UMURAGE W’ISI YOSE W’AGACIRO K’IKIREMWAMUNTU N’ISAGAMBA RY’ISI
**Icyerekezo Cyunze Humanity**
---
IBIRIMO
**IGICE CYA MBERE: UMURAGE WUZUYE**
* Intangiriro
* Igice cya I: Amahamo Fatizo (Ingingo ya 1-7)
* Igice cya II: Imiterere n’Intego by’Umuntu (Ingingo ya 8-20)
* Igice cya III: Imyitwarire n’Inshingano mbonezabupfura (Ingingo ya 21-29)
* Igice cya IV: Ubumwe n’Amahoro (Ingingo ya 30-33)
* Igice cya V: Uburenganzira bw’Abantu (Ingingo ya 34-43)
* Igice cya VI: Uburenganzira bw’Imiryango n’Amoko (Ingingo ya 44-46)
* Igice cya VII: Uburenganzira mu mibereho n’ubukungu (Ingingo ya 47-52)
* Igice cya VIII: Uburenganzira mu gihe cy’ikoranabuhanga (Ingingo ya 53-56)
* Igice cya IX: Ikoranabuhanga mu murimo w’ikiremwamuntu (Ingingo ya 57-60)
* Igice cya X: Isi Inyeganyega (Ingingo ya 61-64)
* Igice cya XI: Ishyirwa mu bikorwa (Ingingo ya 65-70)
* Icyemezo cyo gusoza
**IGICE CYA KABIRI: VERSION Y’URURIMI RWASANZWE**
**IGICE CYA GATATU: VERSION Y’URUBYIRUKO**
**IGICE CYA KANE: VERSION Y’ABANA**
---
IGICE CYA MBERE: UMURAGE WUZUYE
INTANGIRIRO
Twebwe, abatuye Isi, twunze ubumwe mu bumuntu dusangiye kandi duhuje iherezo rimwe kuri uyu mubumbe uriho ubuzima:
Tuzirikana ko buri muntu wese afite agaciro gasanzwe n’akamaro gakomeye — haba mu buryo bw’impano y’Imana, ibyaremwe, cyangwa ubumuntu nyirizina — ari na cyo kintu kidashobora kugabanuka;
Twemera ubwenge buboneka muri buri rurimi, idini, filozofiya, n’imigenzo gakondo, byose bitwigisha ko tugomba gufata abandi nk’uko twifuza ko natwe badufata;
Twumva ko ikiremwamuntu kibaho mu mibanire — hagati y’abantu ubwabo, abasekuru n’abazaza, ubutaka n’amazi n’ibifite ubuzima byose dusangiye iyi Si;
Twemeza ko turi umuryango umwe w’abantu, dusangiye inkomoko imwe n’urugo rumwe, kandi ko ejo hazaza hacu hashingiye ku kuzirikana ubu bumwe hiyongereyeho kubaha itandukaniro ryacu;
Twigira ku maganya y’amateka — igihe agaciro kanyizwe, igihe abantu bashyamiranyijwe, n’igihe Isi yakomerekejwe — kandi twiyemeje kubaka isi irangwamo ubutabera n’amahoro;
Twemeza ko abantu batagomba gusa kurindwa akaga, ahubwo bahamagariwe gusagamba — nka baremyi, abashaka ukuri, n’abatanga umusanzu mu neza rusange;
Twemera ko ikiremwamuntu kiri mu rugendo rw’iterambere, kikiri mu nzira yo kuba icyo kigomba kuba cyo, kandi ko buri gice cy’abantu gifite amahirwe n’inshingano byo guteza imbere aya majyambere dusangiye;
Tureba hamwe imbogamizi zikomeye z’igihe turimo — iterabwoba ku mihindagurikire y’ikirere, ikoranabuhanga rishya rifite imbaraga zidasanzwe, ubukene n’ubusumbane buhoraho, n’intege nkeya z’amahoro — ibintu nta gihugu cyangwa ubwoko bushobora gukemura bwonyine;
Twemeza ko uburenganzira bujyana n’inshingano, ko umudendezo ukoreshwa mu neza rusange, kandi ko icyerekano cy’umuryango mwiza ari uburyo ufata abafite intege nkeya;
Turatangaje uyu Murage w’Isi Yose w’Agaciro k’Ikiremwamuntu n’Isagamba ry’Isi nk’icyerekezo n’igipimo rusange ku bantu bose n’ibihugu byose.
---
IGICE CYA I: AMAHAMO FATIZO
#### Ingingo ya 1 — Ihame rya Zahabu
Ishingiro ry’uyu Murage ni umuco wo kwitura ineza, uboneka muri buri muco w’imyitwarire irambye: Fata abandi nk’uko wifuza ko bagufata. Ntugakorere abandi icyo utifuza ko bagukorera. Iri hame rireba abantu bose, imiryango, n’ibihugu. Riyobora imibanire yacu n’abazaza nyuma yacu ndetse n’isi y’ibinyabuzima. Rituhamagarira atari gusa kwirinda icyago, ahubwo no gushaka neza ya mugenzi wacu tubishishikariye.
#### Ingingo ya 2 — Agaciro Gasanzwe
Buri muntu wese afite agaciro kavukanywe kadashobora gushingira ku kintu icyo ari cyo cyose, ibyagezweho, cyangwa urwego ariho. Aka gaciro ntigashobora gutangwa n’ubuyobozi ubwo ari bwo bwose, kandi ntigashobora kwamburwa umuntu. Ni isoko uburenganzira bwose bukomokamo kandi ni rwo rugero ibikorwa byose bigomba gupimirwaho.
#### Ingingo ya 3 — Umuryango Umwe w’Abantu
Abantu bose ni umuryango umwe. Munsi y’itandukaniro ryose ry’imico, indimi, ukwemera, n’ibihugu, dusangiye inkomoko imwe, imiterere imwe, n’urugo rumwe. Ubu bumwe si intego yo kugeraho, ahubwo ni ukuri kugomba kuzirikanwa no kubahwa. Twese turaziranirwa haba igihe twabyemeye cyangwa tutabyemeye; ubwenge buba mu kubaho bijyanye n’uko kuri.
#### Ingingo ya 4 — Ubumwe mu Itandukaniro
Uyu muryango umwe w’abantu ugaragarira mu mico myinshi, indimi, imyemerere, n’imigenzo itandukanye. Iri tandukaniro ni ubutunzi bugomba kubungabungwa, si ikibazo kigomba gukemurwa. Nta muco cyangwa imitekerereze imwe ifite ukuri kose. Twigira ku bandi, kandi itandukaniro ryacu riduha ubukungu twese. Ubumwe nyakuri bwakira itandukaniro; ntiburyasiba.
#### Ingingo ya 5 — Kwita kuri k'Isi
Isi ni yo itunga ubuzima bwose kandi ikwiye icyubahiro n’ubwitonzi bwacu. Ibidukikije bifite agaciro kure y’akamaro kabyo ku bantu gusa. Turi mu rusobe rw’ubuzima, ntabwo twitandukanije na rwo. Ubuzima bw’abantu n’ubuzima bw’umubumbe ntibishobora gutandukanywa.
#### Ingingo ya 6 — Inshingano ku Bazaza
Twahawe isi nk’umurage wo kurinda ku bw’abazaza nyuma yacu. Buri gice cy’abantu kigomba gutekereza ku ngaruka z’amahitamo yacyo ku bakiri mu nda bataravuka. Duhamagariwe kuba abasekuru beza, dusigira isi ishobora gutunga ubuzima n’icyizere.
#### Ingingo ya 7 — Urugendo rw’Ikiremwamuntu
Ikiremwamuntu kiri mu rugendo rw’iterambere — mu myitwarire, mu mibereho, no mu mwuka — kikiri mu nzira yo kuba icyo cyateganyirijwe. Buri gice cy’abantu kiragwa amajyambere n’intege nkeya z’abakibanjirije, kandi gifite amahirwe yo gutera intambwe kugeza ku butabera bukomeye, ubwenge, n’isagamba. Uru rugendo dusangiye rurimo ibisobanuro by’ubuzima bwa buri muntu kandi rituhamagarira gutanga umusanzu mu kintu kiruta twebwe ubwacu.
---
IGICE CYA II: IMITERERE N’INTEGO BY’UMUNTU
#### Ingingo ya 8 — Ubugwaneza
Ubugwaneza ni umuco w’isi yose — wumvikana n’abana, wubahwa n’buri muco, ukenewe na bose. Buri muntu ahamagariwe kuba umugwaneza: gukorana ubwitonzi, kwita ku bandi, n’impuhwe. Ibikorwa bito by’ubugwaneza nibyo bibungabunga ubuzima bwa buri munsi; kubura kwabyo bituma isi iba ikaze kandi ikonje. Imiryango izaharanira gukuza ubugwaneza mu migenzo, mu nzego, no mu burezi.
