GWARO REPASI ROSE REKUKUDZWA KWEMUNHU NEKUBUDIRIRA KWENYIKA

**Chiono Chakabatana Chevanhu Vose**

---

ZVIRI MUZVIREVO

**CHIKAMU CHEKUTANGA: GWARO RAKAZARA**

* Chisumo

* Chikamu I: Mitemo Yenheyo (Zvinyorwa 1-7)

* Chikamu II: Hunhu hweMunhu neZvishuvo (Zvinyorwa 8-20)

* Chikamu III: Tsika neBasa Munharaunda (Zvinyorwa 21-29)

* Chikamu IV: Kubatana neRunyararo (Zvinyorwa 30-33)

* Chikamu V: Kodzero dzeMunhu (Zvinyorwa 34-43)

* Chikamu VI: Kodzero dzeMarudzi (Zvinyorwa 44-46)

* Chikamu VII: Kodzero dzeMagariro neUpfumi (Zvinyorwa 47-52)

* Chikamu VIII: Kodzero muNguva yeRuzivo rweMazuva Ano (Zvinyorwa 53-56)

* Chikamu IX: Kushandiswa kweTekinoroji Mukushandira Vanhu (Zvinyorwa 57-60)

* Chikamu X: Nyika Inorarama (Zvinyorwa 61-64)

* Chikamu XI: Kuzadziswa kweGwaro (Zvinyorwa 65-70)

* Chisimbiso Chekupedzisa

**CHIKAMU CHECHIPIRI: SHANDURO YEMUTAURO URI NYORE**

**CHIKAMU CHECHITATU: SHANDURO YEVEMIDZIMU (VECHIDIKI)**

**CHIKAMU CHECHINA: SHANDURO YEVANA**

---

CHIKAMU CHEKUTANGA: GWARO RAKAZARA

CHISUMO

Isu, vanhu vepasi rose, takabatana mukuve kwedu vanhu uye takasungwa nekugona kwedu pamwe chete panyika ino inorarama:

Tichiziva kuti munhu wose ane chiremerera neruremekedzo rwakazvarwa narwo — mungava muchirunzwisisa sechipo chinobva kuna Mwari, chakasikwa nemasikirwo, kana kuti chiri mukati memunhu — icho chisingagoni kudzikisirwa nechinhu;

Tichitenda huchenjeri hunowanikwa muzvitendero zvose, uzivi, netsika dzechivanhu, izvo zvinofundisa kuti tinofanira kubata vamwe sezvatinoshuvira kubatwa isu vamene;

Tichinzwisisa kuti vanhu vanorarama muukama — nemumwe nemumwe, nemadzitateguru nevana vachazvarwa, nenyika nemvura nezvisikwa zvose zvinogara panyika ino;

Tichisimbisa kuti tiri mhuri imwe yevanhu, tine mabviro mamwe nemusha mumwe, uye kuti ramangwana redu rinoenderana nekuziva kubatana uku tichiremekedza kusiyana kwedu;

Tichidzidza kubva kumatambudziko enhoroondo — apo chiremerera chakarambwa, apo vanhu vakarwisana, uye apo nyika yakakuvadzwa — uye takatsunga kuvaka nyika ine ruramisiro nerunyararo;

Tichisimbisa kuti vanhu havafaniri kungochengetedzwa pakukuvadzwa chete, asi vakadanwa kuti vabudirire — sevakasiki, vatsvaki vechokwadi, uye vabatsiri vezvakanaka kune vose;

Tichitenda kuti vanhu vari parwendo rwekubudirira, vachiri kuramba vachiva zvavanogona kuva, uye kuti chizvarwa chimwe nechimwe chine mukana nebasa rekuenderera mberi nebudiriro iyi;

Tichitarisana pamwe chete nematambudziko makuru enguva yedu — kutyisidzirwa kwekunze, tekinoroji itsva ine simba guru risina kumboonekwa, urombo nekusaenzana kusingaperi, nekushomeka kwerunyararo — izvo zvisingagoni kugadziriswa nenyika imwe chete kana rudzi rumwe chete;

Tichisimbisa kuti kodzero dzinofambirana nemabasa, kuti rusununguko runoshandira zvakanaka zvevose, uye kuti chiyero chesangano ripi neripi riri pakuti rinobata sei vanoshaya kana vasina simba;

Tinozivisa pano Gwaro rePasi Rose rekukudzwa kweMunhu neKubudirira kweNyika sechiono chakafanana nechiyero kuvanhu vose nenyika dzose.

---

CHIKAMU I: MITEMO YENHEYO

#### Chinyorwa 1 — Mutemo weGoridhe

Nheyo yeGwaro iri itsika yekudyidzana, inowanikwa mutsika dzose dzehunhu: Bata vamwe sezvaunoda kubatwa. Usaitira vamwe zvausingadi kuti vakuitire. Mutemo uyu unoshanda kuvanhu vose, nharaunda, nenyika dzose. Unotungamirira ukama hwedu nezvizvarwa zvinouya nenyika ino. Unotidana kuti tisangoregera kukuvadza chete asi kuti titsvake zvakanaka zvevamwe nemoyo wose.

#### Chinyorwa 2 — Chiremerera Chekuberekwa Nacho

Munhu wose ane chiremerera chekuberekwa nacho chisingabvi pahunhu, pane zvawakaita, kana pachigaro chako. Chiremerera ichi hachigoni kupiwa nesimba ripi neripi, kana kutorwa. Ndiko kunobva kodzero dzose uye ndicho chiyero chinofanira kushandiswa kutonga zviito zvose.

#### Chinyorwa 3 — Mhuri Imwe yeVanhu

Vanhu vose imhuri imwe. Pasi pekusiyana kwose kwetsika, mutauro, chitendero, nenyika, tine mabviro mamwe, hunhu humwe, nemusha mumwe. Kubatana uku hachisi chinangwa chekuti chizosvikwa asi ichokwadi chinofanira kuzivikanwa nekukudzwa. Takabatana pasina mhosva yekuti tinozviziva kana kuti kwete; huchenjeri huri pakurarama zvinoenderana neizvi.

#### Chinyorwa 4 — Kubatana muKusiyana

Mhuri imwe iyi yevanhu inozviratidza netsika zhinji, mitauro, zvitendero, nemagariro. Kusiyana uku hupfumi hunofanira kukosheswa, kwete dambudziko rekugadzirisa. Hapana rudzi rumwe kana maonero emunhu mumwe ane chokwadi chose. Tinodzidza kubva kune mumwe nemumwe, uye kusiyana kwedu kunotopfumisa tose. Kubatana kwechokwadi kunogamuchira kusiyana; hakuputsi kusiyana ikoko.

#### Chinyorwa 5 — Kuchengetedza Nyika

Nyika inochengetedza upenyu hwose uye yakafanira ruremekedzo nekuchengetwa kwedu. Chisiko chine ukoshi hunopfuura kungoshandiswa nevanhu. Tiri chikamu cheupenyu, hatina kuzvimirira tega. Utano hwevanhu neutano hwenyika hazvigoni kupatsanurwa.

