'oñiriymanta amachanapaq, aswan qollqeyoq nacionkunataq aswan yanapananku.


#### 64 kaq yupay — Allin Wiñay


Kunan wiñayqa hamuq wawaykunapa kawsayninta mana dañachispallam kanqa. Qollqepas, kawsaypas, Pachamamapas kuskallan amachasqa kananku.


---


XI KAQ RAKI: RURAYMAN CHURAQ


#### 65 kaq yupay — Estadokunapa Ruraynin


Nacionkuna (Estados) rurayniyoqmi kashanku kay hayñikunata respetanankupaq, hunt'achinankupaqpas. Pantasqa kaqtinqa allichanankupuni, hinaspa nacionkunapura yanapanakunanku.


#### 66 kaq yupay — Institucionkunapa Ruraynin


Empresakuna, organizacionkunapas runapa hayñinkunata Pachamamatapas respetananku. Rurasqankumanta rurayniyoqmi kashanku. Atiyniyoq kayqa rurayniyoq kaymi.


#### 67 kaq yupay — Hayñikunapa Limiten


Hayñikunaqa leypa munasqallanman hinam huk chhika hark'asqa kanman, hukkunata respetanapaq. Ichaqa, kawsaymanta, esclavitudmanta hayñikunaqa manapuni hayk'aqpas p'akisqachu kanqa.


#### 68 kaq yupay — Allichay Ruraypas


Sapa runa hayñin p'akisqa kaqtinqa allichaytam (remedio) tarinan. Mana pìmanpas sayapakuspa tapuq organizacionkuna kananku. Millay ruraykunata willaqkunaqa amachasqan kananku.


#### 69 kaq yupay — Hayñikunamanta Yachachiy


Hayñikuna yachayqa lliwpaqmi kanqa. Sapa runan atinman kay Qelqata yachaqayta. Allin runa kaypas yachachisqan kanqa.


#### 70 kaq yupay — Intiendiy


Kay Qelqapiqa manan ni ima rimaypas kanmanchu hukkuna hayñikunata pisichananpaqqa. Kay Qelqaqa "Declaración Universal de Derechos Humanos" nisqawan kuskallan hamut'asqa kanan.


---


TUKUPAY RIMAY


Kay Qelqaqa runa kawsaypa yachayninmantam paqarin:


* Qori Kamachikuymanta, sapa hatun yachaykunapi tarisqa;

* Runa Hayñinkunapa Tiksi Muyu Willakuyninmanta;

* Chaninchay maskaq nacionkunapa leyninkunamanta;

* Pachamamawan kawsakuq ñawpa llaqtakunapa yachayninmanta;

* Ch'uya qelqakunamanta, nunapa yachayninmantapas;

* Psicología, filosofía nisqakunapa tarisqanmanta.


Kay Qelqaqa manan tukukuy rimaychu, aswanpas huk waqyakuymi —rimanakunapaq, kallpanchakunapaq, kuska ruranapaqpas. Ima hukllachawanchik chaymanta rimarin, manan ima t'aqawanchik chaymantachu. Manan huk nacionllapaqchu, aswanpas llapan runapaqmi.


Huklla ayllum kanchik, huklla huch'uy pachapi. Hamuq p'unchayniykunaqa huklla watasqam kashan. Ñawpaqman rinanchikpaqqa manan t'aqanakuychu, aswanpas hukllachakuymi; manan sarunchaychu, aswanpas yanapanakuymi; manan desesperacionchu, aswanpas suyakuy.


Kay Qelqaqa manan hayñinchik mañakunallapaqchu waqyawanchik, aswanpas hukkunapa hayñinta yupaychaq runa kanapaqmi —sumaq sonqo, cheqaq rimaq, mana manchakuq, yachaysapa runakuna. Mana hukkunata sarunchaspa yanapaq runakuna. Pirqakunata ruranapaqmantaqa aswan chakakunata hatarichiq runakuna.


Kay rikuyqa pusawachun huk kawsayman maypichus sapa runa allin wiñayta atin, maypichus chaninchaywan hawka kaywan kumpachanakunku, maypichus runapa ruraynin llapapaq yanapan, Pachamamawantaq hawka kawsanchik.