#### Ingingo ya 9 — Ubunyangamugayo n’Ukuri
Ubunyangamugayo ni ishingiro ry’icyizere, kandi icyizere ni ishingiro ry’umuryango. Buri muntu azaharanira kuvugisha ukuri mu magambo no mu bikorwa — kuvuga ukuri, gukomeza amasezerano, kwigaragaza no kugaragaza ibintu uko biri, no kwanga ibinyoma, uburiganya, n’ubushukanyi. Umuryango wubakiye ku binyoma ntushobora guhama. Abo bavuga ukuri, n’iyo byaba bigoye, baba bakoreye bose umurimo mwiza.
#### Ingingo ya 10 — Kubaha
Buri muntu akwiye gufatwa n’icyubahiro — kuzirikanwa nk’ufite agaciro, gutegwa amatwi, no gufatanwa uburemere. Kubaha ntibisaba kwemeranya ku kintu cyose; bisaba kuzirikana agaciro k’undi. Kutubaha, gusuzugura, no kwambura umuntu ubumuntu ni imbuto z’ubugome. Imiryango izashyigikira umuco wo kubahana muri rya tandukaniro ryose.
#### Ingingo ya 11 — Umuntu nka Muhanga (Creator)
Buri muntu avuka afite ubushobozi bwo kurema, gutekereza, kubaka, n’gutanga ikintu cyihariye ku isi. Uyu mwuka wo guhanga ni ingenzi ku gaciro k’umuntu. Imiryango izabungabunga ubwo buhanga, itange amahirwe y’akazi gafite intego n’uburyo bwo kwigaragaza, kandi izirikane ko buri muntu afite impano atanga.
#### Ingingo ya 12 — Kwimenya no Kwiha Agaciro
Buri muntu afite uburenganzira bwo kugira imyumvire myiza ku gaciro ke ikomoka imbere muri we, atari gusa mu byo abandi bavuga cyangwa bamubonaho. Uburezi n’umuco bizashishikariza kwiha agaciro gushhingiye ku miterere, imbaraga, n’umusanzu — atari mu gukandamiza abandi. Umwirondoro wihariye wa buri muntu, imitekerereze ye, n’inzira ye bizubahwa.
#### Ingingo ya 13 — Amatsiko no Gushaka Ukuri
Icyifuzo cyo gusobanukirwa ni ingenzi ku muntu. Buri muntu afite uburenganzira n’inshingano byo gushaka ukuri afite intekerezo zifunguye, kubaza, kwiga, n’gukura mu buzima bwe bwose. Imiryango izashishikariza amatsiko, irinde ubushakashatsi bunyangamugayo, kandi yubaha abo bashaka ubumenyi mu murimo w’ubwenge.
#### Ingingo ya 14 — Ubutabera bufite Impuhwe
Gushaka ubutabera bigomba kuyoborwa n’impuhwe — ubushobozi bwo kumva no gusangira amarangamutima y’abandi. Ubutabera butagira impuhwe buhinduka ubugome; impuhwe zitagira ubutabera zishobora kurebera ikibi. Buri muntu ahamagariwe guharanira icyiza mu gihe ashaka no gusobanukirwa abo batumvikana.
#### Ingingo ya 15 — Guhatanira Icyiza
Abantu mu buryo busanzwe bashaka gukura, kwiteza imbere, no kuba indashyikirwa. Ihangana ryiza rizamura imikorere, ritanga icyizere cy’ubudashyikirwa, kandi ryubaha abo muhanganye rigomba gushyigikirwa. Ariko, ihangana ntigomba na rimwe kuba urwitwazo rw’ubugome, kunyaga, cyangwa kurimbura abandi. Intsinzi igezweho no kugirira abandi nabi si intsinzi nyakuri. Intego si ugutsinda abandi ahubwo ni ukwiteza imbere no gutanga umusanzu kuri bose.
#### Ingingo ya 16 — Ubwihari n’Ubusabane
Buri muntu arihariye kandi ntagereranywa, afite impano, imitekerereze n’umusanzu byihariye. Ubwo bwihari bugomba gukuzwa, ntibupfukiranwe. Muri icyo gihe, abantu basagamba mu muryango no mu busabane. Ubushyamirane hagati y’ubwihari n’ubusabane bugomba kubungabungwa, ntibukemurwe — byose ni ingenzi ku bumuntu bwuzuye.
#### Ingingo ya 17 — Gutangara n’Ubwiza
Abantu bashobora gutangara — gukorwa ku mutima n’ubwiza, amayobera, n’ubunini bw’ubuzima. Ubwo bushobozi bwo gutangara ni impano igomba gukuzwa, si intege nkeya zo gutsinda. Ubuhanzi, ibidukikije, muzika, inkuru, no gutekereza byimbitse bigaburira ubugingo. Imiryango izarinda ahantu h’ubwiza, ituze, no gutekereza, kandi ntizagabanya ubuzima bw’umuntu ku musaruro n’uburyo bwo gukoresha gusa.
#### Ingingo ya 18 — Kuringaniza n’Ubuzima bwuzuye
Ubuzima busagambye busaba kuringaniza: hagati y’inyota yo gutera imbere no kunyurwa, hagati yo kwiteza imbere no kwiyakira, hagati y’akazi n’ikiruhuko, hagati yo gutanga no guhabwa. Gushaka "ibirenze" bidafite umupaka bitera ubusa. Ubwenge buba mu kumenya icyahagije, mu kubaho mu buzima uko buri, no kubonera amahoro mu mbaraga dukoresha.
#### Ingingo ya 19 — Akanyamuneza n’Ibirori
Ubuzima bwaremewe kubaho mu kanyamuneza. Imikino, gusetsa, ibirori, no kwishima si ibintu birangaza umuntu mu buzima — ni ingenzi ku isagamba ry’umuntu. Imiryango izashyiraho umwanya w’ibirori, ikiruhuko, no kwishimira kubaho gusa. Ubuzima butagira akanyamuneza buba buhungabanye, n’iyo bwaba burangwamo inshingano nyinshi.
#### Ingingo ya 20 — Icyizere
Icyizere ni wo muco utuma indi mico yose ishoboka. Ni ukwizera ko imbaraga zikoreshwa hari icyo zivuze, ko ejo hazaza hashobora kuba heza, ko ineza atari ubusa. Nta cyizere, ubutwari burashira kandi ibikorwa bigahagarara. Buri muntu afite uburenganzira bw’ishingiro ry’icyizere, n’inshingano yo kubungabunga icyizere mu bandi. Kwiheba si ukuri kw’ibintu; ni ugutsindwa.
---
IGICE CYA III: IMYITWARIRE N’INSHINGANO MBONEZABUPFURA
#### Ingingo ya 21 — Inshingano ku Bandi
Buri muntu afite inshingano yo gutanga umusanzu mu mibereho myiza y’umuryango we hakurikijwe ubushobozi bwe. Abo bafite amashobozi menshi bafite inshingano nini yo gufasha abakeneye ubufasha. Gushyigikira abafite intege nkeya, abababaye, n’abahejwe ni ikimenyetso cy’ugukura mu mutima. Nta muntu ushobora gufasha ukwiye kwicara mu gihe abandi bababara.
#### Ingingo ya 22 — Gutanga Umusanzu utajenjetse
Umuryango usagambye ni uwo buri muntu atangamo umusanzu mu bushobozi bwe bwose nta gushaka inyungu zidahwitse ku bandi. Guhabwa ibirenze umugabane wawe, gukoresha imbaraga z’abandi cyangwa icyizere cyabo mu buryo bubi, cyangwa kwiteza imbere unyaze neza rusange byangiza umuryango. Intego si inyungu bwite ahubwo ni isagamba rya bose. Iyo buri wese atanze umusanzu kandi nta we unyaze undi, twese turasagamba.
#### Ingingo ya 23 — Ubunyangamugayo Bukomeye (Integrity)
Ubunyangamugayo bivuze kuba umwe — kuba umuntu umwe mu muhezo no mu ruhame, gukora bijyanye n’indangagaciro zawe n’iyo nta muntu ukureba. Umuntu w’inyangamugayo akomeza amasezerano, yubaha ibyo yiyemeje, kandi ashobora kwizerwa. Imiryango ikora neza gusa iyo abantu benshi bakorana ubunyangamugayo mu bihe byose.