#### Chinyorwa 6 — Basa kuZvizvarwa Zvamangwana

Takabata nyika ino semuchengeti wevaya vachauya shure kwedu. Chizvarwa chimwe nechimwe chinofanira kufunga mhedzisiro yesarudzo dzacho kuvana vasati vazvarwa. Takadanwa kuva madzitateguru akanaka, tichisiya nyika inokwanisa kutsigira upenyu netarisiro.

#### Chinyorwa 7 — Rwendo rweVanhu

Vanhu vari parwendo rwekubudirira — mutsika, mumagariro, uye mumweya — vachiri kuramba vachiva zvavanogona kuva. Chizvarwa chimwe nechimwe chinogashira budiriro nekukundikana kwevaya vakatungamira, uye chine mukana wekuenderera mberi kururamisiro huru, uchenjeri, nekubudirira. Rwendo urwu rwakabatana rwunopa zvinoreva upenyu hwemunhu uye runotidana kuti tibatsire pane chimwe chinhu chikuru kutipfuura isu vamene.

---

CHIKAMU II: HUNHU HWEMUNHU NEZVISHUVO

#### Chinyorwa 8 — Mutsa

Mutsa ndihwo hunhu huri pasi rose — hunonzwisiswa nevana, hunokudzwa netsika dzose, hunodiwa nevanhu vose. Munhu wose akadanwa kuva nemutsa: kuita nezvinyoro, kufunga vamwe, nekuchengetedza vamwe. Zviito zvidiki zvemutsa zvinosimudzira upenyu hwemazuva ose; kusavapo kwazvo kunoita kuti nyika ive neshungu nekutonhora. Mapoka evanhu anofanira kukurudzira mutsa mutsika dzavo, mumasangano avo, nemudzidzo yavo.

#### Chinyorwa 9 — Kuvimbika nekutaura Chokwadi

Kuvimbika ndiyo nheyo yekuvimbana, uye kuvimbana ndiyo nheyo yenharaunda. Munhu wose anofanira kuedza kuva wechokwadi mumashoko nemuzviito — kutaura chokwadi, kuchengeta zvipikirwa, kuzvimira pachokwadi, uye kuramba nhema, kunyengera, nekubiridzira. Nharaunda yakavakwa panhema haigoni kumira. Avo vanotaura chokwadi, kunyangwe zvakaoma, vanoshandira vose.

#### Chinyorwa 10 — Ruremekedzo

Munhu wose akakodzera kubatwa neruremekedzo — kuzivikanwa seari munhu anokosha, kuteererwa, nekutorwa sezvinokosha. Ruremekedzo harudi kuti mubvumirane pazvose; runoda kuziva ruremekedzo rwemumwe munhu. Kuzvidza, kuzvidzwa, nekusatora vamwe semunhu mbeu dzehutsinye. Nharaunda dzinofanira kukurudzira tsika dzekuremekedzana pakati pekusiyana kwose.

#### Chinyorwa 11 — Munhu seMusiki

Munhu wose anozvarwa ane simba rekusika, kufungidzira, kuvaka, uye kupa chimwe chinhu chakasiyana kunyika. Mweya wekusika uyu unokosha pachiremerera chemunhu. Nharaunda dzinofanira kukurudzira kusika, kupa mikana yebasa rine chinangwa, uye kuziva kuti munhu wose ane zvipo zvekupa.

#### Chinyorwa 12 — Kuzvikoshesa nekuzviziva

Munhu wose ane kodzero yekuva nepfungwa ine utano yekuzvikoshesa inobva mukati, kwete kungobva pane zvataurwa nevamwe. Dzidzo netsika dzinofanira kukurudzira kuzviremekedza kunobva pahunhu, kushingaira, nekubatsira vamwe — kwete mukutonga vamwe. Kuzviziva kwemunhu mumwe nemumwe, maonero ake, uye nzira yake zvinofanira kuremekedzwa.

#### Chinyorwa 13 — Kuda Kuziva nekutsvaka Chokwadi

Chido chekunzwisisa chakakosha pakuva munhu. Munhu wose ane kodzero nebasa rekutsvaka chokwadi ane pfungwa yakasununguka, kubvunza mibvunzo, kudzidza, uye kukura muupenyu hwose. Nharaunda dzinofanira kukurudzira kuda kuziva, kudzivirira kubvunza chokwadi, uye kukudza avo vanotsvaka ruzivo vachishandira uchenjeri.

#### Chinyorwa 14 — Ruramisiro ine Tsitsi

Kutsvaka ruramisiro kunofanira kutungamirirwa netsitsi — kukwanisa kunzwisisa nekugovana manzwiro evamwe. Ruramisiro isina tsitsi inova utsinye; tsitsi dzisina ruramisiro dzinogonesa zvakaipa. Munhu wose akadanwa kumirira zvakanaka achiedza kunzwisisa kunyangwe avo vaanopokana navo.

#### Chinyorwa 15 — Kushingaira Kune Utano

Vanhu vanongozvarwa vachitsvaka kukura, kuvandudza, nekuita zvakanakisa. Kukwikwidzana kune utano kunosimudzira mashandiro, kunokurudzira kugona, uye kunoremekedza vanopikiswa kunofanira kukurudzirwa. Zvisinei, kukwikwidzana hakufaniri kumbogonesa utsinye, kudzvinyirira, kana kuparadza vamwe. Kubudirira kunowanikwa nekukuvadza vamwe hakuisi kubudirira kwechokwadi. Chinangwa hachisi chekukunda vamwe asi kuzvigadzira iwe nekubatsira vose.

#### Chinyorwa 16 — Kuva iwe nekuve neKwako

Munhu wose akasiyana uye haadzokororeki, ane zvipo, maonero, nekubatsira kwakasiyana. Musiyano uyu unofanira kukurudzirwa, kwete kudzipwa. Panguva imwe chete, vanhu vanobudirira vari munharaunda nemuukama. Kusawirirana kuri pakati pekuva iwe nekuve nekwako kunofanira kubatwa, kwete kugadziriswa — zvose zvakakosha kuti munhu azozara.

#### Chinyorwa 17 — Kushamisika nekunaka

Vanhu vanokwanisa kushamiswa — nekubvutwa mwoyo nekunaka, zvakavanzika, uye kukura kwekuvapo kwezvinhu. Kukwanisa uku kwekushamisika chipo chekurimwa, kwete kusasimba kwekukurirwa. Unyanzvi, chisiko, mimhanzi, nyaya, nekufungisisa zvinopa mweya zvekudya. Nharaunda dzinofanira kudzivirira nzvimbo dzekunaka, kunyarara, nekufunga, uye hadzifaniri kuderedza upenyu hwemunhu kungova kugadzira nekuita zvekushandisa chete.

