MBETI TI NDIA TI NDÖZÜ TI NENGO TI ZO NA MAÏNGO TI SÊSÊ NI KÜÊ
**Mäka ôko ndali ti azo kûê**
---
AYE SO AYEKKE NA YÄ NI
**MBAGE TI KÖZÖ: MBETI TI NDIA NI KÜÊ**
* Tënë ti tokongo
* Mbage I: Akota kpengba tënë (Article 1-7)
* Mbage II: Sengo zo na bibe ti lo (Article 8-20)
* Mbage III: Sarango ye ti nzoni na kusala ndali ti azo (Article 21-29)
* Mbage IV: Bungbi na Siriri (Article 30-33)
* Mbage V: Ndia ti azo ôko ôko (Article 34-43)
* Mbage VI: Ndia ti amara (Article 44-46)
* Mbage VII: Ndia ti bungbi ti azo na ti wara nzinzi (Article 47-52)
* Mbage VIII: Ndia na yâ ti ngôgo ti Internet na kodoro (Article 53-56)
* Mbage IX: Amachine ti kodoro ndali ti nzoni ti azo (Article 57-60)
* Mbage X: Sêsê so ayeke na fini (Article 61-64)
* Mbage XI: Sarango na kua (Article 65-70)
* Tënë ti nda ni
**MBAGE TI USE: TËNË NI NA YÂ TI SANGO TI LÂ NA LÂ**
**MBAGE TI OTA: NDALI TI AMÂSEKA**
**MBAGE TI USIÔ: NDALI TI AMELENGÊ**
---
MBAGE TI KÖZÖ: MBETI TI NDIA NI KÜÊ
TËNË TI TOKONGO
É, azo ti Sêsê, so é bungbi ôko na yâ ti sengo zo ti é na so é yeke na oko bibe ndali ti fini ti é na ndö ti sêsê so:
É yeda so zo ôko ôko ayeke na nengo ti lo — so alondo na Nzapa, na ndö ti sêsê, wala na yâ ti sengo zo ni — so mbeni ye alingbi ti lungula ni pëpe;
É yeda na ndara so ayeke na yâ ti angobo ti vorongo Nzapa kûê, akota bibe ti ndara, na angobo ti akotara, so kûê afa so a lingbi é sara na ambeni zo gï ye so é ye si ala sara na é;
É hinga so azo ayeke na fini gï na yâ ti bungbi — na popo ti ala, na akotara na amelengê ti ala, na sêsê, na ngu, na aye kûê so ayeke na fini na ndö ti sêsê so;
É tene na gbe ti lê ti azo so é yeke sewa ti azo ôko, é londo na ndö ôko na é yeke na da ôko, na kekereke ti é aluti na ndö ti kpengba bibe so, gï na yâ ti nengo ti nzingo ti é;
É manda ye na yâ ti vundu ti giriri — na ngoi so a ke nengo ti zo, na ngoi so a sara si amara atiri, na ngoi so a gbe sêsê — na é mû desizi ti leke mbeni fini sêsê ti mbilimbili na ti siriri;
É tene so a lingbi a bata azo gï na yâ ti kpale pëpe, me a lingbi a mû lege na ala ti maï — tongana azo ti lekengo ye, azo ti giro ti tâ tënë, na azo ti mungo maboko ndali ti nzoni ti azo kûê;
É yeda so azo ayeke na yâ ti mbeni voyage ti maïngo, ala de ti ga ye so ala lingbi ti ga ni, na mara ôko ôko ayeke na lege na kungba ti sara si maïngo so ague na li ni;
É yeke luti ôko ti gbu lê ti akota kpale ti ngoi ti é — kpale ti changé ti dungo ti sêsê, afini machine ti kodoro so ayeke na kpengba ngangu, nzinga na kpale ti kangbi, na siriri so ayeke kete — so mbeni kodoro wala mbeni mara alingbi ti leke ni gï lo ôko pëpe;
É tene so ndia ayeke na akungba na yâ ni, so liberté ayeke ndali ti nzoni ti azo kûê, na nene ti mbeni kodoro aluti na ndö ti fason so lo yeke sara na ye na azo so ayeke na ngangu pëpe;
É zia na sese Mbeti ti Ndia ti Ndözü ti Nengo ti Zo na Maïngo ti Sêsê ni kûê tongana mbeni mäka ndali ti amara na akodoro kûê.
---
MBAGE I: AKOTA KPENGBA TËNË
#### Article 1 — Ndia ti Lor
Lunda ti Mbeti ti Ndia so ayeke sarango ye ti nzoni na ambeni zo: Sara na ambeni zo gï ye so mo ye si ala sara na mo. Sara na ambeni zo pëpe ye so mo ye pëpe si ala sara na mo. Kpengba tënë so ague juska na azo kûê, na amara, na akodoro kûê. A fa lege na é na yâ ti sarango ye ti é na azo ti kekereke na sêsê ni kûê. A hunda na é ti kpe gï sioni pëpe, me ti gi nzoni ti ambeni zo na bê ôko.
#### Article 2 — Nengo so zo adu na ni
Zo ôko ôko ayeke na nengo so alondo na dungo ti lo, so aluti na ndö ti mbeni kpengba ye pëpe, wala na mbeni ye so lo wara. Mbeni ngangu alingbi ti mû nengo so pëpe, wala ti lungula ni. A yeke lunda so andia kûê alondo na ni na a yeke mäka ti fason so a lingbi a fuka sarango ye ti azo na ni.
#### Article 3 — Sewa ti azo ôko
Azo ayeke sewa ôko. Na gbe ti kangbi ti angobo, ti yanga ti tënë, ti vorongo Nzapa, wala ti kodoro, é londo na ndö ôko, é yeke na sengo zo ôko, na é yeke na da ôko. Bungbi so ayeke pëpe mbeni ye so a lingbi é gi ti wara ni, me a yeke tâ tënë so a lingbi é hinga ni na é ne ni. É kanga terê ôko atâa é yeda wala é ke; ndara ayeke ti duti na fini alingbi na ni.
#### Article 4 — Bungbi na yâ ti nzingo
Sewa ti azo ôko so afa terê ti lo na lege ti angobo, ayanga ti tënë, avorongo Nzapa na andia ti akotara mingi. Nzingo so ayeke mbeni nzinzi so a lingbi é ne ni, me a yeke mbeni kpale ti lekengo ni pëpe. Mbeni kodoro wala mbeni bibe ti ndara ôko ayeke na tâ tënë kûê pëpe. É yeke manda ye na popo ti é, na kangbi ti é asara si é ga awara ye mingi. Tâ bungbi ayeke gbu nzingo na terê; a lungula ni pëpe.
#### Article 5 — Batango Sêsê
Sêsê amû fini na aye kûê na a lingbi é ne ni na é bata ni. Sêsê ayeke na nene ni ahon gï mungo maboko na azo. É yeke mbeni mbage ti fini, é yeke nde pëpe. Nzoni seni ti azo na nzoni seni ti sêsê ayeke ye ôko, a lingbi ti kangbi ni pëpe.