#### Ingingo ya 24 — Gushimira n’Ubwicisha Bugufi
Ubuzima bwiza bukubiyemo gushimira — kwishimira ibyo twahawe n’umuryango, ibidukikije, n’abakatubanjirije. Gushimira ni umuti w’ubwibone; bihindura uburyo tubona isi n’umwanya wacu muri yo. Ubwicisha bugufi buzitira imipaka y’ubumenyi bwacu, umusanzu w’abandi mu ntsinzi yacu, n’ukuntu dushingiye ku mbaraga zirenze twe. Byombi, gushimira n’ubwicisha bugufi, bidufungurira ubwenge kandi bikaturinda ubwibone.
#### Ingingo ya 25 — Kurinda Umutungo
Umutungo — haba uwawe, uw’umuryango, cyangwa ibidukikije — ugomba gukoreshwa neza, ntagusesagurwa cyangwa ngo wikubirwe. Isesagura ni icyaha ku bafite bike n’abazaza nyuma. Buri wese azabaho mu buryo bumukwiriye kandi afate umutungo rusange nk’umurage, si nk’ikintu cyo gukoresha nabi.
#### Ingingo ya 26 — Kudakoresha nabi Ineza y’Abandi
Ubuntu n’icyizere by’abandi ntibigomba gukoreshwa nabi. Abo bahawe ubufasha bafite inshingano yo kubukoresha neza kandi, igihe babishoboye, na bo bagafasha abandi. Gukoresha nabi ubugwaneza cyangwa umutungo rusange ku bw’inyungu bwite ni ubuhemu ku muryango. Umudendezo ushingiye ku bantu benshi bakora mu kwizera kwiza kenshi.
#### Ingingo ya 27 — Ubutwari n’Imyitwarire yo mu Mutima
Kubaho neza bisaba ubutwari — ubushake bwo guhagarara ku kuri n’ubutabera n’iyo byaba bitoroshye, kuvuga igihe guceceka byaba ari byo byoroshye, no gukora neza imbere y’igitutu cyangwa ubwoba. Ubugwari mu myitwarire butuma ikibi kiganza. Buri muntu ahamagariwe ubutwari bucecetse bw’ubunyangamugayo bwa buri munsi kandi, igihe bikenewe, ubutwari bwo mu ruhame bwo guhamya ukuri.
#### Ingingo ya 28 — Kubabarira
Ubushobozi bwo kubabarira — abandi nawe ubwawe — ni ingenzi ku gukira no gutera imbere. Kugumana umujinya biroga uwufite. Kubabarira ntibivuze kwibagirwa, guha urwaho ikibi, cyangwa kureka ubutabera; bivuze kurekura akababaro no gufungura amayira y’ubwiyunge. Nta kubabarira, ibikomere ntibikira kandi akaga karakomeza.
#### Ingingo ya 29 — Umurimo n’Umusanzu
Ubuzima bufite intego ntibuboneka gusa mu byo duhabwa ahubwo no mu byo dutanga. Umurimo ukorerwa abandi — umuryango, sosiyete, n’isi yose — ni isoko y’inyungu n’intego. Abo bakorera abandi bavumbura ko gutanga bikungahaza utanga. Imiryango izubaha abo bakorera abandi kandi izashishikariza abantu bose kumva ko tutari hano ku bwacu gusa, ahubwo ko turi hano ku bw’abandi.
---
IGICE CYA IV: UBUMWE N’AMAHORO
#### Ingingo ya 30 — Ubumwe kuruta Amacakubiri
Ejo hazaza h’ikiremwamuntu hashingiye ku bushobozi bwacu bwo guhura aho gutandukana. Imbaraga zizana amacakubiri — ubwoko, urwango, kubiba ubwoba bw’undi — ibangamira neza yacu kandi yateje amashyano akomeye mu mateka. Buri muntu ahamagariwe kurwanya ikishuko cyo kubona isi nk’ "twebwe n’abo", gushaka icyo duhuriraho mu tandukaniro ryacu, no kubaka iteme aho kubaka inkuta. Ubumwe ntibivuze kuba kimwe; bivuze kuzirikana ubumuntu dusangiye munsi y’itandukaniro ryose.
#### Ingingo ya 31 — Kwanga Amacakubiri n’Imihezo
Intego yo kugabanya ikiremwamuntu muri "twebwe" n’ "abo" — no kwambura ubumuntu abo twise "abandi" — ni ryo shingiro ry’urwango, akarengane, n’itsembabwoko. Buri muntu azarwanya uwo mugambi muri we kandi awurwanye mu muryango. Nta tsinda ry’abantu riri munsi y’andi. Nta bantu batagira akamaro. Umunyamahanga, uwo mu kindi gihugu, uwo muryango utandukanye — nabo ni abantu buzuye, bakwiye agaciro kose.
#### Ingingo ya 32 — Ubwenegihugu bw’Isi Yose
Buri muntu ni umwenegihugu w’isi kimwe n’uko ari umwenegihugu w’umuryango we n’igihugu cye. Ubwenegihugu bw’isi ntibusimbura ibindi bice by’umwirondoro ahubwo burabyuzuzanya. Imbogamizi z’igihe turimo — imihindagurikire y’ikirere, ibyorezo, intwaro za kirimbuzi, ikoranabuhanga rya AI — bisaba gutekereza no gukora nk’ikiremwamuntu kimwe. Gukunda igihugu n’inshingano ku isi ntibivuguruzanya; byose bishobora kugendana. Iterambere ry’umuryango w’abantu ryerekana kwaguka kw’impuhwe zacu mu myitwarire.
#### Ingingo ya 33 — Amahoro
Amahoro ni arenze kubura kw’intambara; ni ukuboneka k’ubutabera, umutekano, n’imimerere ituma abantu basagamba. Buri muntu afite uburenganzira bwo kubaho mu mahoro. Imiryango izakemura amakimbirane binyuze mu biganiro, kumvikana, n’inzira z’amategeko. Urugomo ruzaba amahitamo ya nyuma, ruzitirwa n’imipaka y’imyitwarire. Abo bakora ku bw’amahoro — bunga abanzi, bagabanya amakimbirane, bakubaka kumvikana — bakora umurimo wera.
---
IGICE CYA V: UBURENGANZIRA BW’ABANTU
#### Ingingo ya 34 — Uburinganire
Abantu bose bavuka bafite umudendezo n’uburinganire mu gaciro n’uburenganzira. Buri muntu wese, nta kurobanura k’uburyo bwose — harimo ibara ry’uruhu, igitsina, ururimi, idini, imitekerereze ya politiki, inkomoko, umutungo, cyangwa ikindi kintu — afite uburenganzira bwo kurindwa n’uyu Murage mu buryo bwuzuye.
#### Ingingo ya 35 — Ubuzima, Umudendezo, n’Umutekano
Buri muntu afite uburenganzira bwo kubaho, kugira umudendezo, n’umutekano w’umubiri. Nta muntu ugomba gukorerwa iyicarubozo cyangwa gufatwa nabi mu buryo bw’ubugome, bupfobya ubumuntu cyangwa busuzugura. Nta muntu ugomba kugirwa umugaragu. Nta muntu ugomba kwamburwa ubuzima cyangwa umudendezo mu buryo bw’akarengane.
#### Ingingo ya 36 — Umudendezo wo Gutekereza, Umutimanama, n’Idini
Buri muntu afite uburenganzira bwo gutekereza, gukurikiza umutimanama we, n’idini rye. Ibi bikubiyemo umudendezo wo kugira imyemerere iyo ari yo yose cyangwa kutagira na busa, guhindura imyemerere ye, no gukurikiza ukwemera kwe mu masengesho, mu nyigisho, no mu migenzo. Nta muntu ugomba guhatirwa ibijyanye n’ukwemera.
#### Ingingo ya 37 — Umudendezo wo Kwigaragaza n’Amakuru
Buri muntu afite uburenganzira bwo kwigaragaza, harimo umudendezo wo gushaka, guhabwa, no gusangira amakuru n’ibitekerezo. Ibi bikubiyemo umudendezo w’itangazamakuru n’uburyo bwose bw’itumanaho. Uyu mudendezo ujyana n’inshingano kandi ushobora kuzitirwa gusa igihe bikenewe mu kurinda uburenganzira bw’abandi cyangwa inyungu rusange z’ingenzi.
#### Ingingo ya 38 — Umudendezo wo Guterana no Kwibumbira hamwe
Buri muntu afite uburenganzira bwo gukora amanama mu mahoro no gushinga cyangwa kujya mu mashyirahamwe, harimo n’imiryango irinda inyungu zabo. Nta muntu ugomba guhatirwa kujya mu ishyirahamwe iryo ari ryo yose.