#### Chinyorwa 18 — Kuenzanisa nekukwana

Upenyu huri kubudirira hunoda kuenzanisa: pakati pezvishuvo nekugutsikana, pakati pekuvandudza iwe nekuzvigamuchira iwe, pakati pebasa nekuzorora, pakati pekupa nekugashira. Kutsvaka "zvizhinji" kusingagumi kunotungamirira mukushaya basa. Uchenjeri huri pakuziva zvinokwana, pakuva muupenyu huri kurarama zvino, uye pakuwana rugare mukushingaira.

#### Chinyorwa 19 — Mufaro nemhemberero

Upenyu hwakagadzirirwa kuraramwa nemufaro. Kutamba, kuseka, mhemberero, nekunakidzwa hazvisi zvinotsausa pakurarama zvakakomba — zvakakosha pakuva munhu akazara. Nharaunda dzinofanira kupa nzvimbo yemhemberero, kuzorora, nekungonakidzwa nekuvapo kwepanyika. Upenyu husina mufaro hwakadzikisirwa, kunyangwe ukaita mabasa ose zvakanaka sei.

#### Chinyorwa 20 — Tarisiro

Tarisiro ndihwo hunhu hunoita kuti humwe hunhu hwose hugoneke. Ndiko kuzvivimba kuti kushingaira kune basa, kuti ramangwana rinogona kuva nani, kuti kunaka hakusi pasina. Pasina tarisiro, ushingi hunopera uye zviito zvinomira. Munhu wose ane kodzero yezvikonzero zvetarisiro, uye basa rekuchengetedza tarisiro mune vamwe. Kupera mwoyo hachisi chokwadi cheupenyu; ndiko kukanda mapfumo pasi.

---

CHIKAMU III: TSIKA NEBASA MUNHARAUNDA

#### Chinyorwa 21 — Basa kune Vamwe

Munhu wose ane basa rekubatsira pakuva zvakanaka kwenharaunda yavo zvinoenderana nevanogona kuita. Vaya vane zvakawanda vane basa rakakura rekubatsira vaya vanoshaya. Kubatana nevanoshaya, vanotambura, nevanodzvinyirirwa chiratidzo chekukura mutsika. Hapana munhu anokwanisa kubatsira anofanira kumira akatarisa vamwe vachitambura.

#### Chinyorwa 22 — Kubatsira Pasina Kudzvinyirira

Nharaunda inobudirira ndeye apo munhu wose anobatsira kusvika paanogona pasina kutsvaka mikana isina kunaka pamusoro pevamwe. Kutora zvakawanda kupfuura zvaunofanira, kudzvinyirira basa revamwe kana kuvimbika kwavo, kana kuzvisimudzira uchikuvadza zvakanaka zvevose kunoparadza nharaunda. Chinangwa hachisi chekubudirira kwemunhu mumwe asi kubudirira kwese. Apo munhu wose anobatsira pasina anodzvinyirira, vose vanobudirira.

#### Chinyorwa 23 — Kutendeseka

Kutendeseka kunoreva kuva wakazara — kuva munhu mumwe chete uri wega sepakare paruzhinji, uchiita zvinoenderana netsika dzako kunyangwe pasina akatarisa. Munhu akatendeseka anochengeta zvipikirwa, anokudza zvaakasungirwa kuita, uye anovimbwa naye. Nharaunda dzinofamba chete kana vanhu vazhinji vakaita nekutendeseka nguva zhinji.

#### Chinyorwa 24 — Kutenda nekuzvininipisa

Upenyu hwakanaka hunosanganisira kutenda — kukoshesa zvatawana kubva kumhuri, nharaunda, chisiko, nevaya vakatitangira. Kutenda mushonga wekuzvinzwa une kodzero dzezvinhu; kunoshandura maonero atinoita nyika nenzvimbo yedu mairi. Kuzvininipisa kunoziva miganhu yeruzivo rwedu, kubatsira kwevamwe pakubudirira kwedu, nekuzendama kwedu pamasimba atisingagoni kudzora. Pamwe chete, kutenda nekuzvininipisa zvinotivhurira uchenjeri uye zvinotidzivirira pakuzvitutumadza.

#### Chinyorwa 25 — Kuchengetedza Zviwanikwa

Zviwanikwa — mungava zvemashoko, zvenharaunda, kana zvechisiko — zvinofanira kushandiswa neuchenjeri, kwete kutambiswa kana kurundikwa. Kutambisa mhosva kune avo vane zvishoma nevaya vachauya shure kwedu. Munhu wose anofanira kurarama zvinoenderana nezvaanazvo uye kubata zviwanikwa zvinogovanwa semuchengeti, kwete sechinhu chekushandisa zvisina kunaka.

#### Chinyorwa 26 — Kusashandisa Mutsa weVamwe zvisizvo

Kupa neruvimbo rwevamwe hazvifaniri kudzvinyirirwa. Avo vanogashira rubatsiro vane basa rekurushandisa zvakanaka uye, kana vachikwanisa, kubatsira vamwewo. Kushandisa mutsa, rudo, kana zvinhu zvevose kuitira kuzvifadza mambure anotyora ukama hwemagariro. Rusununguko runoenderana nekuti vanhu vazhinji vaite nekutendeseka nguva zhinji.

#### Chinyorwa 27 — Ushingi neKutsunga Mutsika

Kurarama zvakanaka kunoda ushingi — kuda kumirira chokwadi neruramisiro kunyangwe zvichirwadza, kutaura apo kunyarara kwaizova nyore, uye kuita zvakanaka pamberi pekumanikidzwa kana kutya. Kutya kuita zvakanaka kunogonesa zvakaipa. Munhu wose akadanwa kuva neushingi hwekuti asarambe akatendeseka mazuva ose uye, kana zvichidiwa, ushingi hwekumira paruzhinji.

#### Chinyorwa 28 — Kuregerera

Kugona kuregerera — vamwe nekwako — kwakakosha pakuporesa nekuenda mberi. Kubata chigumbu kunoisa muchetura kune anoibata. Kuregerera hazvirevi kukanganwa, kuregeredza mhosva, kana kusiya ruramisiro; zvinoreva kusunungura pfundo rekutsamwa nekuvhura mukana wekuwirirana. Pasina kuregerera, maronda haambopori uye kutenderera kwekukuvadzana kunoenderera mberi.

#### Chinyorwa 29 — Kushumira nekubatsira

Upenyu hune chinangwa hunowanikwa kwete chete pane zvatinogashira asi pane zvatinopa. Kushumira vamwe — mhuri, nharaunda, nenyika yose — ndiko kunopa kugutsikana kwakadzika nechinangwa. Avo vanoshumira vanoona kuti kupa kunopfumisa mupi. Nharaunda dzinofanira kukudza avo vanoshumira uye dzinofanira kukurudzira vanhu vose kunzwisisa kuti hatisi pano kuitira isu vamene chete, asi kuitira mumwe nemumwe.