#### Article 6 — Kungba ndali ti amelengê ti kekereke
É bata sêsê ndali ti azo so ayeke ga na peko ti é. Mara ôko ôko alingbi ti gbu li na ndö ti sioni ti adesizi ti lo na ndö ti amelengê so a de ti dü ala pëpe. A hunda na é ti duti anzoni akotara, ti zia mbeni sêsê so alingbi ti mû fini na beku.
#### Article 7 — Voyage ti azo
Azo ayeke na yâ ti mbeni voyage ti maïngo — na lege ti sarango ye ti nzoni, na yâ ti kodoro, na lege ti yingo — ala de ti ga ye so ala lingbi ti ga ni. Mara ôko ôko awara ye ti nzoni wala ye ti sioni ti azo ti giriri, na ala yeke na lege ti gue na li ni ti wara mbilimbili, ndara, na maïngo ti tâ tënë. Voyage so é bungbi ôko so amû nene na fini ti azo ôko ôko na a hunda na é ti mû maboko na mbeni ye so ayeke kota ahon gï é mveni.
---
MBAGE II: SENGO ZO NA BIBE TI LO
#### Article 8 — Nzoni bê
Nzoni bê ayeke kpengba sarango ye so azo kûê ahinga ni — amelengê ahinga ni, angobo kûê ane ni, azo kûê ayeke na bezua ni. A hunda na zo ôko ôko ti sara ye na nzoni bê: ti sara ye na yengo terê, bibe ti mawa, na batango ambeni zo. Kete nzoni bê asara si fini ti lâ na lâ aduti nzoni; mangbi ni asara si sêsê akpengba na vundu. Akodoro kûê alingbi ti maï nzoni bê na yâ ti angobo ti ala, na yâ ti andokua ti ala, na na yâ ti fango mbeti.
#### Article 9 — Tâ tënë
Tâ tënë ayeke lunda ti confiance, na confiance ayeke lunda ti kodoro. Zo ôko ôko alingbi ti gi ti duti zo ti tâ tënë na yâ ti tënë na na yâ ti kusala — ti tene tâ tënë, ti bata azendo, ti fa terê ti lo wala ye so asi na lege ti mbilimbili, na ti ke mvene na sarango ye ti likisi. Mbeni kodoro so aluti na ndö ti mvene alingbi ti kpengba pëpe. Azo so atene tâ tënë, atâa a kpengba, ala yeke sara mbeni kota kusala ndali ti azo kûê.
#### Article 10 — Nengo zo
Zo ôko ôko alingbi ti wara nengo — a hinga lo tongana zo so ayeke na nene ni, a mä tënë ti lo, na a mû tënë ti lo na nene ni. Nengo zo ahunda pëpe si mo na lo aduti na oko bibe; a hunda si mo hinga nengo ti lo. Sengo zo na sioni lê ayeke gere ti sarango sioni na zo. Akodoro kûê alingbi ti sara si nengo zo aduti na popo ti azo kûê.
#### Article 11 — Zo tongana zo ti lekengo ye
A dü zo ôko ôko na kpengba ngangu ti leke ye, ti gbu li, ti luti na ndö ti ye, na ti mû mbeni ye ti fini na sêsê. Bibe ti lekengo ye so ayeke kpengba ye ndali ti nengo ti zo. Akodoro kûê alingbi ti maï bibe so, ti mû lege ti wara kusala ti nene ni, na ti hinga so zo ôko ôko ayeke na mbeni cadeau ti mû ni.
#### Article 12 — Nene ti terê na sengo zo
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti maï bibe ti nene ti lo mveni so alondo na yâ ti bê ti lo, me pëpe gï na lege ti tënë ti yanga ti azo. Fango mbeti na angobo ti kodoro alingbi ti maï nengo ti terê so aluti na ndö ti sengo zo, ngangu, na mungo maboko — me pëpe na ndö ti komandango ambeni zo. A lingbi a ne sengo zo ti zo ôko ôko, bibe ti lo, na lege ti lo.
#### Article 13 — Nzara ti hingango ye na gingo tâ tënë
Nzara ti hingango ye ayeke kpengba ye ti sengo zo. Zo ôko ôko ayeke na ndia na kungba ti gi tâ tënë na bibe so ayeke zi nzi, ti hunda tënë, ti manda ye, na ti maï na yâ ti fini ti lo kûê. Akodoro kûê alingbi ti pusu azo ti hinga ye mingi, ti bata gingo tënë na mbilimbili, na ti ne azo so ayeke gi hingango ye ndali ti nzoni ti ndara.
#### Article 14 — Mbilimbili na bibe ti mawa
Gingo mbilimbili alingbi ti gue na lege ti bibe ti mawa — ngangu ti hinga na ti yô vundu ti ambeni zo. Mbilimbili so mawa ayeke dä pëpe aga sarango sioni; mawa so mbilimbili ayeke dä pëpe amû lege na sioni. A hunda na zo ôko ôko ti luti ndali ti ye so ayeke mbilimbili na ngoi so lo yeke gi ti mä yâ ti azo so lo na ala aduti na oko bibe pëpe.
#### Article 15 — Giaro ti nzoni
Azo ayeke gi ti maï, ti leke ye, na ti duti anzoni zo. Mandango terê wala kamba ti sport so asara si zo asara kusala nzoni, so amû lege ti maï nene ti zo na so ane azo ti nando ayeke ye ti pusu ni na li ni. Me, tiri alingbi lâ ôko pëpe ti mû lege na sarango sioni, wala ti futi ambeni zo. Gango na li ni na lege ti sarango sioni na ambeni zo ayeke tâ gango na li ni pëpe. Kota ye ni ayeke pëpe ti hon ambeni zo na ngangu, me ti maï mo mveni na ti mû maboko na azo kûê.
#### Article 16 — Zo ôko ôko na mangbi
Zo ôko ôko ayeke nde, lo yeke na ambeni cadeau, abibe, na amungo maboko so ayeke ti lo gï lo ôko. A lingbi a maï bibe ti duti nde so, a kanga ni pëpe. Na oko ngoi ni, azo ayeke maï na yâ ti bungbi ti azo na mangbi. Tënë ti popo ti duti nde na mangbi ayeke mbeni ye ti bata ni, pëpe ti leke ni — ala use kûê ayeke kpengba ye ndali ti sengo zo.
#### Article 17 — Bê ti dongo na nengo ye ti pendere
Azo ayeke na ngangu ti dö bê — ti tene ye ti pendere, sengo ye ti yâ ti bê, na kota nene ti fini adö bê ti ala. Ngangu ti dongo bê so ayeke mbeni cadeau ti maï ni, pëpe mbeni wusuwusu ti hon ni. Musique, sêsê, abunâ, na gbungo li amû kobe na yingo. Akodoro kûê alingbi ti bata ando ndali ti ye ti pendere, siriri, na gbungo li, na a lingbi ala zia pëpe si fini ti zo aga gï ye ti lekengo ye na ti ti kongo ye.
#### Article 18 — Équilibre na sengo zo kûê
Fini ti maïngo ahunda mbeni équilibre: na popo ti nzara ti maïngo na nzerengo bê, na popo ti lekengo terê na yeda na terê, na popo ti kusala na nzerengo terê, na popo ti mungo ye na warango ye. Gingo "mingi" gï tongaso ahon ndö ni ague na zo na yâ ti senge nzenge. Ndara ayeke ti hinga ye so alingbi, ti duti na fini tongana ti so lo yeke, na ti wara siriri na yâ ti effort.