#### Ingingo ya 39 — Kugira uruhare muri Demokarasi
Ububasha bwa guverinoma bushingiye ku bushake bw’abaturage. Buri muntu afite uburenganzira bwo kugira uruhare mu buyobozi, mu buryo butaziguye cyangwa binyuze mu batowe mu mudendezo, no gutora mu matora nyakuri kuri bose kandi angana. Urubyiruko rufite uburenganzira bwo kumvwa mu byemezo bireba ejo hazaza habo.
#### Ingingo ya 40 — Ubutabera n’Amategeko
Abantu bose ni bamwe imbere y’amategeko. Buri wese afite uburenganzira bwo gufatwa neza n’inkiko zitabogama, gufatwa nk’umwere kugeza igihe icyaha kimuhamye, kugira umunyamategeko umuburanira, n’uburyo bwo kurenganurwa igihe uburenganzira bwe buhungabanyijwe. Nta muntu ugomba gufatwa cyangwa gufungwa mu buryo bw’akarengane.
#### Ingingo ya 41 — Ubuzima Bwite
Buri muntu afite uburenganzira bwo kubahirizwa mu buzima bwe bwite, umuryango we, urugo rwe, n’itumanaho rye. Ubwo burenganzira bwagukira no ku kurinda amakuru n’ibimuranga. Nta muntu ugomba kunyeganyezwa mu buryo bw’akarengane mu bintu bye bwite.
#### Ingingo ya 42 — Kwimuka
Buri muntu afite uburenganzira bwo kwimuka mu mudendezo no guhitamo aho atura. Buri wese afite uburenganzira bwo kuva mu gihugu icyo ari cyose no kugaruka mu cye. Buri wese afite uburenganzira bwo gushaka ubuhungiro igihe arenganyijwe. Kimwe n’uko buri muntu afite uburenganzira bwo kuguma mu gihugu cyamuvaye.
#### Ingingo ya 43 — Umuryango n’Inzego
Umuryango, mu buryo bwawo butandukanye, ni urwego rw’ingenzi mu muryango w’abantu rukwiye kurindwa. Abakuze bafite uburenganzira bwo gushyingiranwa mu bushake bwabo bwuzuye no gushinga umuryango. Abana bafite uburenganzira bwo kwitwabaho, kurindwa, n’isano y’umuryango. Inzego z’abaturage zifite uburenganzira bwo kubungabunga imibereho yabo n’imibanire yabo.
---
IGICE CYA VI: UBURENGANZIRA BW’IMIRYANGO
#### Ingingo ya 44 — Kwihitiramo Iherezo
Abantu bose bafite uburenganzira bwo kwihitiramo iherezo ryabo, guhitamo uburyo bwa politiki bwabo, no gukurikirana iterambere ryabo mu bukungu, imibereho, n’umuco. Nta muntu ugomba kwamburwa uburyo bwe bwo kubaho cyangwa uburenganzira bwe bwo gutegura ejo hazaza he.
#### Ingingo ya 45 — Amatsinda mato n’Imiryango yihariye
Abantu bo mu matsinda y’amoko, amadini, indimi, cyangwa imico ifite abantu bake bafite uburenganzira bwo kwishimira umuco wabo, gukurikiza idini ryabo, no gukoresha ururimi rwabo. Umwirondoro n’isagamba ry’imiryango yose yihariye bizashyigikirwa. Iyo ibyemezo bireba ubutaka bw’umuryango, umutungo, cyangwa imibereho byabo, uburenganzira bwabo bwo kubimenyeshwa no kubyemera binyuze mu mudendezo buzashakwa.
#### Ingingo ya 46 — Ukuri n’Ubwiyunge
Igihe habaye amakosa akomeye, abantu bafite uburenganzira bwo kumenya ukuri, kuzirinkwa, n’amahirwe yo gukira. Ubutabera ntabwo bukubiyemo gusa kubazwa ibyakozwe ahubwo n’ubwiyunge. Kubaka ejo hazaza h’amahoro bisaba guhangana n’amateka mu budacyocyorwa.
---
IGICE CYA VII: UBURENGANZIRA MU MIBEREHO N’UBUKUNGU
#### Ingingo ya 47 — Urwego rw’Imibereho ikwiriye
Buri muntu afite uburenganzira ku rwego rw’imibereho ikwiriye ubuzima n’imibereho myiza, harimo ibiryo, amazi, imyambaro, icumbi, n’serivisi z’ingenzi. Buri wese afite uburenganzira ku mutekano mu bihe by’akaga birenze ubushobozi bwe. Nta muntu ukwiye kwicwa n’inzara cyangwa kubura aho aba mu isi ifite ibisagutse.
#### Ingingo ya 48 — Akazi
Buri muntu afite uburenganzira bwo gukora, ku mimerere myiza, ku mushahara ukwiriye, no kurindwa gukoreshwa nabi. Abakozi bafite uburenganzira bwo kwibumbira hamwe no kumvikana ku mishahara yabo. Buri wese afite uburenganzira ku kiruhuko n’umupaka ukwiriye w’amasaha yo gukora. Akazi k’agahato karabujijwe.
#### Ingingo ya 49 — Uburezi
Buri muntu afite uburenganzira ku burezi. Uburezi bugomba gukuza ubumuntu bwose, gushishikariza gutekereza kure n’ubuhanga bwo guhanga, gukomeza kubaha uburenganzira n’itandukaniro, no guteza imbere kumvikana hagati y’abantu bose. Uburezi bw’ibanze buzaba bubuntu kandi ari itegeko; uburezi bukomeza buzashyirwaho mu buryo bworoheye bose.
#### Ingingo ya 50 — Ubuzima
Buri muntu afite uburenganzira ku rwego rwo hejuru rushoboka rw’ubuzima bw’umubiri n’ubwo mu mutwe. Ibi bikubiyemo uburyo bwo kuvurwa, imiti y’ingenzi, amazi meza, imirire ikwiriye, n’imimerere myiza yo kubaho. Ubuzima bwo mu mutwe buzahabwa agaciro kamwe n’ubuzima bw’umubiri.
#### Ingingo ya 51 — Umuco n’Ubumenyi (Science)
Buri muntu afite uburenganzira bwo kugira uruhare mu muco, kwishimira ubuhanzi, no gusangira inyungu z’iterambere ry’ubumenyi. Ubumenyi gakondo n’umurage w’umuco bizubahwa kandi birindwe. Imbuto z’ubuhanga bw’umuntu n’ibivumburwa ni iby’ikiremwamuntu cyose.
#### Ingingo ya 52 — Urwego rw’Ubukungu buringaniye
Ubukungu bugomba gukorera imibereho myiza y’umuntu n’ubuzima bw’isi, atari gusa kwirundanyiriza ubutunzi. Ubucuruzi n’imari bizaba binyuze mu mucyo kandi buringaniye. Abantu bose bafite uburenganzira ku mutungo wabo n’ibidukikije. Imiterere y’ubukungu iteza imbere ubukene cyangwa gukoresha abandi nabi ntabwo ihwitse.
---
IGICE CYA VIII: UBURENGANZIRA MU GIHE CY’IKORANABUHANGA
#### Ingingo ya 53 — Kugera ku Ikoranabuhanga ryamakuru
Buri muntu afite uburenganzira bwo kugera ku ikoranabuhanga n’itumanaho bikenewe mu kugira uruhare mu muryango w’ubu. Inyungu z’igihe cy’amakuru zizasangirwa na bose, kandi inzitizi zibitambamira zizakurwaho buhoro buhoro.
#### Ingingo ya 54 — Kurinda Amakuru
Buri muntu afite uburenganzira bwo kurindwa amakuru ye bwite. Ikoranywa n’ikoreshwa ry’amakuru y’umuntu bizaba mu mucyo, hashingiwe ku mpamvu zihwitse, kandi binyuze mu bushake bw’uwo muntu. Buri wese afite uburenganzira bwo kumenya amakuru amubereyeho no gukosora cyangwa gusiba amakuru atari yo.
#### Ingingo ya 55 — Kwirinda Kugenzurwa mu buryo butemewe
Nta muntu ugomba kugenzurwa mu buryo bw’akarengane cyangwa butemewe n’amategeko. Kugenzura itumanaho cyangwa ibikorwa bigomba kwemezwa n’amategeko, bikenewe, kandi bikurikiranywa n’inzego zigenga. Uburenganzira ku itumanaho ry’ibanga buzubahwa.
#### Ingingo ya 56 — Umucyo mu Byemezo by’Imashini (Automated Decisions)
Igihe imashini zifata cyangwa zigira uruhare mu byemezo bireba ubuzima bw’abantu mu buryo bukomeye, ababireba bafite uburenganzira bwo gusobanukirwa uko ibyo byemezo bifatwa, kurebwa n’umuntu, n’uburyo bwo kubitera utwatsi. Nta muntu ugomba kurobanurwa n’imashini (algorithms).