---

CHIKAMU IV: KUBATANA NERUNYARARO

#### Chinyorwa 30 — Kubatana Kupfuura Kupatsanurwa

Ramangwana revanhu rinoenderana nekukwanisa kwedu kuuya pamwe chete panzvimbo pekubvarura kuita zvimedu. Masimba anopatsanura — rusaruraganda, kufungira vamwe zvakaipa, kutungamirira vanhu nekutyisidzira, kutya mumwe — anotyisidzira zvakanaka zvedu tose uye akonzera nhoroondo dzehutsinye hwakaipisisa. Munhu wose akadanwa kuramba muedzo wekuona nyika se "isu neavo," kutsvaka kuwirirana pakati pekusiyana, nekuvaka mabhiriji panzvimbo pemasvingo. Kubatana hazvirevi kufanana pazvose; zvinoreva kuziva hunhu hwedu hwakafanana pasi pekusiyana kwose.

#### Chinyorwa 31 — Kuramba Kupatsanura neKuzvidza Vamwe

Tsika yekupatsanura vanhu mu "isu" ne "avo" — nekutora vanoonekwa se "vamwe" sevasingakoshi — ndiyo nheyo yerusaruro, kutambudzwa, nekuurayiwa kwemarudzi. Munhu wose anofanira kuramba izvi maari uye kupikisa izvi munharaunda yavo. Hapana boka revanhu rakaderera. Hapana vanhu vanoraswa sevasina basa. Mutore, mupfumi, ari kure, uyo akasiyana — iyewo munhu akazara, akakodzera chiremerera chose.

#### Chinyorwa 32 — Kuva Chizvarwa chePasi Rose

Munhu wose ichizvarwa chenyika yose sezvaari chizvarwa chenharaunda yake nenyika yake. Kuva chizvarwa chepasi rose uku hakutori nzvimbo dzerumwe ruzivo asi kunoruzadzisa. Matambudziko enguva yedu — kushanduka kwekunze, zvirwere zvinoparira, zvombo zvenyukireya, ruzivo rwekuronga rwemichina (AI) — zvinoda kufunga nekuita semhuri imwe. Kuda nyika yako nebasa panyika yose hazvipokanidzani; zvose zvinogona kubatwa pamwe chete. Kukura kwenharaunda yevanhu kunonongedza kuzvizhinji zvinokura zvekutarisirana.

#### Chinyorwa 33 — Runyararo

Runyararo rwunopfuura kungoshayikwa kwehondo; kuvapo kweruramisiro, kuchengeteka, nemamiriro ekubudirira kwevanhu. Munhu wose ane kodzero yekurarama murunyararo. Nharaunda dzinofanira kugadzirisa kusawirirana nekutaura, kukurukurirana, nenzira dzemutemo. Mhirizhonga ichava nzira yekugumisira, yakaganhurwa nemiganhu yetsika. Avo vanoshandira runyararo — vanowiriranisa vavengi, vanodzikamisa hondo, vanovaka kunzwisisa — vanoita basa dzvene.

---

CHIKAMU V: KODZERO DZE MUNHU

#### Chinyorwa 34 — Kuenzana

Vanhu vose vanozvarwa vakasununguka uye vakaenzana muchiremerera nekodzero. Munhu wose, pasina kupatsanurwa kupi zvako — kusanganisira rudzi, ganda, bonde, mutauro, chitendero, maonero ezvematongerwo enyika, mabviro, upfumi, kuberekwa, kana chimwe chigaro — ane kodzero yekuchengetedzwa kuzere neGwaro iri.

#### Chinyorwa 35 — Upenyu, Rusununguko, neKuchengeteka

Munhu wose ane kodzero yeupenyu, rusununguko, nekuchengeteka kwemunhu. Hapana anofanira kuitirwa utsinye, zvinonyadzisa, kana kupihwa chirango chinorwadza chisiri cheunhu. Hapana anofanira kuitwa nhapwa kana kushandiswa zvakaipa. Hapana anofanira kutorerwa upenyu kana rusununguko zvisiri pamutemo.

#### Chinyorwa 36 — Rusununguko rweKufunga, Hana, neChitendero

Munhu wose ane kodzero yerusununguko rwekufunga, hana, nechitendero. Izvi zvinosanganisira rusununguko rwekuva nechitendero kana kusava nacho, kushandura chitendero chako, uye kuita zvinoenderana nechitendero chako mukunamata, kudzidzisa, nekuita tsika. Hapana anofanira kumanikidzwa pazvinhu zvinobata chitendero kana zvavanotenda.

#### Chinyorwa 37 — Rusununguko rweKutaura neKuwana Ruzivo

Munhu wose ane kodzero yerusununguko rwekutaura, kusanganisira rusununguko rwekutsvaka, kugamuchira, nekugovera ruzivo nemifungo. Izvi zvinosanganisira rusununguko rwenhau nenzira dzose dzekutaura. Rusununguko urwu rune mabasa uye runogona kuganhurwa chete kana zvakakodzera kuchengetedza kodzero dzevamwe kana zvakanaka zvevose.

#### Chinyorwa 38 — Rusununguko rweKusangana neKubatana

Munhu wose ane kodzero yekusangana murunyararo nekuumba kana kupinda mumasangano, kusanganisira masangano ekudzivirira zvavanofarira. Hapana anogona kumanikidzwa kuva nhengo yesangano ripi neripi.

#### Chinyorwa 39 — Kutora Chikamu muMatongerwo eNyika

Simba rehurumende rinobva mukuda kwevanhu. Munhu wose ane kodzero yekutora chikamu mukutonga, pachake kana kuburikidza nevamiriri vakasarudzwa vakasununguka, uye kuvhota musarudzo dzechokwadi dzinobatanidza vose. Vechidiki vane kodzero yekunzwiwa mune zvisarudzo zvinobata ramangwana ravo.

#### Chinyorwa 40 — Ruramisiro nemaitiro Akakodzera emutemo

Vanhu vose vakaenzana pamberi pemutemo. Munhu wose ane kodzero yekubatwa zvakanaka nematare asina divi raakarerekera, kunzi hauna mhosva kusvika wapomerwa ukazivikanwa, kuva negweta, nekuwana rubatsiro rwakakodzera kana kodzero dzatywa. Hapana anofanira kusungwa kana kuvharirwa zvisina mhosva.

#### Chinyorwa 41 — Zvakavanzika

Munhu wose ane kodzero yekuti upenyu hwake, mhuri, musha, nekurukurirano zvive zvakavanzika. Kodzero iyi inosvika pakuchengetedzwa kweruzivo rwemunhu (data). Hapana anofanira kutarisiwa zvisiri pamutemo kana kupindira munhau dzake dzakavanzika.

#### Chinyorwa 42 — Rusununguko rweKufamba

Munhu wose ane kodzero yekufamba akasununguka nekusarudza nzvimbo yekugara. Munhu wose ane kodzero yekubuda munyika ipi neipi nekudzokera kunyika yake. Munhu wose ane kodzero yekutsvaka hupoteri pakutambudzwa. Saizvozvo, munhu wose ane kodzero yekugara munyika yake yemabviro.