**Suyakuypi solidario kaypiwan willasqa

llapan llaqtakunapaq, kunanpas hamuqpas

huklla runa ayllu hina**


---


ISKAY KAQ RAKI: CH’UYA SIMIPI QELQA


Sapa p’unchay rimaqkunapaq


Kay Tiksi Muyu Qelqa — Ch'uyallata sut'inchasqa


#### ¿Imawanmi kay qelqa?


Kayqa llapan runakunapaq huklla chaninchaykuna huñusqam. Kaykunatam willan:


* Imaynatam sapa runa tratasqa kanan.

* Ima hina runan kananchikpaq kallpachakunanchik.

* Imaynatam hukkunata, aylluta, Pachamamatapas cuidananchik.

* Ima hayñikunatam llapanchik kapuwanchik.

* Ima rurayniyoqmi kanchik chay hayñikunawan.


Llapan religionkunamanta, yachaykunamantawanmi hamun. Tiksi yachayqa kashan: imaynam munanki tratasunaykuta, chaynallataq hukkunatapas tratay.


#### Hatun Yuyaykuna


**1. Huklla Runa Ayllum kanchik**

Sapaq rimayniyoq, iñiyniyoq kaspapas, kikin runam kanchik. Huklla kawsayniyoq kanchik.


**2. Sapa Runaqa Valoryoqmi**

Qanqa valoryoqmi kanki. Manan imayna kasqaykimantachu icha kapuqniykimantachu. Runa kasqallaykimantam valoryoq kanki. Kaytaqa manan pìpas qechunmanchu.


**3. Sumaq Sonqo, Cheqaq, Respetoyoqpas kay**

Kayqa manan sumaq rimayllachu —allin llaqtapa tiksinmi. Sumaq sonqo kaywan kawsayqa atikun. Cheqaq kaywan confianza kan. Respetowan runa kayta reqsinchik.


#### Imayna Runan Kananchik


* **Sumaq Sonqo** — Llamp'u sonqowan hukkunata cuiday.

* **Cheqaq** — Cheqaq kaqta rimay; ama llullakuychu.

* **Respetoyoq** — Llapanchik sumaq kayniyoq kasqanchikta reqsiy.

* **Ruraq** — Kaqniykikunata llaqtayki yanapanaykipaq ruray.

* **Yachay Munay** — Wiñaypaq yachay maskaq kay.

* **Mana Manchakuq** — Allin kaqpaq sayay.

* **Llamp'u Sonqo** — Manan llapantachu yachanki, chayta reqsiy.

* **Añaychakuq** — Chaskisqaykimanta "añay" niy.

* **Pampachakuq** — Phiñakuyta wikch'uy; hanpikuy.

* **Kusikuq** — Kawsaypi kusikuyta tariy.

* **Suyakuq** — Hamuq p'unchay aswan allin kananta iñiy.


---


KINSA KAQ RAKI: WAYNA-SIPASKUNAPAQ (13-19 watayoqkunapaq)


Kay Tiksi Muyu Qelqa — Wayna-sipaskunapaq


#### Kayqa qanmanta kashan


Kay qelqaqa sapa runapa hayñinmantam kashan —qanpapas kashanmi. Imayna runas kanki, chaymantapas. Manan kamachiykunallachu. Huk rikuy imaynas kay pacha kanman, chaymi.


**Lliwpapaq yachay: Imaynatas munanki tratasunaykuta, chaynallataq hukkunatapas tratay.**


#### Llapanchik kuskalla kanchik


Runakunaqa huklla ayllum kanchik. Sapaq rimayniyoq, colorniyoq kaspapas, huklla huch'uy pachapim kanchik. Hamuq p'unchayninchikqa huklla watasqam. Sasachakuyninchikkunaqa —pacha q'oñiriy, IA (Intelligencia Artificial) nisqapas— llapanchiktam ch'aqtawanchik. Kuska allichananchik icha manapuni.