#### Article 19 — Ngia na fête
A leke fini ti tene zo aduti na ngia. Ngia ti amelengê, tënë ti ngia, fête, na nzerengo bê ayeke aye ti handango zo pëpe — ala yeke kpengba ye ndali ti maïngo ti zo. Akodoro kûê alingbi ti mû lege na fête, nzerengo terê, na nzerengo fini ti lâ na lâ. Fini so ngia ayeke dä pëpe ayeke fini so akiri na peko.
#### Article 20 — Beku
Beku ayeke sarango ye so asara si ambeni kpengba sarango ye kûê alingbi ti duti dä. A yeke confiance so effort ayeke na nene ni, so kekereke alingbi ti duti nzoni, so sarango ye ti nzoni ayeke senge pëpe. Beku tongana ayeke dä pëpe, mbeto amû zo na kusala aluti. Zo ôko ôko ayeke na ndia ti wara lunda ti beku, na kungba ti bata beku na mbage ti ambeni zo. Vundu ayeke pëpe tâ tënë ti fini; a yeke ke kanga terê.
---
MBAGE III: SARANGO YE TI NZONI NA KUSALA NDALI TI AZO
#### Article 21 — Kungba na mbage ti ambeni zo
Zo ôko ôko ayeke na kungba ti mû maboko na nzoni duti ti bungbi ti azo ti lo alingbi na ngangu ti lo. Azo so ayeke na ye mingi ayeke na kota kungba ti mû maboko na azo so ayeke na bezua. Mangbi na azo so ayeke na ngangu pëpe, azo ti vundu, na azo so a zia ala na mbage ayeke mäka ti maïngo ti bibe ti nzoni bê. Zo ôko ôko so alingbi ti mû maboko alingbi ti duti senge pëpe na ngoi so ambeni zo ayeke bâ pasi.
#### Article 22 — Mungo maboko sân sarango sioni na zo
Mbeni kodoro ti maïngo ayeke mbeni kodoro so zo ôko ôko amû maboko alingbi na ngangu ti lo sân ti gi ti wara mbeni nzinzi ti likisi na ndö ti ambeni zo. Mungo ye ahon ti so alingbi na mo, sarango sioni na kusala ti ambeni zo wala na confiance ti ala, wala gango na li ni na yâ ti kpale ti nzoni ti azo kûê afuti kamba ti kodoro. Kota ye ni ayeke pëpe nzinzi ti zo ôko, me maïngo ti azo kûê. Tongana zo kûê amû maboko na mbeni zo asara sioni pëpe, azo kûê ayeke maï.
#### Article 23 — Duti zo ti mbilimbili (Intégrité)
Duti zo ti mbilimbili aye ti tene ti duti zo ôko — oko zo ni na yâ ti ndo ti londo na na gbele azo kûê, ti sara ye alingbi na nene ti bibe ti mo atâa mbeni zo ayeke bâ mo pëpe. Zo ti mbilimbili abata azendo, ane agbiâ, na zo alingbi ti mû confiance na lo. Akodoro ayeke sara kua gï tongana azo mingi asara ye na mbilimbili ka na ka.
#### Article 24 — Singila na tâ tënë ti terê (Humilité)
Nzoni fini ayeke na yâ ni singila — nene ti ye so é wara na mbage ti sewa, kodoro, sêsê, na azo ti giriri. Singila ayeke yorö ndali ti bibe ti tene "ayeke ye ti mbi"; a changé fason so é yeke bâ na sêsê na place ti é na yâ ni. Tâ tënë ti terê ahinga kataka ti hingango ye ti é, mungo maboko ti ambeni zo na gango na li ni ti é, na ti so é doti na ndö ti angangu so é yeke komande ni pëpe. Singila na singila kûê azi lege ti ndara na abata é si é ga azo ti baba pëpe.
#### Article 25 — Batango amosoro nzoni
Amosoro — atâa ayeke ti zo ôko, ti kodoro, wala ti sêsê — a lingbi a sara kua na ni na ndara, a buba ni pëpe wala a ho ni pëpe. Bubango ye ayeke sioni na mbage ti azo so ayeke na ye kete na azo ti kekereke. Zo kûê alingbi ti duti na fini alingbi na ye so lo yeke na ni na lo bâ amosoro so é bungbi ôko tongana mbeni kungba, me pëpe tongana mbeni ye ti sioni.
#### Article 26 — Ke bubango nzoni bê ti azo
A lingbi a sara sioni pëpe na nzoni bê na confiance ti ambeni zo. Azo so awara mungo maboko ayeke na kungba ti sara kua na ni nzoni na, tongana ala lingbi, ti mû maboko na ambeni zo na peko ni. Mungo nzinzi na ndö ti nzoni bê, mungo maboko ti senge, wala aye ti azo kûê ndali ti nzinzi ti mo mveni ayeke mbeni sioni na mbage ti kamba ti azo. Liberté aluti na ndö ti fason so azo mingi ayeke sara ye na mbilimbili kûê.
#### Article 27 — Mbeto pëpe na bibe ti mbilimbili
Duti na fini nzoni ahunda ti duti na mbeto pëpe — ti yeda ti luti ndali ti tâ tënë na mbilimbili atâa a kpengba, ti tene tënë na ngoi so dengo yâ ayeke kete ye, na ti sara ye na mbilimbili na gbele ngangu wala mbeto. Mbeto na gbele sioni amû lege na sioni ti maï. Zo ôko ôko ayeke na bezua ti mbeto pëpe ti mbilimbili ti lâ na lâ na, tongana a yunda, mbeto pëpe ti tene tënë na lê ti azo.
#### Article 28 — Pardon
Ngangu ti pardonne — ambeni zo na mo mveni — ayeke kpengba ye ndali ti lekengo sioni na guengo na li ni. Batango kpale na yâ ti bê amû poison na zo so abata ni. Pardon aye ti tene pëpe ti girisa, ti mû raison, wala ti dö mbilimbili ti zia; a yeke ti zi kanga ti vundu na ti zi lege ti songo. Sân pardon, sioni akiri adê pëpe na kpale angbâ ti kiri ti sara na azo.
#### Article 29 — Kua na mungo maboko
Mbeni fini ti nene ni ayeke gï na yâ ti ye so é wara pëpe, me na yâ ti ye so é mû. Kusala ndali ti ambeni zo — ndali ti sewa, kodoro, na sêsê ni kûê — ayeke mbeni lunda ti nzerengo bê na bibe ti fini. Azo so asara kusala ahinga so mungo ye asara si zo so amû ni awara ye mingi. Akodoro kûê alingbi ti ne azo so asara kusala na ala maï na yâ ti azo kûê bibe so é yeke na fini gï ndali ti é mveni pëpe, me ndali ti ambeni zo kûê.