#### Chinyorwa 43 — Mhuri neNharaunda

Mhuri, nenzira dzayo dzakasiyana, inharaunda yakakosha yenharaunda yakafanira kuchengetedzwa. Vanhu vakuru vane kodzero yekuroora nekuroorwa nekubvumirana kwakasununguka nekutanga mhuri. Vana vane kodzero yekuchengetwa, kudzivirirwa, nekuva neukama hwemhuri. Nharaunda dzine kodzero yekuchengetedza mararamiro adzo neukama hwayo.

---

CHIKAMU VI: KODZERO DZE MARUDZI

#### Chinyorwa 44 — Kuzvisarudzira

Marudzi ose ane kodzero yekuzvisarudzira magumo awo, kusarudza chimiro chavo chezvematongerwo enyika, nekutsvaka budiriro yavo yeupfumi, magariro, netsika. Hapana rudzi ruchatorerwa nzira dzadzo dzekurarama kana kodzero yadzo yekugadzira ramangwana radzo.

#### Chinyorwa 45 — Vashoma neNharaunda Dzakasiyana

Vanhu vari mumapoka evashoma emarudzi, zvitendero, mitauro, kana tsika vane kodzero yekunakidzwa netsika dzavo, kuita chitendero chavo, nekushandisa mutauro wavo. Kuzviziva nekubudirira kwenharaunda dzose dzakasiyana kunofanira kuchengetedzwa. Kana zvisarudzo zvichibata nyika dzenharaunda, zviwanikwa, kana mararamiro ayo, kubvumirana kwakasununguka kwenharaunda iyoyo kunofanira kutsvakwa.

#### Chinyorwa 46 — Chokwadi neWiri-wirirano

Panguva apo zvakaipa zvikuru zvakaitwa, vanhu vane kodzero yekuziva chokwadi, kubvumwa kwezvakaitika, nemukana wekuporeswa. Ruramisiro inosanganisira kwete kungopomera mhosva chete asiwo kuwiriranisa. Kuvaka ramangwana rinerunyararo kunoda kutaura chokwadi pamusoro pezvakaitika kare.

---

CHIKAMU VII: KODZERO DZE MAGARIRO NE UPFUMI

#### Chinyorwa 47 — Kurarama Kwakakodzera

Munhu wose ane kodzero yekurarama zvakakodzera utano nekuva zvakanaka, kusanganisira kudya, mvura, zvipfeko, dzimba, nemabasa akakosha. Munhu wose ane kodzero yekuchengetedzwa panguva yekushaya yaasingagoni kudzora. Hapana anofanira kuva nenzara kana kushaya pekugara munyika izere nepfuma.

#### Chinyorwa 48 — Basa

Munhu wose ane kodzero yekushanda, kuva nemamiriro ekushanda akanaka, mubhadharo wakanaka, nekudzivirirwa pakudzvinyirirwa. Vashandi vane kodzero yekuzvigadzira mumasangano nekukurukura vari pamwe chete. Munhu wose ane kodzero yekuzorora, nguva yekuzvivandudza, nemiganhu yakakodzera yenguva dzekushanda. Basa rekumanikidzirwa haritenderwi.

#### Chinyorwa 49 — Dzidzo

Munhu wose ane kodzero yedzidzo. Dzidzo ichakura hunhu hwemunhu zvakazara, kukurudzira kufunga nekusika, kusimbisa ruremekedzo rwekodzero nekusiyana, nekukurudzira kunzwisisa pakati pevanhu vose. Dzidzo yepuraimari ichange iri yemahara nekumanikidzirwa; dzidzo yepamusoro ichawanikwa nevanhu vose zvishoma nezvishoma.

#### Chinyorwa 50 — Utano

Munhu wose ane kodzero yeutano hwemuviri nehwepfungwa hwakakwirira hunogona kuwanikwa. Izvi zvinosanganisira kuwana rubatsiro rweutano, mishonga yakakosha, mvura yakachena, kudya kwakakodzera, nemamiriro ekurarama ane utano. Utano hwepfungwa huchapiwa ukoshi hwakaenzana neutano hwemuviri.

#### Chinyorwa 51 — Tsika neSainzi

Munhu wose ane kodzero yekutora chikamu muupenyu hwetsika, kunakidzwa neunyanzvi, nekugoverana mubudiriro yesainzi. Ruzivo rwechivanhu nenhaka yetsika zvicharemekedzwa nekuchengetedzwa. Zvibereko zvekusika kwevanhu nezvakawanikwa ndezvevanhu vose pakupedzisira.

#### Chinyorwa 52 — Kurongeka kweUpfumi Kwakanaka

Upfumi huchashandira vanhu neutano hwenyika, kwete kungova kurundika pfuma chete. Kutengeserana nemari zvichange zvakachena uye zviri pachena. Vanhu vose vane simba pazviwanikwa zvavo. Kurongeka kweupfumi kunochengetedza urombo kana kudzvinyirira hakuna kururama.

---

CHIKAMU VIII: KODZERO MUNGUVA YERUZIVO RWEMAZUVA ANO

#### Chinyorwa 53 — Kuwana Tekinoroji yeRuzivo

Munhu wose ane kodzero yekuwana tekinoroji neruzivo rwunodiwa kuti atore chikamu munharaunda yemazuva ano. Zvakanaka zvenguva yeruzivo zvichagovanwa zvakanyanya, uye zvipingamupinyi zvinovharira kuwana ruzivo zvichakurirwa.

#### Chinyorwa 54 — Kuchengetedza Mashoko (Data)

Munhu wose ane kodzero yekuchengetedzwa kweruzivo rwake. Kuunganidzwa nekushandiswa kweruzivo rwemunhu kuchange kuri pachena, kuchiganhurwa pazvinhu zviri pamutemo, uye kuchienderana nekubvuma kwemunhu. Munhu wose ane kodzero yekuziva kuti ruzivo rwakadini rwakachengetwa pamusoro pake nekuita kuti ruzivo rusiri rwechokwadi rugadziriswe kana kudzimwa.

#### Chinyorwa 55 — Rusununguko paKutarisiwa Zvisiri Pamutemo

Hapana munhu achatarisiwa zvisiri pamutemo kana zvisina tsarukano. Kutarisa kurukurirano kana zviito kunofanira kubvumidzwa nemutemo, kuve kwakakodzera, uye kutarisiwa nevanhu vakazvimirira. Kodzero yekutaura zvakavanzika ichachengetedzwa.

#### Chinyorwa 56 — Kujeka muZvisarudzo zveMichina

Panguva iyo michina (automated systems) inoita sarudzo dzinobata upenyu hwevanhu zvakanyanya, vaya vanobatwa vane kodzero yekunzwisisa kuti sarudzo idzodzo dzakaitwa sei, kuti dziongororwe nemunhu, nekuva nemukana wekupikisa. Hapana anofanira kusarurwa nemichina (algorithms).