#### Sapa p'unchay sumaq kay


**Sumaq Sonqo Kay**

Huch'uy sumaq ruraykuna kawsayta yanapan. Mana chay kaqtinqa kay pachaqa chirim, millaymi. Qanqa atiyniyoqmi kanki huk runapa p'unchayninta k'anchachinaykipaq.


**Cheqaq Kay**

Ama llullakuychu. Llullapi sayasqa pachaqa thuñinqapunim. Cheqaq kaspaykiqa, confiay atina kanki. Chaymi valen.


#### Hukllachakuy T'aqanakuy Taypipi


Kay pachapiqa askha kallpakunam kashan t'aqawananchikpaq: política, racismo, "ñoqayku paykunawan" nispa yuyaychay. Kaykunaqa peligrosum. Hatun maqanakuykunamanmi apan. Rurayniyki: Ama chayta chaskiychu. Chakakunata ruray, ama pirqakunatachu. "Paykunapas" runallataqmi kasqankuta yuyariy.


#### Hayñiykuna


Hayñiyoqmi kanki:


* Respetowan tratasqa kanaykipaq.

* Millay ruraykunamanta amachasqa kanaykipaq.

* Kikillaykimanta yuyaymananaykipaq.

* Munasqaykita rimarinaykipaq (hukkunata respetaspa).

* Sapaq kawsayniykiyta cuidanaykipaq (celularniykipi willaykuna).

* Yachakuyman, saludmanpas.

* Pachamama ch'uya kananpaq.

* Hamuq decisiounkunapi rimarinaykipaq.


---


TAWA KAQ RAKI: ERQEKUNAPAQ (8-12 watayoqkunapaq)


Kay Pacha Munasqanchik — Erqekunapaq


#### Llapanchikpaq huk promesa


Yuyaymanay huk pacha maypichus:


* Llapanchik chanin tratasqa kanchik.

* Runakuna sumaq sonqo, cheqaqpas kanku.

* Puraymanta yanapanakunchik.

* Pachamamata cuidanchik.

* Llapanchik mikhunayoq, unuyoq, wasiyoq kanchik.


Kay Qelqaqa chay pacha hatarichinapaq huk promesam.


#### Huklla ayllum kanchik


Kayqa admirakuypaqmi: llapan runakuna kay Tiksi Muyupiqa huklla hatun ayllum kanchik. Sapaq rimayniyoq kaspapas, mikhunanchik hukman kaspapas, runallam kanchik. Llapanchikmi kusikuyta munanchik. Llapanchikmi munayta munanchik. Llapanchikmi llakikunchik icha manchakunchik.


#### Qori Kamachikuy


Llapan runakuna kayta yachanku:

**Imaynatam munanki hukkuna tratasunaykita, chaynallatataq qampas paykunata tratay.**


* Mana hukkuna qanwan k'amiwanaykita munaspaqa, ama qampas k'amiychu.

* Hukkuna qanman imatapas aypunanta munaspaqa, qampas aypuy.

* Hukkuna cheqaqta willasunaykita munaspaqa, qampas cheqaqta rimay.


#### Pachamamamanta


Pachamamaqa wasinchikmi —uywakunapa, mallkikunapa wasinpas.

Cuidananchikmi:


* Ama unuta, mikhuyta usuchiychu.

* Ama oqopatata (basura) yanqa wikch'uychu.

* Uywakunata mallkikunatapas amachay.

* Yuyariy: hamuq wawaykunapas ch'uya pachatam munanku.


#### Suyakuyqa allinmi


Wakin kutiqa kay pachaqa llakisqa icha manchaymi rikukun. Chay sientiyqa allinmi. Ichaqa imapas allinyayta atinmi. Runakunaqa cambiayta atinku. Sasachakuykunaqa allichakunmanmi. Suyakuyqa manan yanqachu. Suyakuyqa valoryoq kaymi, hinaspa allin ruraykunapaq kallpachasunki.


#### Pisi rimaypi


Allin runa kay. Sumaq sonqo kay. Cheqaq kay. Hukkunata yanapay. Llapanchik huk ayllullam kanchik. Pachamamata cuiday. Suyakuytataq hayk'aqpas saqeychu.