---
MBAGE IV: BUNGBI NA SIRIRI
#### Article 30 — Bungbi ahon kangbi
Kekereke ti azo aluti na ndö ti ngangu ti é ti bungbi ôko ahon ti fuka terê. Angangu so akangbi azo — bibe ti mara, sioni lê, sarango ye ti handa azo, mbeto ti "mbeni zo nde" — asara sioni na nzoni ti é kûê na asara si ambeni kota sioni asi na yâ ti mbaï. Zo ôko ôko alingbi ti gbu lê ti bibe ti bâ sêsê tongana "é na ala", ti gi lege ti bungbi na ndö ti kangbi, na ti luti na ndö ti a-pont ahon amur. Bungbi aye ti tene pëpe ti duti oko fason; a yeke ti hinga sengo zo ti é ôko na gbe ti kangbi kûê.
#### Article 31 — Ke bibe ti mara na sarango zo nde
Bibe ti kangbi azo tongana "é" na "ala" — na sarango si azo "nde" aga tongana anyama — ayeke gere ti sioni lê, sarango pasi na azo, na fukango mara. Zo ôko ôko alingbi ti luti na gbele bibe so na yâ ti lo mveni na ti ke ni na yâ ti kodoro ti lo. Mbeni bungbi ti azo ayeke tongana anyama pëpe. Mbeni mara ayeke ti bubango ni pëpe. Wande, zo ti kodoro nde, zo so ayeke nde — lo kue ayeke zo tâ tënë, lo lingbi ti wara nengo kûê.
#### Article 32 — Zo ti sêsê ni kûê
Zo ôko ôko ayeke zo ti sêsê ni kûê tongana ti so lo yeke zo ti kodoro ti lo. Bibe ti zo ti sêsê ni kûê so achangé pëpe ambeni bibe ti lo nde me amû maboko na ala. Akota kpale ti ngoi ti é — changé ti dungo ti sêsê, akota kobela, agbiâ ti nucléaire, bibe ti machine — ahunda ti gbu li na ti sara ye tongana azo ôko. Yengo kodoro na kungba ti sêsê ni kûê ayeke tiri pëpe; ala use alingbi ti duti ôko. Maïngo ti kodoro ti azo afa lege ti bibe ti maïngo ti azo mingi.
#### Article 33 — Siriri
Siriri ayeke gï mangbi ti tiri pëpe; a yeke duti ti mbilimbili, batango azo, na ando ndali ti maïngo ti zo. Zo ôko ôko ayeke na ndia ti duti na fini na yâ ti siriri. Akodoro kûê alingbi ti leke kpale na lege ti lisoro, kiringa tënë, na andia. Tiri alingbi ti duti nda ti ye gï tongana mbeni lege ayeke dä pëpe. Azo so asara kusala ndali ti siriri — azo so aleke na popo ti awato, azo so adê vundu ti tiri, azo so amaï bibe ti hinga tënë — ala yeke sara mbeni kua ti Nzapa.
---
MBAGE V: NDIA TI AZO ÔKO ÔKO
#### Article 34 — Lingbi terê
A dü azo kûê na liberté na ala lingbi terê na nengo na andia. Zo ôko ôko, sân kangbi ti mbeni fason — so na yâ ni ayeke mara, color ti terê, koli wala wali, yanga ti tënë, vorongo Nzapa, bibe ti politique, ndo so lo londo dä, amosoro, dungo lo, wala mbeni duti nde — lo yeke na ndia ti wara batango ni kûê na gbe ti Mbeti ti Ndia so.
#### Article 35 — Fini, Liberté, na Batango zo
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti wara fini, liberté, na batango terê ti lo. Mbeni zo alingbi ti sara sioni na mbeni zo pëpe wala ti sara ye so ane zo pëpe. Mbeni zo alingbi ti duti ngbâa pëpe. Mbeni zo alingbi ti lungula fini wala liberté ti mbeni zo senge pëpe.
#### Article 36 — Liberté ti bibe, ti bê, na ti vorongo Nzapa
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti bibe, ti bê, na ti vorongo Nzapa. So na yâ ni ayeke liberté ti bata mbeni bibe wala ti bata mbeni pëpe, ti changé abibe ti lo, na ti voro Nzapa na yâ ti fango mbeti na sarango kusala. Mbeni zo alingbi ti pusu mbeni zo na ngangu na ndö ti tënë ti bibe pëpe.
#### Article 37 — Liberté ti tënë na ti wara sango
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti tënë, so na yâ ni ayeke liberté ti gi, ti wara, na ti mû sango na abibe. So na yâ ni ayeke liberté ti mbeti-sango na kûê ti fason ti komunikasô. Aliberté so ayeke na akungba na yâ ni na a lingbi ti zia kataka na ni gï tongana a yeke ndali ti batango andia ti ambeni zo wala ndali ti nzoni ti azo kûê.
#### Article 38 — Liberté ti bungbi na ti kamba
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti bungbi na siriri na ti leke wala ti lî na yâ ti ambeni bungbi, so na yâ ni ayeke andokua ti batango nzinzi ti ala. Mbeni zo alingbi ti pusu mbeni zo na ngangu ti duti na yâ ti mbeni bungbi pëpe.
#### Article 39 — Mungo maboko na yâ ti kodoro
Ngangu ti gouvêrnêmâ aluti na ndö ti ye so bê ti azo aye. Zo ôko ôko ayeke na ndia ti mû maboko na gouvêrnêmâ, gï lo mveni wala na lege ti azo so a soro ala na liberté, na ti voté na yâ ti afânê soro na liberté kûê na lingbi terê. Amâseka ayeke na ndia ti tene tënë ti ala na yâ ti adesizi so andu kekereke ti ala.
#### Article 40 — Mbilimbili na andia
Azo kûê alingbi terê na lê ti ndia. Zo kûê ayeke na ndia ti wara sarango ye ti mbilimbili na mbage ti ajuge, ti duti tongana zo so asara sioni pëpe juska a fa na lê ti sêsê so lo sara sioni, ti wara avocat, na ti leke kpale ti lo tongana a fuka andia ti lo. Mbeni zo alingbi ti gbu mbeni zo wala ti kanga lo senge pëpe.
#### Article 41 — Privacy (Duti ti hion)
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti duti lo mveni na yâ ti fini ti lo, sewa, da, na komunikasô. Ndia so ague juska na batango asango ti zo ni mveni na adonné ti lo. Mbeni zo alingbi ti bâ mbeni zo wala ti lî na yâ ti aye ti lo senge pëpe.
#### Article 42 — Liberté ti guengo na kiringo
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti tambula na liberté na ti soro ndo ti duti ti lo. Zo kûê ayeke na ndia ti londo na mbeni kodoro na ti kiri na kodoro ti lo. Zo kûê ayeke na ndia ti gi ndo ti bata terê tongana a sara pasi na lo. Nga, zo ôko ôko ayeke na ndia ti ngbâ na yâ ti kodoro ti lo.
#### Article 43 — Sewa na Bungbi ti azo
Sewa, na afason ti lo nde nde, ayeke mbeni kpengba bungbi ti kodoro so alingbi ti wara batango ni. Akota azo ayeke na ndia ti mû terê na liberté na ti leke sewa. Amelengê ayeke na ndia ti wara batango ni, protégasô, na kamba ti sewa. Abungbi ti azo ayeke na ndia ti bata angobo ti ala na kamba ti azo.