---

CHIKAMU IX: TEKINOROJI MUKUSHANDIRA VANHU

#### Chinyorwa 57 — Mitemo Inotungamirira Tekinoroji

Tekinoroji ichashandira vanhu, haifaniri kuva tenzi wevanhu. Tekinoroji ine simba, kusanganisira AI, ichagadzirwa nekushandiswa nenzira dzinoremekedza chiremerera chemunhu, kuchengetedza simba remunhu rekuita zvinhu, kukurudzira kuenzana, kujeka, kuchengetedza kutarisirwa, nekudzivirira kukuvadzwa. Avo vanogadzira nekushandisa tekinoroji vane basa pane zvainokonzera.

#### Chinyorwa 58 — Simba reMunhu paZvisarudzo Zvakakosha

Zvisarudzo zvine mhedzisiro huru kuupenyu hwevanhu neugaro zvichange zviri pasi pesimba remunhu. Michina haifaniri kupiwa simba rinozvitongera panyaya dzeupenyu nerufu. Kutonga kwemunhu, uchenjeri, nebasa rehunhu hazvigoni kupiwa kumichina isina hunhu ihwohu.

#### Chinyorwa 59 — Kudzivirirwa paKukuvadzwa neTekinoroji

Munhu wose ane kodzero yekudzivirirwa patekinoroji yakagadzirwa kunyengera, kunyengedza, kana kudzvinyirira vanhu vasina simba. Kudzivirirwa kwakakosha kuchapiwa kuvana nevamwe vanhu vasina simba. Kana tekinoroji ichiisa upenyu panjodzi huru, kungwarira kuchatungamirira kushandiswa kwayo.

#### Chinyorwa 60 — Kuchengetedza Ukama hweVanhu

Tekinoroji ichawedzera ukama hwevanhu hune chinangwa panzvimbo pekurutora. Mumabasa akakosha anobata magariro evanhu, mukana wekubatana nemunhu unofanira kuchengetedzwa. Ukoshi hwemuviri wemunhu, tsitsi, nekutarisirwa huchazivikanwa sezvinhu zvisingagoni kutsiviwa.

---

CHIKAMU X: NYIKA INORARAMA

#### Chinyorwa 61 — Kodzero yeNzvimbo Ine Utano

Munhu wose ane kodzero yenzvimbo yakachena, ine utano, uye inogona kuramba iripo, kusanganisira mhepo yakachena, mvura yakachengeteka, chisiko chine utano, uye mamiriro ekunze akatsiga. Kuparadzwa kwezvakatipoteredza kunotyisidzira utano hwevanhu neugaro huchadziviswa nekugadziriswa.

#### Chinyorwa 62 — Ruremekedzo rweChisiko

Nyika ine ukoshi hunopfuura kungoshandiswa nevanhu uye yakafanira ruremekedzo nekudzivirirwa. Chisiko, mhuka, nemambure eupenyu zvichachengetedzwa uye, kana zvakakuvadzwa, zvichagadziriswa. Avo vanozendama nenyika nekuichengetedza vachava nezwi mukuitarisira kwayo.

#### Chinyorwa 63 — Kunyarara kweKunze (Climate Stability)

Kunze kwakatsiga kwakakosha pakurarama kwevanhu nekubudirira kweupenyu. Vanhu vose vanogovana basa rekudzivirira kunze, avo vakabatsira zvakanyanya mukukuvadzwa kwako nevaya vane simba guru vachava nebasa rakakura. Mutoro wekugadzirisa kunze uchaendeswa nekuenzana.

#### Chinyorwa 64 — Budiriro Inogona Kuramba Iripo

Budiriro ichasangana nezvido zvezvino pasina kukanganisa simba rezvizvarwa zvinouya kusangana nezvavo. Kubudirira kweupfumi, magariro akanaka, nekudzivirira zvakatipoteredza zvinhu zvisingagoni kupatsanurwa. Rudzi rwoga rwoga rune kodzero yekutsvaka budiriro zvinoenderana netsika nemamiriro avo.

---

CHIKAMU XI: KUZADZISWA KWEGWARO

#### Chinyorwa 65 — Basa reNyika

Nyika dzine basa guru rekuremekedza, kudzivirira, nekuzadzisa kodzero dziri muGwaro iri. Dzichapa nzira dzekugadzirisa kutywa kwekodzero nekuita kuti kodzero dzose dzishande zvinoenderana nesimba radzo. Nyika dzichashanda pamwe chete panyika yose kugadzirisa matambudziko anopfuura simba renyika imwe.

#### Chinyorwa 66 — Basa reMasangano

Makambani makuru, masangano, nemapoka emarudzi ose acharemekedza kodzero dzevanhu nezvakatipoteredza muzviito zvavo zvose. Achaita nekujeka, kudzivisa kukuvadza, nekuzozvidavirira pakukuvadzwa kwavanokonzera. Simba rinouya nebasa.

#### Chinyorwa 67 — Miganhu yeKodzero

Kodzero dzinogona kuganhurwa chete sezvakataurwa nemutemo, chete kana zvakakodzera kudzivirira kodzero dzevamwe kana zvakanaka zvevose, uye chete nenzira yakaenzana nechinangwa chiripo. Dzimwe kodzero dzinokosha — kusanganisira kusaitirwa utsinye, nhapwa, nekutorerwa upenyu zvisiri pamutemo — hadzifaniri kumbomiswa chero panguva ipi zvayo.

#### Chinyorwa 68 — Kugadziriswa nekuzvidavirira

Munhu wose ane kodzero dzatywa ane kodzero yekugadziriswa kwezvinhu zvinoshanda. Pachava nenzira dzakazvimirira dzekugamuchira zvichemo, kuongorora kutyorwa kwemitemo, nekuita kuti pave nekuzvidavirira. Avo vanoburitsa pachena zvakaipa zviri kuitwa vachadzivirirwa.

#### Chinyorwa 69 — Dzidzo yeKodzero neMabasa

Ruzivo rwekodzero nemabasa ruchakurudzirwa kuburikidza nedzidzo pamazinga ose uye muupenyu hwose. Munhu wose achava nemukana wekudzidza nezveGwaro iri nekuti angararama sei nemitemo yaro. Kuumbwa kwehunhu nehunhu hwechizvarwa chakanaka zvichakurudzirwa pamwe chete neruzivo.

#### Chinyorwa 70 — Kududzirwa

Hapana chiri muGwaro iri chichadudzirwa kuderedza kodzero ipi neipi yakadzivirirwa kune kumwe, kana kuregerera chiito chipi neipi chakanangana nekuparadza kodzero dzachinozivisa. Gwaro iri richaverengwa richiwirirana neChiziviso chePasi Rose cheKodzero dzeMunhu nezvimwe zviridzwa zvinodzivirira chiremerera chemunhu.