---
IGICE CYA IX: IKORANABUHANGA MU MURIMO W’IKIREMWAMUNTU
#### Ingingo ya 57 — Amahamo Ayobora Ikoranabuhanga
Ikoranabuhanga rigomba gukorera ikiremwamuntu, si ukukibera shebuja. Ikoranabuhanga rikomeye, harimo n’ubwenge bw’ubukorano (AI), rizakorwa kandi rikoreshwe mu buryo bubaha agaciro k’umuntu, ririnda ubushobozi bw’umuntu, rishyigikira ubutabera, rirangwamo umucyo, ryizeza kubazwa ibyakozwe, kandi ririnda ibyago. Abo barema kandi bakwirakwiza ikoranabuhanga bafite inshingano ku ngaruka zaryo.
#### Ingingo ya 58 — Ubushobozi bw’Umuntu mu Byemezo Bikomeye
Ibyemezo bifite ingaruka zikomeye ku buzima n’imibereho myiza y’abantu bigomba kuguma mu maboko y’umuntu. Imashini ntizizahabwa ububasha bwo gufata ibyemezo by’ubuzima n’urupfu. Imyanzuro, ubwenge, n’inshingano by’umuntu ntibishobora guharirwa imashini zidafite iyo miterere.
#### Ingingo ya 59 — Kurindwa Akaga k’Ikoranabuhanga
Buri muntu afite uburenganzira bwo kurindwa ikoranabuhanga ryateganyirijwe gukoresha abantu, kubashuka, cyangwa kuririra ku ntege nkeya zabo. Uburinzi bwihariye buzahabwa abana n’abandi bafite intege nkeya. Igihe ikoranabuhanga rigaragaje ibyago bikomeye, ubwitonzi buzayobora ikwirakwizwa ryaryo.
#### Ingingo ya 60 — Kubungabunga Ubusabane bw’Abantu
Ikoranabuhanga rizafasha aho gusimbura ubusabane nyakuri bw’abantu n’umuryango. Mu mirimo y’ingenzi ireba imibereho y’umuntu, uburyo bwo kuvugana n’umuntu buzabungabungwa. Agaciro kadashobora gusimburwa k’ukuhaba k’umuntu, impuhwe ze, n’ubwitonzi bwe bizazirikanwa.
---
IGICE CYA X: ISI INYEGANYEGA
#### Ingingo ya 61 — Uburenganzira ku Ibidukikije Bizima
Buri muntu afite uburenganzira ku bidukikije bicyeye, bizima, kandi birambye, harimo umwuka ukeye, amazi meza, urusobe rw’ibinyabuzima ruzima, n’ikirere gihamye. Kwangiza ibidukikije ibangamira ubuzima n’imibereho myiza y’umuntu bizakumirwa kandi bikosorwe.
#### Ingingo ya 62 — Kubaha Ibidukikije
Isi y’ibinyabuzima ifite agaciro kure y’akamaro kayo ku bantu kandi ikwiye icyubahiro n’uburinzi. Urusobe rw’ibinyabuzima, amoko y’inyamaswa n’ibimera, bizabungabungwa kandi, aho byangiritse, bisanwe. Abo bategereje kandi bakita ku butaka bafite ijambo mu mibungabungire yabwo.
#### Ingingo ya 63 — Ikirere Gihamye
Ikirere gihamye ni ingenzi ku muco w’abantu n’isagamba ry’ubuzima. Abantu bose basangiye inshingano yo kurinda ikirere, ariko abo bagize uruhare runini mu kucyangiza n’abo bafite ubushobozi bukomeye bafite inshingano nini kurushaho. Imitwaro yo guhangana n’imihindagurikire y’ikirere izasangirwa mu buryo buringaniye.
#### Ingingo ya 64 — Iterambere Rirambye
Iterambere rigomba gukemura ibibazo by’ubu ritarinze kubangamira ubushobozi bw’abazaza mu gukemura ibyabo. Ubukungu, imibereho myiza, n’uburinzi bw’ibidukikije ntibishobora gutandukanywa kandi biruzuzanya. Buri muntu afite uburenganzira bwo gukurikirana iterambere bijyanye n’indangagaciro ze n’imimerere arimo.
---
IGICE CYA XI: ISHYIRWA MU BIKORWA
#### Ingingo ya 65 — Inshingano z’Ibihugu
Ibihugu bifite inshingano y’ibanze yo kubaha, kurinda, no gusohoza uburenganzira buri muri uyu Murage. Bizatanga uburyo bwo kurenganura abahohotewe kandi biteze imbere uburenganzira bwose mu bushobozi bwabyo bwose. Ibihugu bizafatanya mu rwego mpuzamahanga mu gukemura imbogamizi zirenze ubushobozi bw’igihugu kimwe.
#### Ingingo ya 66 — Inshingano z’Inzego
Ibigo by’ubucuruzi, amashyirahamwe, n’inzego z’uburyo bwose bizubaha uburenganzira bwa muntu n’ibidukikije mu bikorwa byabo byose. Bizakora mu mucyo, birinde akaga, kandi bibazwa ibyangiritse byatejwe naryo. Ububasha bujyana n’inshingano.
#### Ingingo ya 67 — Imipaka ku Burenganzira
Uburenganzira bushobora kuzitirwa gusa n’amategeko, gusa igihe bikenewe mu kurinda uburenganzira bw’abandi cyangwa inyungu rusange z’ingenzi, kandi gusa bijyanye n’intego yashakwaga. Uburenganzira bw’ibanze — harimo kwirinda iyicarubozo, ubugaragu, n’kwamburwa ubuzima mu buryo bw’akarengane — ntibushobora guhagarikwa na rimwe.
#### Ingingo ya 68 — Ikosora no Kubazwa Ibyakozwe
Buri muntu wahungabanyijwe uburenganzira afite uburenganzira bwo kurenganurwa mu buryo bufatika. Inzego zigenga zizajyaho kugira ngo zakire imyidogo, zikore iperereza, kandi zizeze ko abakoze amakosa babibazwa. Abo berekana amakosa (whistleblowers) bazarindwa.
#### Ingingo ya 69 — Uburezi ku Burenganzira n’Inshingano
Ubumenyi ku burenganzira n’inshingano buzatezwa imbere binyuze mu burezi mu nzego zose n’mu buzima bwose. Buri muntu azagira amahirwe yo kwiga kuri uyu Murage n’uburyo bwo kubaho hashingiwe ku mahamo yawo. Imyitwarire myiza n’umuco w’ubuturage bizakuzwa hamwe n’ubumenyi.
#### Ingingo ya 70 — Insobanuro
Nta kintu na kimwe muri uyu Murage kizumvikana nko kuzitira uburenganzira burindwa ahandi mu buryo bwuzuye, cyangwa nk’urwitwazo rw’ibikorwa bigamije kurimbura uburenganzira utangaza. Uyu Murage uzasomwa mu buryo bwuzuzanya n’Itangazo Mpuzamahanga ry’Uburenganzira bwa Muntu n’ibindi bikoresho birinda agaciro k’umuntu.
---
ICYEMEZO CYO GUSOZA
Uyu Murage ushingiye ku murage w’imyitwarire dusangiye nka bantu:
* Ihame rya Zahabu, ryigishwa na buri muco ukomeye;
* Itangazo Mpuzamahanga ry’Uburenganzira bwa Muntu n’amasezerano mpuzamahanga ayakurikira;
* Itegeko-nshinga n’imitage y’ibihugu biharanira ubutabera;
* Ubwenge bw’abaturage gakondo babayeho mu mibanire n’Isi;
* Inyandiko zera n’inyigisho z’imyitwarire z’amadini n’amafilozofiya y’isi;
* Ubushishozi bwa saikoloji (psychology), filozofiya, n’ubuzima bw’abantu ku bituma basagamba.
Dutanze uyu Murage atari nk’ijambo rya nyuma ahubwo nk’itumira — mu biganiro, mu kwiyemeza, no mu bikorwa dusangiye. Uvuga ku bitwunga, si ku bitandukanya. Ntabwo ari uw’igihugu kimwe, umuco umwe, cyangwa ukwemera kumwe, ahubwo ni uwa bose bemeza agaciro ka buri muntu n’agaciro k’urugo rwacu dusangiye.
Turi umuryango umwe w’abantu kuri uyu mubumbe muto. Ejo hazaza hacu haraziranirwa. Inzira ijya mbere si amacakubiri ahubwo ni ubumwe; si ugukoresha abandi nabi ahubwo ni gutanga umusanzu; si kwiheba ahubwo ni icyizere.