---
MBAGE VI: NDIA TI AMARA
#### Article 44 — Soro lege ti mo mveni
Amara kûê ayeke na ndia ti soro lege ti kekereke ti ala mveni, ti soro duti ti ala ti politique, na ti gi maïngo ti ala ti nzinzi, ti kodoro, na ti nzingo. Mbeni mara alingbi ti lungula na lo lege ti kobe wala ndia ti lo ti leke kekereke ti lo pëpe.
#### Article 45 — Amara so ayeke kete na abungbi nde
Azo so ayeke na yâ ti amara ti kete, ti vorongo Nzapa, ti yanga ti tënë, wala ti angobo ayeke na ndia ti wara nzerengo ti angobo ti ala mveni, ti sara kusala ti vorongo Nzapa ti ala mveni, na ti sara kua na yanga ti tënë ti ala mveni. A lingbi a bata sengo zo na maïngo ti abungbi nde nde kûê. Tongana adesizi andu sêsê, amosoro, wala fason ti fini ti mbeni bungbi, a lingbi a gi yeda ti lo sân pusu ni na ngangu.
#### Article 46 — Tâ tënë na Kiringo ndo ôko
Ndo so a sara akota sioni ye dä, amara ayeke na ndia ti wara tâ tënë, yeda na ni, na lege ti lekengo sioni ni. Mbilimbili ayeke gï kiringa tënë pëpe me nga kiringo ndo ôko. Lekengo mbeni kekereke ti siriri ahunda ti tene tâ tënë na ndö ti ye so asi giriri.
---
MBAGE VII: NDIA TI BUNGBI TI AZO NA TI WARA NZINZI
#### Article 47 — Nzoni duti ti fini
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti wara mbeni duti ti fini so alingbi ndali ti seni na nzoni duti, so na yâ ni ayeke kobe, ngu, bongo, da, na akusala ti nene ni. Zo kûê ayeke na ndia ti wara batango ni na ngoi ti bezua so lo yeke na ngangu na ndö ni pëpe. Mbeni zo alingbi ti duti na nzara wala sân da pëpe na yâ ti mbeni sêsê so ayeke na amosoro mingi.
#### Article 48 — Kusala
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti wara kusala, na anzoni duti, na futa ti mbilimbili, na na batango lo na gbele sarango sioni. Awakua ayeke na ndia ti leke bungbi na ti hiri tënë ôko. Zo kûê ayeke na ndia ti hu terê, nzerengo terê, na kataka ti l'heure ti kusala. Kusala ti ngangu a ke ni kûê.
#### Article 49 — Fango mbeti
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti fango mbeti. Fango mbeti alingbi ti maï sengo zo ti zo ni kûê, ti maï bibe ti gbungo li na lekengo ye, ti kpengba nengo andia na nzingo ti azo, na ti maï bibe ti hinga tënë na popo ti amara kûê. Fango mbeti ti kozö ayeke ti senge na a lingbi zo kûê awara ni; fango mbeti ti li ni alingbi ti duti dä ndali ti azo kûê yeke yeke.
#### Article 50 — Seni
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti wara ndözü ti seni ti terê na ti bibe so alingbi ti wara ni. So na yâ ni ayeke guengo na hôpital, ayorö ti nene ni, ngu ti nzoni, kobe ti nzoni, na anzoni duti ti fini. Seni ti bibe ayeke na oko nene ni na seni ti terê.
#### Article 51 — Angobo na Science
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti mû maboko na fini ti angobo, ti wara nzerengo ti aye ti pendere, na ti wara nzinzi ti maïngo ti science. Hingango ye ti akotara na nzinzi ti angobo a lingbi a ne ni na a bata ni. Lengo ti lekengo ye ti azo na gingo tënë ayeke ti azo kûê ti sêsê ni.
#### Article 52 — Mbilimbili na yâ ti nzinzi
Nzinzi alingbi ti sara kua ndali ti nzoni ti azo na seni ti sêsê, me pëpe gï ndali ti bungbi ti amosoro. Dengo buze na nzinzi alingbi ti duti na mbilimbili na lê ti sêsê. Amara kûê ayeke na ngangu na ndö ti amosoro ti ala. Andia ti nzinzi so asara si nzinga wala sarango sioni angbâ ayeke na mbilimbili pëpe.
---
MBAGE VIII: NDIA NA YÂ TI NGÔGO TI INTERNET NA KODORO
#### Article 53 — Wara lege ti Internet
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti wara amachine ti kodoro na komunikasô so ayeke na bezua ndali ti mungo maboko na yâ ti kodoro ti lasô. Nzinzi ti ngôgo ti sango alingbi ti kangbi na popo ti azo mingi, na akpale ti guengo na ni alingbi ti hon ni yeke yeke.
#### Article 54 — Batango adonné (sango ti zo)
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti wara batango ti asango ti lo mveni. Bungbi na sarango kua na asango ti zo alingbi ti duti na lê ti sêsê, gï ndali ti araison ti mbilimbili, na aluti na ndö ti yeda ti zo ni. Zo kûê ayeke na ndia ti hinga sango wa a bata na ndö ti lo na ti sara si sango so ayeke na lege ni pëpe a leke ni wala a lungula ni.
#### Article 55 — Liberté na gbele batango azo sân ndia
Mbeni zo alingbi ti duti na gbe ti batango lo sân ndia pëpe. Batango komunikasô wala akusala alingbi ti duti dä gï na lege ti ndia, na bezua, na fason ti mbilimbili, na na gbe ti mbeni ndokua ti batango ni. A lingbi a bata ndia ti komunikasô ti hion.
#### Article 56 — Tâ tënë na yâ ti adesizi ti machine
Ngoi so amachine (algorithmes) asara wala amû bibe na ndö ti adesizi so andu fini ti azo mingi, azo so adesizi ni andu ala ayeke na ndia ti mä yâ ti lege so a mû na adesizi so, ti tene mbeni zo abâ ni, na ti ke ni tongana a yeke na lege ni pëpe. Mbeni zo alingbi ti bâ pasi ti kangbi na lege ti amachine pëpe.
---
MBAGE IX: AMACHINE TI KODORO NDALI TI NZONI TI AZO
#### Article 57 — Akota kpengba tënë ndali ti machine (Technology)
Machine alingbi ti sara kua ndali ti zo, me zo pëpe si asara kua ndali ti machine. Amachine ti ngangu, tongana Intelligence Artificielle (IA), alingbi ti maï na ti sara kua na ni na afason so ane nengo ti zo, abata ngangu ti zo, amaï mbilimbili, abata tâ tënë na lê ti azo, abata kiringa tënë, na abata azo na gbele sioni. Azo so aleke na asara kua na amachine ayeke na kungba ndali ti aye so alondo na pekoni.
#### Article 58 — Komande ti zo na ndö ti akota desizi
Adesizi so ayeke na kota sioni ndali ti fini ti zo na nzoni duti alingbi ti ngbâ na gbe ti komande ti zo tâ tënë. A lingbi a mû na amachine pëpe ngangu ti lo mveni na ndö ti tënë ti fini na ti kuä. Bibe ti zo, ndara, na mbilimbili ti zo alingbi ti mû ni pëpe na mbeni machine so ayeke na ni pëpe.