---

CHISIMBISO CHEKUPEDZISA

Gwaro iri rinotora kubva panhaka yemutsa nenhaka yetsika yevanhu vose:

* Mutemo weGoridhe, unofundiswa netsika dzose huru;

* Chiziviso chePasi Rose cheKodzero dzeMunhu nezvibvumirano zvepasi rose zvakatevera;

* Bumbiro remitemo nemagwaro enyika dziri kushingairira ruramisiro;

* Uchenjeri hwevanhu vechivanhu vakararama muukama nenyika;

* Magwaro matsvene nedzidzo yeunhu yezvitendero neuzivi hwepasi rose;

* Maonero epfungwa (psychology), uzivi, nenhau dzevanhu pamusoro pezvinogonesa vanhu kubudirira.

Tinopa Gwaro iri kwete seshoko rekugumisira asi sekukoka — mukukurukurirana, mukuzvipira, uye mukuita pamwe chete. Rinotaura kune zvinotibatanidza, kwete zvinotipatsanura. Harisi renyika imwe, tsika imwe, kana chitendero chimwe, asi ndere vose vanosimbisa chiremerera chemunhu wose nekukosha kwemusha wedu tose.

Tiri mhuri imwe yevanhu panyika imwe duku. Mugumo wedu wakasungwa pamwe chete. Nzira yekuenda mberi hachisi kupatsanurwa asi kubatana; hachisi kudzvinyirira asi kubatsira; hachisi kuperera mwoyo asi tarisiro.

Gwaro iri rinotidana kwete kungoda kodzero dzedu chete asi kuva rudzi rwevanhu vanokudza kodzero dzevamwe — vanhu vane mutsa, kuvimbika, ushingi, neuchenjeri. Vanhu vanobatsira pasina kudzvinyirira. Vanhu vanovaka mabhiriji, kwete mabhiridha. Vanhu vakakodzera rwendo ruri kufambwa nevanhu vose.

Dai chiono ichi chikatitungamirira kunyika iyo munhu wose anogona kubudirira, iyo ruramisiro nerunyararo zvinombundirana, iyo kusika kwevanhu kunoshandira zvakanaka zvevose, uye iyo vanhu vanorarama murugare nenyika inotichengetedza tose.

**Rwakaziviswa mutarisiro nekubatana**

**kuvanhu vose, vezvino nevemangwana**

**semhuri imwe yevanhu**

---

CHIKAMU CHECHIPIRI: SHANDURO YEMUTAURO URI NYORE

Kune Vaverengi Vose

Gwaro rePasi Rose — Rakatsanangurwa muChidiki

#### Chii chinonzi Gwaro iri?

Iri iboka retsika dzinogovanwa nevanhu vose panyika. Rinotsanangura:

* Kuti munhu wose akakodzera kubatwa sei

* Rudzi rwevanhu rwatinofanira kuedza kuva

* Kuti tinofanira kubatana sei, nharaunda dzedu, nenyika yedu

* Kodzero dzinofanira kuva nemunhu wose

* Mabasa anouya nekodzero idzodzo

Rinotora uchenjeri kubva muzvitendero zvikuru zvose, uzivi, netsika. Pfungwa huru ndeyekare uye ndeyepasi rose: bata vamwe sezvaunoda kubatwa.

#### Pfungwa Huru

**1. Tiri Mhuri Imwe yeVanhu**

Pasi pekusiyana kwose — tsika, mutauro, chitendero, nyika — tiri vanhu vamwe. Takafanana zvakanyanya kupfuura kusiyana kwedu. Ramangwana redu rinoenderana nekuziva kubatana uku.

**2. Munhu Wose Ane Ukoshi**

Iwe unokosha. Kwete nekuda kwezvinhu zvaunazvo, zvawakaita, kana zvinotaurwa nevanhu pamusoro pako. Unokosha nekuti uri munhu. Izvi hazvigoni kutorwa kwauri.

**3. Iva neMutsa, Kuvimbika, neRuremekedzo**

Idzi hadzisi pfungwa dzekungonaka chete — ndidzo nheyo dzenharaunda ipi neipi yakanaka. Mutsa unoita kuti upenyu hutsungirike. Kuvimbika kunoita kuti kuvimbana kugoneke. Ruremekedzo ruzivo rwechiremerera chemunhu mumwe nemumwe.

**4. Batsira Pasina Kudzvinyirira**

Nharaunda yakanaka ndeye apo munhu wose anopa zvakanakisisa zvake pasina kutora mikana isina kunaka pamusoro pevamwe. Kana munhu wose akabatsira pasina anodzvinyirira, vose vanobudirira.

**5. Kubatana Kupfuura Kupatsanurwa**

Masimba anotipatsanura — rusaruraganda, kufungira vamwe zvakaipa, kufunga kuti "isu neavo" — anotyisidzira ramangwana redu. Tinofanira kuapikisa nekutsvaka panosangana maonero edu.

**6. Kuva Chizvarwa chePasi Rose**

Hauna kungogumira kunharaunda yako nenyika yako chete, uri wevanhu vose. Matambudziko makuru enguva yedu anoda kufunga nekuita semhuri imwe.

**7. Kodzero dzinouya neMabasa**

Kuva nekodzero hazvirevi kuti tinogona kuita chero zvatinoda. Rusununguko runoshanda chete kana vanhu vakarushandisa nemazvo.

**8. Kuchengetedza Nyika**

Nyika ndiyo musha wedu wega. Tinofanira kuichengetedza isu vamene nezvizvarwa zvinouya.

**9. Vanhu vari paRwendo**

Tichiri kuramba tichiva zvatinogona kuva. Chizvarwa chimwe nechimwe chinogona kufambira mberi kururamisiro nebudiriro huru.

**10. Pane Chikonzero cheTarisiro**

Pasinei nematambudziko edu ose, budiriro inogoneka. Tarisiro hachisi chinhu cheupenzi — ndicho chinoita kuti zviito zvedu zvive nechinangwa.

#### Rudzi rweMunhu Rwatinofanira Kuedza Kuva

* **Mutsa** — Kubata vamwe zvinyoro nekutarisira

* **Kuvimbika** — Kutaura chokwadi; kusanyepa kana kunyengera

* **Ruremekedzo** — Kubata munhu wose sewakakodzera chiremerera

* **Kusika** — Kushandisa zvipo zvako zvakasiyana kubatsira

* **Kuda Kuziva** — Kugara uchida kudzidza nekunzwisisa

* **Ushingi** — Kumirira zvakanaka

* **Kuzvininipisa** — Kuziva kuti hauna mhinduro dzose

* **Kutenda** — Kukoshesa zvawakapiwa

* **Kuregerera** — Kusunungura chigumbu; kubvumira kuporeswa

* **Mufaro** — Kuwana mufaro muupenyu

* **Tarisiro** — Kutenda kuti ramangwana rinogona kuva nani

* **Kubatsira** — Kupa zvakanakisisa zvako pasina kudzvinyirira vamwe

#### Izvo Munhu Wose Ane Kodzero Yazvo

**Kodzero dzeNheyo:**

* Upenyu nekuchengeteka

* Rusununguko rwekufunga, kutenda, nekutaura

* Zvakavanzika (Privacy)