Uyu Murage ntabwo uduhamagarira gusa guharanira uburenganzira bwacu, ahubwo no kuba abantu bubaha uburenganzira bw’abandi — abantu b’ubugwaneza, inyangamugayo, ubutwari, n’ubwenge. Abantu batanga umusanzu batanyaze abandi. Abantu bubaka amateme, si inkuta. Abantu bakwiye urugendo ikiremwamuntu kirimo.
Iki cyerekezo nicyo kizaduyobora ku isi aho buri muntu ashobora gusagamba, aho ubutabera n’amahoro byahoberana, aho guhanga kw’umuntu gukorera neza rusange, kandi aho ikiremwamuntu kibaho mu bwumvikane n’Isi idutunga twese.
Byatangajwe mu cyizere n’ubushuti
ku bw’abantu bose, b’ubu n’abazaza
nk’umuryango umwe w’abantu
---
IGICE CYA KABIRI: VERSION Y’URURIMI RWASANZWE
Ku Basomyi Bose
Umurage w’Isi Yose — Mu buryo bworoheje
#### Iyi nyandiko ni iki?
Izi ni indangagaciro dusangiye twese nka bantu. Isobanura:
* Uburyo buri muntu akwiye gufatwa
* Ubwoko bw’abantu tugomba kugerageza kuba bo
* Uburyo tugomba gufatanya, gufata imiryango yacu, n’umubumbe wacu
* Uburenganzira buri wese afite
* Inshingano zizana n’ubwo burenganzira
Ikomoka mu bwenge bw’amadini akomeye, filozofiya, n’imico. Igitekerezo fatizo ni kera kandi ni icy’isi yose: fata abandi nk’uko wifuza ko bagufata.
#### Ibitekerezo Bikomeye
**1. Turi Umuryango Umwe w’Abantu**
Munsi y’itandukaniro ryacu — umuco, ururimi, ukwemera, igihugu — dusangiye ubumuntu. Turasa cyane kuruta uko dutandukanye. Ejo hazaza hacu hashingiye ku kuzirikana ubu bumwe.
**2. Buri Muntu afite Agaciro**
Uri uw’agaciro. Atari kubera ibyo utunze, ibyo wagezeho, cyangwa ibyo abandi bakuvugaho. Uri uw’agaciro kuko uri umuntu. Ibi ntibishobora kwamburwa umuntu na rimwe.
**3. Ba Umugwaneza, Inyangamugayo, kandi Wubahe**
Ibi si ibitekerezo byiza gusa — ni ishingiro ry’umuryango mwiza. Ubugwaneza butuma ubuzima bwihanganirwa. Ubunyangamugayo butuma icyizere gishoboka. Kubaha bishimangira agaciro ka buri muntu.
**4. Tanga Umusanzu utanyaze abandi**
Umuryango mwiza ni uwo buri wese atangamo ibyiza bye nta gushaka inyungu zidahwitse ku bandi. Iyo buri wese atanze umusanzu kandi nta we unyaze undi, twese turasagamba.
**5. Ubumwe kuruta Amacakubiri**
Imbaraga zidutandukanya — amacakubiri, urwango, gutekereza ngo "twebwe n’abo" — ibangamira ejo hazaza hacu. Tugomba kuzirwanya kandi tugashaka icyo duhuriraho.
**6. Ubwenegihugu bw’Isi Yose**
Ntabwo uri uw’umuryango wawe n’igihugu cye gusa, uri n’uw’ikiremwamuntu cyose. Imbogamizi zikomeye z’igihe turimo zisaba gutekereza no gukora nk’umuryango umwe w’abantu.
**7. Uburenganzira bujyana n’Inshingano**
Kugira uburenganzira ntibivuze ko dushobora gukora icyo twishakiye cyose. Umudendezo ukora gusa iyo abantu bawukoresheje mu nshingano.
**8. Kwita kuri k'Isi**
Isi ni ryo rugo rwacu rwonyine. Tugomba kuyirinda ku bwacu n’abazaza nyuma yacu.
**9. Ikiremwamuntu kiri mu Rugendo**
Turacyari mu nzira yo kuba icyo twateganyirijwe kuba cyo. Buri gice cy’abantu gishobora gutera intambwe mu butabera n’isagamba.
**10. Hari Impamvu yo kugira Icyizere**
Haba ibibazo byose, amajyambere arashoboka. Icyizere si ubujiji — ni cyo gituma ibikorwa bigira intego.
#### Umuntu tugomba kugerageza kuba we
* **Umugwaneza** — Gufata abandi neza no kwita kuri bo
* **Inyangamugayo** — Kuvuga ukuri; kudabeshya cyangwa gushuka
* **Uwubaha** — Gufata buri wese n’agaciro kamukwiriye
* **Muhanga (Creative)** — Gukoresha impano zawe mu gutanga umusanzu
* **Uwatsiko** — Guhora ushaka kwiga no gusobanukirwa
* **Intwari** — Guhagarara ku kuri
* **Uwicisha bugufi** — Kumenya ko utafite ibisubizo byose
* **Uwubaha (Grateful)** — Kwishimira ibyo wahawe
* **Uwubabarira** — Kurekura akababaro; kwemera gukira
* **Uw’akanyamuneza** — Kubonera ibyishimo mu buzima
* **Uw’icyizere** — Kwemera ko ejo hashobora kuba heza
* **Utanga umusanzu** — Gutanga ibyiza byawe utanyaze abandi
#### Ibyo buri wese afitiye Uburenganzira
**Uburenganzira bw’ibanze:**
* Ubuzima n’umutekano
* Umudendezo wo gutekereza, kwemera, no kuvuga
* Ubuzima bwite (Privacy)
* Gufatwa neza n’amategeko
* Kwimuka no guhitamo aho utura
* Umuryango n’inzira z’imibanire
**Uburenganzira bw’imibereho:**
* Ibiryo bihagije, amazi, n’icumbi
* Ubuzima (umubiri n’umutwe)
* Uburezi
* Akazi keza n’umushahara ukwiriye
* Ikiruhuko n’umwanya w’imyidagaduro
* Kugira uruhare mu muco n’ubumenyi
**Mu isi y’ikoranabuhanga:**
* Kugera kuri interineti
* Kurinda amakuru yawe bwite
* Kudatotezwa n’imashini cyangwa kugenzurwa nta mpamvu
* Gusobanukirwa igihe imashini zigufatira ibyemezo
**Uburenganzira ku bidukikije:**
* Umwuka n’amazi bicyeye
* Ikirere gihamye
* Urusobe rw’ibinyabuzima ruzima
#### Inshingano za buri wese
* Gufata abandi nk’uko wifuza ko bagufata
* Kuba umugwaneza, inyangamugayo, kandi uwubaha
* Gutanga umusanzu mu muryango wawe
* Kudakoresha nabi ubuntu bw’abantu
* Gukoresha umutungo neza, ntagusesagura
* Kurinda ibidukikije
* Gushaka ubumwe, si amacakubiri
* Kuba umusekuru mwiza — gusiga isi nziza ku bazaza
* Kubungabunga icyizere no kugishyigikira mu bandi
#### Ihame rya Zahabu — Mu migenzo myinshi
Buri dini n’umuco wigisha igitekerezo kimwe cy’ibanze:
* **Ubukirisitu:** "Ibyo mwifuza ko abantu babagirira, abe ari byo namwe mubagirira."
* **Isilamu:** "Nta n’umwe muri mwe ufite ukwemera nyakuri kugeza igihe yifuriza muvandimwe we icyo yifuriza na we ubwe."
* **Ubuyuda:** "Icyo wanga, ntugakorere mugenzi wawe."
* **Ububuda:** "Ntukababaze abandi n’icyo nawe kigubabaza."
* **Ubuhindu:** "Fata abandi nk’uko nawe wifuza gufatwa."
* **Ubu-Confucius:** "Icyo utifuriza nawe ubwawe, ntugakorere abandi."
* **Ubwenge Gakondo:** "Twese turi bamwe."
Ibi si impanuka. Ni yo kumpas y’imyitwarire ikurema ikiremwamuntu cyose.
#### Incamake mu nteruro imwe
Turi umuryango umwe w’abantu; buri wese afite agaciro; ba umugwaneza, inyangamugayo, kandi uwubaha; tanga umusanzu utanyaze abandi; shaka ubumwe kuruta amacakubiri; kandi mwite kuri buri wese no kuri k'Isi.