#### Article 59 — Batango azo na gbele sioni ti machine
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti wara batango ni na gbele amachine so a leke ni ti handa, ti tene mvene, wala ti sara sioni na nzingo ti zo. Kota batango ni ayeke ndali ti amelengê na ambeni azo so ayeke na ngangu pëpe. Tongana machine amû kota risque, a lingbi sarango ye na hange afa lege na sarango kua na ni.
#### Article 60 — Batango mangbi ti azo
Machine alingbi ti leke ahon ti changé mangbi ti azo ti tâ tënë na bungbi ti azo. Na yâ ti akusala ti nene ni so andu nzoni ti azo, a lingbi a bata lege ti lisoro na popo ti azo. A lingbi a hinga nene ti zo, bibe ti mawa, na batango zo so mbeni machine alingbi ti sara ni pëpe.
---
MBAGE X: SÊSÊ SO AYEKE NA FINI
#### Article 61 — Ndia ti wara mbeni ndo ti nzoni seni
Zo ôko ôko ayeke na ndia ti wara mbeni ndo so ayeke propre, na seni, na so angbâ lakue, so na yâ ni ayeke pupu ti nzoni, ngu ti nzoni, sêsê ti nzoni, na dungo ti sêsê so achangé pëpe. A lingbi a kpe na a leke sioni na sêsê so asara mbeto na seni ti zo na nzoni duti.
#### Article 62 — Nengo sêsê
Sêsê ni kûê ayeke na nene ni ahon gï mungo maboko na azo na a lingbi a ne ni na a bata ni. Aye ti sêsê, mara ti anyama na apandé, na kamba ti fini a lingbi a bata ni na, ando so abuba, a lingbi a leke ni. Azo so adoti na ndö ti sêsê na abata ni alingbi ti tene tënë ti ala na yâ ti batango ni.
#### Article 63 — Duti ti sêsê so achangé pëpe
Duti ti sêsê so achangé pëpe ayeke kpengba ye ndali ti kodoro ti azo na maïngo ti fini. Amara kûê ayeke na kungba ti bata sêsê, na azo so asara sioni mingi na ni na azo so ayeke na kota ngangu ayeke na kota kungba. Akungba ti batango sêsê alingbi ti kangbi na mbilimbili.
#### Article 64 — Maïngo so angbâ (Sustainable Development)
Maïngo alingbi ti leke bezua ti lasô sân ti buba lege ndali ti azo ti kekereke ti leke bezua ti ala mveni. Maïngo ti nzinzi, nzoni duti ti azo, na batango sêsê ayeke ye ôko na ala mû ngangu na popo ti ala. Mara ôko ôko ayeke na ndia ti gi maïngo alingbi na nene ti abibe ti lo na duti ti lo.
---
MBAGE XI: SARANGO NA KUA
#### Article 65 — Kungba ti akodoro
Akodoro ayeke na kungba ti kozö ti ne, ti bata, na ti sara si andia ti Mbeti ti Ndia so asara kua. Ala yeke mû lege ti leke kpale tongana a fuka andia na ala yeke sara si andia kûê aga tâ tënë alingbi na ngangu ti ala. Akodoro ayeke sara kua ôko na ndö ti sêsê ni kûê ti leke akpale so mbeni kodoro alingbi ti leke ni lo ôko pëpe.
#### Article 66 — Kungba ti andokua
A-société, abungbi, na andokua ti mara kûê alingbi ti ne andia ti azo na ti sêsê na yâ ti akusala ti ala kûê. Ala yeke sara ye na tâ tënë, ala yeke kpe sioni, na ala yeke kiri tënë ndali ti sioni so ala sara. Ngangu amû kungba na peko ni.
#### Article 67 — Kataka na ndö ti andia
A lingbi ti zia kataka na ndö ti andia gï na lege ti ndia ti mbeti, gï tongana a yeke na bezua ti bata andia ti ambeni zo wala ndali ti nzoni ti azo kûê, na gï alingbi na ye so a gi ni. Ambeni kpengba ndia — so na yâ ni ayeke liberté na gbele pasi, ngbâa, na lungulango fini senge — a lingbi ti doti na ni lâ ôko pëpe atâa ye wa asi.
#### Article 68 — Leke kpale na kiringa tënë
Zo ôko ôko so a fuka andia ti lo ayeke na ndia ti wara mbeni lege ti lekengo kpale ni. Andokua so ayeke nde alingbi ti duti dä ti wara aplainte, ti gi tënë na ndö ti afukango ndia, na ti bâ si a kiri tënë na ni. Azo so afa sioni ye na sese alingbi ti wara batango ni.
#### Article 69 — Fango mbeti ndali ti andia na akungba
Hingango andia na akungba alingbi ti gue na li ni na lege ti fango mbeti na andözu kûê na na yâ ti fini kûê. Zo ôko ôko ayeke na lege ti manda ye na ndö ti Mbeti ti Ndia so na lege ti duti na fini alingbi na akpengba tënë ti yâ ni. Sarango ye ti nzoni na bibe ti zo ti kodoro alingbi ti maï ôko na hingango ye.
#### Article 70 — Mä yâ ti tënë ni
Mbeni ye ti yâ ti Mbeti ti Ndia so alingbi ti gbu yâ ni ti zia kataka na mbeni ndia so a bata ni nzoni na mbeni ndo nde pëpe, wala ti mû raison na mbeni kusala so agi ti futi andia so lo yeke tene ni. A lingbi a dikö Mbeti ti Ndia so ôko na Mbeti ti Ndia ti Ndözü ti Andia ti Azo (DUDH) na ambeni mbeti so abata nengo ti zo.
---
TËNË TI NDA NI
Mbeti ti Ndia so alondo na ndara ti sengo zo kûê:
* Ndia ti Lor, so angobo kûê afa ni;
* Mbeti ti Ndia ti Ndözü ti Andia ti Azo na ambeni mbeti ti sêsê ni kûê so asi na peko ni;
* Andia-kota na ambeti ti ndia ti akodoro so ayeke gi mbilimbili;
* Ndara ti amara ti akotara so ayeke na fini na yâ ti mangbi na sêsê;
* Ambeti ti vorongo Nzapa na fango ye ti nzoni bê ti sêsê ni kûê;
* Abibe ti hingango zo (psychologie), ndara ti bibe (philosophie), na experiansë ti azo na ndö ti ye so asara si azo amaï.
É mû Mbeti ti Ndia so pëpe tongana tënë ti nda ni me tongana mbeni hiriringo — ndali ti lisoro, ndali ti zendo, na ndali ti kusala ôko. A yeke tënë na ndö ti ye so abungbi é, pëpe ye so akangbi é. A yeke ti mbeni kodoro ôko pëpe, wala mbeni vorongo Nzapa ôko pëpe, me a yeke ti azo kûê so ayeda na nengo ti zo ôko ôko na nene ti da ti é kûê.
É yeke sewa ti azo ôko na ndö ti mbeni kete sêsê ôko. Fini ti é akanga ôko. Lege ti guengo na li ni ayeke pëpe kangbi me bungbi; pëpe sarango sioni me mungo maboko; pëpe vundu me beku.
Mbeti ti Ndia so ahunda na é ti gi gï andia ti é pëpe me ti ga azo so ane andia ti ambeni zo — azo ti nzoni bê, ti tâ tënë, ti mbeto pëpe, na ti ndara. Azo so amû maboko sân ti gi nzinzi ti sioni. Azo so aleke a-pont, me pëpe amur. Azo so alingbi na voyage so azo ayeke na yâ ni.
Bibe so afa lege na é ti gue na mbeni sêsê so zo ôko ôko alingbi ti maï, ndo so mbilimbili na siriri agbu terê dä, ndo so lekengo ye ti azo asara kua ndali ti nzoni ti azo kûê, na ndo so azo ayeke duti na fini na siriri na sêsê so abata é kûê.
**A tene ni na yâ ti beku na mangbi
ndali ti amara kûê, ti lasô na ti kekereke
tongana sewa ti azo ôko**
---
MBAGE TI USE: TËNË NI NA YÂ TI SANGO TI LÂ NA LÂ
Ndali ti azo kûê
Mbeti ti Ndia — Na kete tënë
#### Mbeti so ayeke nyen?
A yeke mbeni bungbi ti nene ti abibe ndali ti azo kûê kûê. Lo fa:
* Fason so zo kûê alingbi ti wara na sarango ye ti mbilimbili
* Mara ti azo wa a lingbi é gi ti ga ni
* Fason so a lingbi é sara ye na ambeni zo, na bungbi ti é, na sêsê ti é
* Andia wa zo kûê ayeke na ni
* Akungba wa ague ôko na andia so
A londo na ndara ti avorongo Nzapa kûê, ndara ti bibe kûê, na angobo ti sêsê ni kûê. Kpengba bibe ni ayeke ti giriri na ayeke ti azo kûê: sara na ambeni zo gï ye so mo ye si ala sara na mo.
#### Akota bibe ni
**1. É yeke sewa ti azo ôko**
Na gbe ti kangbi ti é kûê — angobo, yanga ti tënë, vorongo Nzapa, kodoro — é yeke na sengo zo ôko. É yeke oko ahon ti duti nde nde. Kekereke ti é aluti na ndö ti hingango bungbi so.
**2. Zo ôko ôko ayeke na nene ni**
Mo yeke na nene ni. Pëpe ndali ti ye so mo yeke na ni, wala ye so mo sara, wala tënë so azo atene na ndö ti mo. Mo yeke na nene ni ndali ti so mo yeke zo. A lingbi ti lungula ni lâ ôko pëpe.
**3. Duti na nzoni bê, tâ tënë, na nengo zo**
Abibe so ayeke gï anzoni tënë pëpe — ala yeke lunda ti mbeni nzoni kodoro. Nzoni bê asara si fini aduti nzoni. Tâ tënë asara si confiance aduti dä. Nengo zo ahinga nengo ti zo ôko ôko.
**4. Mû maboko sân ti sara sioni na zo**
Mbeni nzoni kodoro ayeke ndo so zo kûê amû ye so lo lingbi ti mû sân ti gi nzinzi ti sioni na ndö ti ambeni zo. Tongana zo kûê amû maboko na mbeni zo asara sioni pëpe, azo kûê ayeke maï.
**5. Bungbi ahon kangbi**
Angangu so akangbi é — bibe ti mara, sioni lê, bibe ti "é na ala" — asara sioni na kekereke ti é. A lingbi é luti na gbele ala na é gi lege ti bungbi.
**6. Zo ti sêsê ni kûê**
Mo yeke zo ti bungbi ti mo na ti kodoro ti mo, me mo yeke nga zo ti sêsê ni kûê. Akota kpale ti ngoi ti é ahunda ti gbu li na ti sara ye tongana sewa ti azo ôko.
**7. Andia ayeke na akungba**
Ti duti na andia aye ti tene pëpe ti sara gï ye so é ye. Liberté asara kua gï tongana azo asara kua na ni na ndara.
**8. Batango sêsê**
Sêsê ni ayeke gï oko da ti é. A lingbi é bata ni ndali ti é mveni na ndali ti amelengê ti kekereke.
**9. Azo ayeke na yâ ti mbeni voyage**
É de ti ga ye so é lingbi ti ga ni. Mara ôko ôko alingbi ti gue na li ni ndali ti mbilimbili na maïngo.
**10. Raison ayeke dä ti duti na beku**
Atâa akpale ti é kûê, maïngo alingbi ti duti dä. Beku ayeke pëpe senge tënë — a yeke ye so asara si kusala ayeke na nene ni.
---
MBAGE TI OTA: NDALI TI AMÂSEKA (A-ADO, ngu 13-19)
Mbeti ti Ndia — Ndali ti Amâseka
#### Tënë so andu mo
Mbeti so andu ye so zo ôko ôko alingbi ti wara ni — so na yâ ni ayeke mo. Nga andu mara ti zo wa mo lingbi ti ga ni.
A yeke gï andia pëpe. A yeke mbeni bibe ti fason so sêsê alingbi ti duti na ni.
Kpengba tënë ni ayeke kete: **Sara na azo gï fason so mo ye si ala sara na mo.**
Mara ti vorongo Nzapa kûê, angobo kûê, zo ti ndara kûê na yâ ti mbaï atene oko tënë so.
#### É kûê é yeke ôko
Bâ mbeni ye ti nene ni: é yeke sewa ti azo ôko.
Tâ tënë, é yeke na angobo nde, ayanga ti tënë nde, avorongo Nzapa nde, na akodoro nde. Me na gbe ni, é yeke oko mara na ndö ti oko kete sêsê. Kekereke ti é akanga ôko atâa é ye wala é ke.
Akpale so é yeke luti na gbele ni — changé ti dungo ti sêsê, IA, nzinga — ahinga kataka ti akodoro pëpe. É yeke leke ni ôko wala é yeke leke ni pëpe.
So aye ti tene pëpe ti zia sengo zo ti mo. Mo lingbi ti ye kodoro ti mo NGA mo ye azo kûê. Mo lingbi ti duti na ngia na angobo ti mo NGA mo ne aye ti ambeni zo. So ayeke pëpe tiri — so ayeke maïngo ti bibe.
---
MBAGE TI OSÏ: MBAGE TI AMOLENGE
Ndali ti amolenge (ngu 8 ti si na 12)
Dunia so e ye — Ndali ti amolenge
#### Zendo ndali ti azo kue
Tara ti bâ mbeni dunia so:
* Azo kue ayeke na mbeni lege oko
* Azo ayeke na nzoni bê na ayeke tene tâ tënë
* E yeke mu maboko na amba ti e
* E yeke bata sese ti e
* Azo kue ayeke na kobe, ngu, na mbeni da ti nzoni
Mbeti so ayeke mbeni zendo ti tara ti leke dunia so.
#### E kue e yeke sewa oko
Bâ mbeni ye ti dongo bê: azo kue so ayeke na ndö ti sese ayeke sewa oko kota.