---
IGICE CYA GATATU: VERSION Y’URUBYIRUKO
Ku Bangavu n’Ingozi (Imyaka 13-19)
Umurage w’Isi Yose — Ku Banyarubyiruko
#### Ibi birakureba
Iyi nyandiko ireba icyo buri muntu akwiye — harimo nawe. Kandi ivuga ku bwoko bw’umuntu ushobora kuba we.
Si amategeko gusa. Ni icyerekezo cy’uko isi ishobora kuba imeze.
Igitekerezo cy’ingenzi kiroroheje: **Fata abantu mu buryo wifuza ko bagufata.**
Buri dini, buri muco, buri muntu w’umunyabwenge mu mateka yavuze ubu buryo mu buryo bwabo.
#### Twese turi hamwe muri ibi
Hano hari ikintu cy’ingenzi: turi umuryango umwe w’abantu.
Yego, dufite imico, indimi, amadini, n’ibihugu bitandukanye. Ariko munsi y’ibyo byose, turi ubwoko bumwe kuri uyu mubumbe muto. Ejo hazaza hacu haraziranirwa waba ubishaka cyangwa utabishaka.
Ibibazo duhangana na byo — imihindagurikire y’ikirere, AI, ubusumbane — ntibirinda imipaka. Tubikemura hamwe cyangwa ntitubikemure na busa.
Ibi ntibivuze kureka umwirondoro wawe. Ushobora gukunda igihugu cyawe KANDI ukita ku kiremwamuntu. Ushobora kwishimira umuco wawe KANDI ukubaha abandi. Ibyo ntibivuguruzanya — uko ni ko gukura.
#### Ba Umugwaneza. Ba Inyangamugayo. Ba Uwubaha.
Ibi byumvikana nk’ibintu byoroheje. Ni byoroheje. Kandi bifite akamaro kurenza ikindi kintu cyose.
**Ubugwaneza**
Ibikorwa bito by’ubugwaneza bituma ubuzima bwihanganirwa. Hatari byo, isi iba ikonje kandi ikaze. Ufite imbaraga zo gutuma umunsi w’umuntu uba mwiza gusa binyuze mu kuba umugwaneza.
**Ubunyangamugayo**
Ntukabeshye. Ntugashuke. Ntugakoreshe abandi mu buriganya. Isi yubakiye ku binyoma irasenyuka. Iyo uri inyangamugayo, ushobora kwizerwa. Ibyo bifite akamaro.
**Kubaha**
Fata buri wese nk’ufite akamaro. Kuko bagafite. Ndetse n’abantu mutumvikana. Ndetse n’abantu batandukanye nawe. Kubaha ntibivuze kwemeranya — bivuze kuzirikana agaciro kabo.
#### Tanga Umusanzu utanyaze abandi
Hano hari ihame ry’ubuzima: **Tanga ibyiza byawe. Ntugatware inyungu zidahwitse.**
Umuryango mwiza ni uwo buri wese atanga icyo ashoboye kandi nta muntu unyaga abandi ngo atere imbere.
Intego si "ugutsinda" unyaze abandi. Ni uko bose basagamba. Iyo utsinze utumye abandi batsindwa, iyo si intsinzi nyakuri.
#### Ubumwe kuruta Amacakubiri
Isi yuzuyemo imbaraga zigerageza kudutandukanya: amacakubiri ya politiki, urwango rushingiye ku moko, gukunda igihugu mu buryo bukabije, gutekereza ngo "twebwe n’abo".
Izi mbaraga ni mbi. Ni na ko itsembabwoko ribaho. Ni ko demokarasi zipfa. Ni ko tunanirwa gukemura ibibazo bisaba ubufatanye.
Umurimo wawe: Rwanya ikishuko cyo kubona isi nka "twebwe n’abo." Shaka icyo duhuriraho. Ubaka amateme, si inkuta.
Ibi ntibivuze ko udashobora kutumvikana n’abantu cyangwa guhagarara ku kuri. Bivuze kwibuka ko na "bo" ari abantu.
#### Ubwenegihugu bw’Isi Yose
Ntabwo uri umwenegihugu w’igihugu cyawe gusa. Uri umwenegihugu w’isi.
Ibi si ibya politiki cyangwa kureka uwo uri we mu gihugu cyawe. Ni ukuzirikana ukuri: imbogamizi zikomeye ntizihagarara ku mipaka, kandi n’impuhwe zacu ntizigomba guhagarara.
Imihindagurikire y’ikirere. Ibyorezo. AI. Intwaro za kirimbuzi. Ibi ni ibibazo by’abantu bisaba ibisubizo by’abantu.
Tekereza mu rwego rw’isi. Kora mu rwego rwawe. Byose bifite akamaro.
#### Ikiremwamuntu kiri mu Rugendo
Hano hari imitekerereze itanga intego: turi mu kintu kinini.
Ikiremwamuntu kiri mu rugendo — mu myitwarire, mu mibereho, mu mwuka — kikiri mu nzira yo kuba icyo gishobora kuba cyo. Buri gice cy’abantu kiragwa ibyakozwe mbere kandi gifite amahirwe yo gutindura ibintu imbere.
Ntabwo uri kubaho ubuzima bwawe gusa. Uri mu nkuru y’ubwoko bwacu. Ibyo ukora bifite akamaro muri iyo nkuru nini.
#### Hari Impamvu yo kugira Icyizere
Biroroshye kuba umuntu unenga ibintu byose (cynic). Amakuru yuzuyemo ibintu bibi. Ariko uwo muco ni ubunebwe, kandi kwiheba nta cyo kugeraho.
Icyizere si ubujiji. Ni cyo gituma ibikorwa bishoboka. Hatari icyizere, kuki wagerageza?
Amajyambere ni ukuri. Ubuzima ni bwiza ku bantu benshi ubu kurenza uko bwari bumeze mu myaka 200 ishize. Ibyo ntibyabaye ku mpanuka — byabaye kuko abantu bakoranye umwete, bakarwana, kandi bakagira icyizere.
Ushobora kuba umwe mu bakomeza ayo majyambere.
#### Uburenganzira bwawe
Ofite uburenganzira bwo:
* Gufatwa n’agaciro — ntabwo ari uwo uri we
* Kurindwa urugomo, ubugome, no gufatwa nabi
* Kwitekerezaho no kwemera ibyo ushaka
* Kuvuga ibyo utekereza (wubaha abandi)
* Ubuzima bwite — ibintu byawe, ubutumwa bwawe, ubuzima bwawe
* Uburezi bugufasha gukura koko
* Kuvurwa igihe ubikeneye
* Ibidukikije bicyeye n’umubumbe ushobora kubaho
* Kugira ijambo mu byemezo bireba ejo hazaza hawe
* Kugera kuri interineti n’ikoranabuhanga
* Kumenya igihe imashini igufatira ibyemezo
#### Inshingano zawe
Uburenganzira si ubuntu. Bukora gusa iyo abantu bagize inshingano:
**Ntukagire:**
* Gufata abantu mu buryo utifuza ko bagufata
* Kubeshya, kuriganya, cyangwa kwica amasezerano
* Gukoresha nabi ubuntu bw’abantu
* Gusesagura umutungo — ntuhagije kuri bose
* Kurebera igihe umuntu arenganywa
* Kugwa mu mutego wo gutekereza "twebwe n’abo"
**Kora:**
* Ba umugwaneza, inyangamugayo, kandi uwubaha
* Fasha abantu igihe ubishoboye
* Hagarara ku kuri
* Mwite ku hantu rusange n’ibintu rusange
* Tekereza uburyo ibikorwa byawe bigira ingaruka ku bandi
* Shaka ubumwe n’icyo muhuriraho
* Bungabunga icyizere — kuri wowe no ku bandi
#### Uwo ushobora kuba we
**Uri muhanga (creator).**
Ofite impano zihariye. Ushobora gukora ibintu, kubaka ibintu, gutekereza ibishya, gukemura ibibazo, kurema ubwiza.
**Agaciro kawe katuruka imbere, si inyuma.**
Atari mu mafoto (likes), abagukurikira (followers), amanota, amafaranga, cyangwa ibyo abandi bakuvugaho. Ofite agaciro kuko uriho.
**Gira amatsiko.**
Komeza ubaze ibibazo. Komeza wige. Isi iratangaje.
**Ba intwari.**
Bisaba ubutwari kuba inyangamugayo, guhagararira abandi, no kuba uwo uri we.
**Ringaniza.**
Birashoboka kwifuza gutsinda. Birashoboka kandi kuruhuka, no kunyurwa.
**Zirikana ubwiza n’ibitangaza.**
Ntukabe mu kazi cyane ngo wibagirwe gutangara.
**Babarira.**
Kugumana umujinya bikubabaza kuruta undi muntu. Rekura igihe ubishoboye.