E yeke na ayanga ti kodoro nde nde. Kobe nde nde. Lege ti sarango ye nde nde. Me e kue e yeke azo. E kue e ye ngia. E ye si azo andoye e. E kue e yeke bâ vundu, e yeke na mbeto, na e yeke na ngia.
Tongana mo bâ mbeni zo so lê ti lo ayeke nde na ti mo, dabe ti mo: lo yeke ita ti mo ti yongoro. Biani! Azo kue alondo na gbe ti akotara oko.
#### Ndia ti L'or
Azo kue, na ando kue, ngbene ye giriri, amä tere na ndö ti ye oko:
**Sara na amba ti mo ye so mo ye si a sara na mo.**
* Tongana mo ye si azo asara sioni na mo pëpe, sara sioni na amba ti mo pëpe.
* Tongana mo ye si azo amu ye na mo, mu ye na amba ti mo.
* Tongana mo ye si azo atene tâ tënë na mo, tene tâ tënë.
* Tongana mo ye si azo asara nzoni bê na mo, sara nzoni bê na amba ti mo.
Ayeke kete ye. Na ayeke kota ndia so ahon atanga ni kue.
#### Dutie na Nzoni bê, Tene tâ tënë, na Ne azo
**Sara Nzoni bê**
Akete nzoni ye so mo sara ayeke kota ye mingi. He ngia na mbeni zo. Mu maboko tongana mo lingbi. Tene mbeni nzoni tënë. Akete ye so asara si dunia aga nzoni.
**Tene tâ tënë**
Mene mvene pëpe. Même tongana ayeke ngangu, tene tâ tënë. Azo ayeke sara confiance na zo so ayeke tene tâ tënë.
**Ne azo**
Bâ azo kue mo tene ala yeke na nengo — parce que ala yeke na ni biani. Même azo so lê ti ala ayeke nde na ti mo. Même azo so mo ye ala mingi pëpe.
#### Mu maboko sân ti handa zo
Tongana azo kue amu maboko na zo oko ahanda mba ti lo pëpe, aye ayeke tambula nzoni.
* Sara mbage ti kua ti mo.
* Kangbi ye na lege ni.
* Mu pëpe ye so ahon bezua ti mo.
* Handa azo pëpe ti wara ye so mo ye.
Nzoni bibe ahon kue ayeke ti wara ye mingi ahon amba ti mo pëpe. Ayeke tongana azo kue awara kete ye so alingbi na ala.
#### E yeke nzoni mingi tongana e yeke ndo oko
Mbeni azo ayeke tara ti pusu e ti tiri — ti tene e pensé "azo ni so" ayeke sioni wala ala yeke na mbeto.
Zia si ahanda mo pëpe.
Azo so lê ti ala ayeke nde, so atene tënë nde, wala so amä na bê na aye nde, ala kue ayeke azo. Ala yeke na sewa. Ala yeke na vundu wala ngia. Ala yeke na aye so ala ye ti wara kekereke.
E yeke wara kota ye tongana e sara kua ndo oko ahon ti tene e tiri.
#### Ye so zo kue alingbi ti wara
Zo kue — na mo nga kue — alingbi ti wara:
* Mbeni da ti nzoni
* Kobe na ngu ti nyon so ayeke propre
* Mungo maboko tongana lo yeke na kobela
* Lege ti manda mbeti
* Ti tene tënë ti bê ti lo
* Ti mä na bê na ye so lo bâ ayeke tâ tënë
* Ti tene a sara na lo na lege ni
* Pupu ti nzoni na mbeni sese so ayeke propre
* Ti tene a ne lo na a sara nzoni bê na lo
#### Ye so zo kue alingbi ti sara
Ti wara droit ayeke ti tene mo sara kua ti mo nga:
* Sara nzoni bê — même tongana mbeni zo abâ mo pëpe
* Tene tâ tënë — même tongana ayeke ngangu
* Luti ngangu — luti ndali ti ye so ayeke na lege ni
* Mu maboko — mbilimbili na azo so ayeke na bezua
* Kiri singila — bâ nengo ti ye so mo yeke na ni
* Sara ye mbilimbili — handa zo pëpe wala mu ye ahon ti mo pëpe
* Bata ye nzoni — buba ye pëpe
* Hunda tënë — ngbâ ti manda ye na ti hunda atënë
* Pardonner zo — bata ngonzo na bê pëpe kpu na kpu
* Dutie na ngia — wara nzerengo na yâ ti fini!
* Dutie mo mveni — nengo ti mo ayeke nde na ti amba ti mo
#### Tënë na ndö ti mo
Mo yeke nde — a yeke pëpe ndali ti so mo hon azo kue, me ndali ti so mbeni zo oko tongana mo ayeke dä pëpe.
Mo yeke na aye so mo hinga ti sara nzoni. Mo yeke na abibe ti mo mveni. Mo yeke na mbeni ye ti mu so mbeni zo oko alingbi ti mu pëpe.
Mo lingbi ti leke aye. Mo lingbi ti manda aye. Mo lingbi ti mu maboko na azo. Mo lingbi ti sara si dunia aga nzoni kete.
Nengo ti mo alondo na ndö ti tongana nyen lê ti mo ayeke dä pëpe, wala ye so mo yeke na ni, wala note so mo wara na ekole. Mo yeke na nengo gbe ni ndali ti so mo yeke mo.
#### Tënë na ndö ti Sese
Sese ayeke da ti e — na da ti anyama kue, akeke, na aye kue so ayeke na fini.
E doit ti bata ni:
* Buba ngu wala kobe pëpe
* Bi mbindi na lege pëpe
* Bata anyama na akeke
* Dabe ti mo so amolenge ti kekereke ayeke na bezua ti mbeni sese so ayeke na nzoni seni
#### Tënë na ndö ti amachine (Téléphone na Internet)
Atéléphone, a-ordinateur, na internet alingbi ti duti anzoni gbakuru ti kua.
Me dabe ti mo:
* Atâ kamarade na atâ lisoro ayeke kota ye ahon kue
* A yeke nzoni ti zia lé ti mo na ndö ti écran kete
* Mbeni application a leke ni ti tene mo lingbi ti zia ni pëpe — hinga ni nzoni
* Atënë ti mo ti londi adoit ti ngbâ gi ti mo
#### Beku ayeke nzoni
Na ambeni ngoi, dunia ayeke na mbeto wala vundu. A yeke na lege ni ti bâ vundu so.
Me aye alingbi ti ga nzoni. Azo alingbi ti changé. Akpale alingbi ti wara kiringo tënë ni.
Ti duti na beku ayeke buba ye pëpe. Ayeke lutingo ngangu. Na a yeke mu maboko na mo ti sara anzoni ye.
#### Zendo ni
Tongana azo kue atara ti sara ye alingbi na Ndia ti L'or — tongana azo kue atara ti sara nzoni bê, tene tâ tënë, luti ngangu, na ti mu maboko — dunia ayeke duti nzoni mingi.
Mo lingbi ti duti na yâ ti azo so ayeke sara si ye so asi, londo na laso.
#### Tënë ni na nduru tënë
Sara nzoni. Sara nzoni bê. Tene tâ tënë. Mu maboko na amba ti mo. E kue e yeke sewa oko. Bata sese ti e. Na ngoi kue, beku ayeke dä.