**Shaka akanyamuneza.**
Ubuzima bwaremewe kwishimirwa, si ukwihanganirwa gusa.
#### Ibitekerezo 10 Bikomeye
1. Turi umuryango umwe w’abantu — munsi y’itandukaniro ryose
2. Buri muntu afite agaciro — harimo nawe
3. Ba umugwaneza, inyangamugayo, uwubaha — iby’ibanze bituma byose bikora
4. Tanga umusanzu utanyaze abandi — tanga ibyiza byawe, ntugahabwe inyungu zidahwitse
5. Ubumwe kuruta amacakubiri — rwanya imitekerereze ya "twebwe n’abo"
6. Ubwenegihugu bw’isi — uri uw’ikiremwamuntu, si uwa gihugu cyawe gusa
7. Uburenganzira bujyana n’inshingano — umudendezo si ubuntu
8. Mwite kuri k'Isi — ni ryo rugo rwacu rwonyine
9. Ikiremwamuntu kiri mu rugendo — uri mu nkuru nini
10. Icyizere gituma ibikorwa bishoboka — hitamo icyizere
#### Ikiyibutso kimwe
Ba umuntu utuma isi iba nziza gusa kuko uriho.
Umugwaneza. Inyangamugayo. Uwubaha. Utanga umusanzu. Wubaka amateme.
Uko ni ko gushyira uyu Murage mu buzima.
---
IGICE CYA KANE: VERSION Y’ABANA
Ku Bwana (Imyaka 8-12)
Isi Twifuza — Ku Bwana
#### Isezerano rya Buri Wese
Tekereza isi aho:
* Buri wese afatwa neza
* Abantu ni abagwaneza kandi ni inyangamugayo
* Dufatanya
* Twita kuri k'Isi
* Buri wese afite ibiryo, amazi, n’urugo rufite umutekano
Uyu Murage ni isezerano ryo kugerageza kubaka iyo si.
#### Turi Umuryango Umwe
Hano hari ikintu gitangaje: abantu bose bari kuri Isi ni umuryango umwe munini.
Dufite indimi zitandukanye. Ibiryo bitandukanye. Uburyo bwo gukora ibintu butandukanye. Ariko twese turi abantu. Twese twifuza kwishima. Twese twifuza gukundwa. Twese twumva tubabaye, tugira ubwoba, kandi twumva akanyamuneza.
Iyo ubonye umuntu utandukanye nawe, ibuka: ni mubyara wawe wa kure. Koko! Abantu bose bakomoka ku basekuru bamwe.
#### Ihame rya Zahabu
Hafi buri wese, ahantu hose, mu myaka ibihumbi, yemeranyije ku kintu kimwe:
**Fata abandi mu buryo wifuza ko bagufata.**
* Niba utifuza ko abantu bakugirira nabi, ntukagirire abandi nabi.
* Niba wifuza ko abantu basangira nawe, sangira n’abandi.
* Niba wifuza ko abantu bakubwira ukuri, vuga ukuri.
* Niba wifuza ko abantu bakuba abagwaneza, ba umugwaneza nawe.
Biroroheje. Kandi ni ryo tegeko ry’ingenzi cyane ririho.
#### Ba Umugwaneza, Inyangamugayo, kandi Uwubaha
**Ba Umugwaneza**
Ubugwaneza buto bufite akamaro kenshi. Kumwenyerera umuntu. Gufasha igihe ubishoboye. Kuvuga ikintu cyiza. Ibi bintu bito bituma isi iba nziza.
**Ba Inyangamugayo**
Ntukabeshye. Ndetse n’iyo byaba bigoye, vuga ukuri. Abantu bashobora kwizera umuntu w’inyangamugayo.
**Ba Uwubaha**
Fata buri wese nk’ufite akamaro — kuko bagafite. Ndetse n’abantu batandukanye nawe. Ndetse n’abantu utunze cyane.
#### Fasha utanyaze abandi
Iyo buri wese afashije kandi nta muntu uriganya, ibintu bigenda neza.
* Kora umugabane wawe.
* Sangira mu buryo buringaniye.
* Ntugatware ibirenze ibyo ukeneye.
* Ntugashuke abantu kugira ngo ubone icyo ushaka.
Ibyishimo byiza si ukubona ibirenze iby’abandi. Ni igihe buri wese afite ibihagije.
#### Turi beza iyo turi hamwe
Abantu bamwe bagerageza kudushyamiranya — batuma dutekereza ko "abo bantu" ari babi cyangwa bateye ubwoba.
Ntukagwe muri uwo mutego.
Abantu basa mu buryo butandukanye, bavuga mu buryo butandukanye, cyangwa bemera ibintu bitandukanye bacyari abantu. Bafite imiryango. Bafite amarangamutima. Bafite inzozi.
Tugenda neza iyo dufatanyije kuruta iyo turwana.
#### Icyo buri muntu akwiye
Buri muntu — harimo nawe — akwiye:
* Urugo rufite umutekano
* Ibiryo bihagije n’amazi meza
* Ubufatanye igihe arwaye
* Amahirwe yo kwiga
* Kuvuga ibyo atekereza
* Kwemera icyo yumva ko ari ukuri
* Gufatwa neza
* Umwuka ukeye n’umubumbe muzima
* Gufatwa n’ubugwaneza n’icyubahiro
#### Icyo buri muntu agomba kugerageza gukora
Kugira uburenganzira bivuze kugira n’inshingano:
* Ba umugwaneza — n’iyo nta muntu ukureba
* Ba inyangamugayo — n’iyo byaba bigoye
* Ba intwari — hagarara ku kuri
* Ba umufasha — cyane cyane ku bantu babikeneye
* Ba uwishimira (grateful) — ishimiye ibyo ufite
* Ba imfura — ntukarye abandi cyangwa ngo utware ibirenze umugabane wawe
* Ba uwitonze — ntugasesagure ibintu
* Gira amatsiko — komeza wige kandi ubaze ibibazo
* Ba uwubabarira — ntukagumane umujinya iteka
* Gira akanyamuneza — ishimire ubuzima!
* Ba wowe — ubwihari bwawe bufite akamaro
#### Ku bijyanye no kuba Wowe
Uri uw’ubwihari — ntabwo ari uko uri mwiza kuruta abandi, ahubwo ni uko nta muntu umeze nkawe neza neza.
Ofite ibyo uzi gukora neza. Ofite ibitekerezo byawe. Ofite icyo utanga nta wundi washobora gutanga.
Ushobora kurema ibintu. Ushobora kwiga ibintu. Ushobora gufasha abantu. Ushobora gutuma isi iba nziza ho gato.
Agaciro kawe ntigaturuka ku kuntu usa, ibyo utunze, cyangwa amanota ubona. Uri uw’agaciro kuko uri wowe gusa.
#### Ku bijyanye n’Isi
Isi ni ryo rugo rwacu — n’urugo rw’inyamaswa zose, ibimera, n’ibinyabuzima byose.
Tugomba kuyitaho:
* Ntugasesagure amazi cyangwa ibiryo
* Ntugashyire imyanda aho itagomba kuba
* Rinda inyamaswa n’ibimera
* Ibuka ko n’abana bazaza mu gihe kizaza bazakenera isi nzima na bo
#### Ku bijyanye n’Ikoranabuhanga
Terefone, mudasobwa, na interineti bishobora kuba ibikoresho bitangaje.
Ariko ibuka:
* Inshuti nyakuri n’ibiganiro nyakuri ni byo by’ingenzi cyane
* Birashoboka kuruhuka mu kureba ibyuma (screens)
* Porogaramu zimwe zateguriwe gutuma utazivaho — ube uzi ibyo
* Amakuru yawe bwite agomba kuguma ari ibanga
#### Birashoboka kugira Icyizere
Hari igihe isi isa naho iteye ubwoba cyangwa ibabaje. Birashoboka kumva utyo.
Ariko ibintu bishobora kuba byiza. Abantu bishobora guhinduka. Ibibazo bishobora gukemuka.
Kugira icyizere si ubupfu. Ni ubutwari. Kandi bigufasha gukora ibintu byiza.
#### Isezerano
Iyo buri wese agerageza gukurikiza Ihame rya Zahabu — niba buri wese agerageza kuba umugwaneza, inyangamugayo, intwari, n’umufasha — isi yaba ari nziza cyane.
Ushobora kuba umwe mu babituma bibaho, guhera uyu munsi.
#### Incamake Ngufi
Ba umugwaneza. Ba inyangamugayo. Fasha abandi. Twese turi umuryango umwe. Mwite kuri k'Isi. Kandi buri gihe haba hari impamvu yo kugira icyizere.