* Kubatwa zvakanaka pamberi pemutemo

* Kufamba nekusarudza kwaunogara

* Mhuri nenharaunda

**Kodzero dzeMagariro:**

* Kudya kwakakwana, mvura, nepekugara

* Rubatsiro rweutano (muviri nemweya)

* Dzidzo

* Basa rakanaka nemubhadharo wakanaka

* Kuzorora nenguva yekutamba

* Kutora chikamu mutsika nesainzi

**MuNguva yeMichina (Digital World):**

* Kuwana internet

* Kuchengetedzwa kwemashoko ako (data)

* Kusashorwa pasina chikonzero chakanaka

* Kunzwisisa apo michina inoita sarudzo pamusoro pako

**Kodzero dzeZvakatipoteredza:**

* Mhepo nemvura zvakachena

* Kunze kwakatsiga

* Chisiko chine utano

#### Izvo Munhu Wose Ane Basa Nazvo

* Kubata vamwe sezvaunoda kubatwa

* Kuva nemutsa, kuvimbika, neuremekedzo

* Kubatsira munharaunda yako

* Kusashandisa mutsa wevanhu zvisizvo

* Kushandisa zviwanikwa neuchenjeri, kusatambisa

* Kudzivirira zvakatipoteredza

* Kutsvaka kubatana, kwete kupatsanurwa

* Kuva tateguru akanaka — kusiya nyika yakanaka kune vemangwana

* Kuchengetedza tarisiro nekuitsigira mune vamwe

#### Mutemo weGoridhe — Mutsika Dzakasiyana

Zvitendero neuzivi zvikuru zvose zvinofundisa pfungwa imwe chete:

* **ChiKristu:** "Itira vamwe sezvaunoda kuti vaitire iwe."

* **ChiIslam:** "Hapana mumwe wenyu anotenda zvechokwadi kudzamara ashuvira hama yake zvinhu zvaanozvishuvira iye amene."

* **ChiJudha:** "Chinhu chinokuvenga, usaitira muvakidzani wako."

* **ChiBhudha:** "Usakuvadza vamwe nezvinhu zvinokurwadza iwe amene."

* **ChiHindu:** "Bata vamwe sezvaunoda kuzvibata iwe amene."

* **ChiConfucianism:** "Zvausingadi kuti zviitwe kwauri, usaitira vamwe."

* **Uchenjeri hweChivanhu:** "Tose tiri ukama."

Izvi hachisi masanga. Ndicho chiyero chehunhu chinogovanwa nevanhu vose.

#### Pfupiso muMutsetse Mumwe

Tiri mhuri imwe yevanhu; munhu wose ane chiremerera; iva nemutsa, kuvimbika, neuremekedzo; batsira pasina kudzvinyirira; tsvaka kubatana kupfuura kupatsanurwa; uye chengetedzana pamwe nenyika yedu.

---

CHIKAMU CHECHITATU: SHANDURO YEVEMIDZIMU (VECHIDIKI)

Kune Vachiri Kuyaruka (Makore 13-19)

Gwaro rePasi Rose — Rechidiki

#### Izvi Ndezvako

Gwaro iri ndere izvo munhu wose akakodzera kuva nazvo — kusanganisira iwe. Uye ndere rudzi rwemunhu waunogona kuva. Haisi mitemo chete. Chiono chekuti nyika inogona kuva yakaita sei. Pfungwa inonyanya kukosha iri nyore: **Bata vanhu nenzira yaunoda kubatwa nayo.**

#### Tiri Tose Mukati meIzvi

Hechino chinhu chakakosha: tiri mhuri imwe yevanhu. Ehe, tine tsika, mitauro, zvitendero, nenyika dzakasiyana. Asi pasi pezvo zvose, tiri vanhu vamwe panyika imwe chete duku. Ramangwana redu rakabatana mungave muchizvida kana kwete. Matambudziko atinosangana nawo — climate change, AI, kusaenzana — haana basa nemiganhu yenyika. Tinoagadzirisa tiri tose kana kuti tichatadza tose.

Izvi hazvirevi kurasa kuzviziva kwako. Unogona kuda nyika yako UYE uine hanya nevanhu vose. Unogona kudada netsika dzako UYE kuremekedza dzevamwe. Ikoko hakuisi kupokana — ikoko kukura.

#### Iva neMutsa. Iva neKuvimbika. Iva neRuremekedzo.

Izvi zvinoita sezvakareruka. Zvakareruka hazvo. Asi zvakakosha kupfuura chero chimwe chinhu.

**Mutsa:** Zviito zvidiki zvemutsa zvinoita kuti upenyu hutsungirike. Pasina izvo, nyika inotonhora uye ine utsinye. Une simba rekuita kuti zuva remumwe munhu rive nani nekungova nemutsa chete.

**Kuvimbika:** Usanyepa. Usanyengera. Usabiridzira. Nyika yakavakwa panhema inoputsika. Kana wakatendeseka, unogona kuvimbwa naye. Izvozvo zvakakosha.

**Ruremekedzo:** Bata munhu wose sekuti anokosha. Nekuti vanokosha hazvo. Kunyangwe vanhu vaunopokana navo. Kunyangwe vanhu vakasiyana newe. Ruremekedzo harurevi kubvumirana — zvinoreva kuziva chiremerera chavo.

#### Batsira Pasina Kudzvinyirira

Hechino chidzidzo cheupenyu: **Ita zvakanakisisa zvako. Usatora mikana isina kunaka.** Nharaunda ine utano ndeye apo munhu wose anobatsira paanogona uye pasina anodzvinyirira vamwe kuti aende mberi. Chinangwa hachisi che "kukunda" vamwe vachitambura. Ndere kuti vose vabudirire.

#### Kubatana Kupfuura Kupatsanurwa

Nyika yakazara nemasimba ari kuedza kutipatsanura: mapato ezvematongerwo enyika, rusaruraganda, kufunga kuti "isu neavo." Masimba aya ane ngozi. Ndiwo anounza rufu rwemarudzi. Ndiwo anouraya matongerwo enyika e democracy. Ndiwo anoita kuti tikundikane kugadzirisa matambudziko anoda mushandirapamwe.

Basa rako: Ramba muedzo wekuona nyika se "isu neavo." Tsvaka panosangana maonero enyu. Vaka mabhiriji, kwete mabhiridha. Izvi hazvirevi kuti haugoni kupokana nevanhu kana kumirira zvakanaka. Zvinoreva kurangarira kuti "avo" vamunopesana navo vanhuwo.

#### Kuva Chizvarwa chePasi Rose

Hauna kungogumira kuva chizvarwa chenyika yako chete. Uri chizvarwa chenyika yose. Izvi hazvisi zvematongerwo enyika kana kurasa nyika yako. Zviri pamusoro pekuziva chokwadi chekuti: matambudziko makuru haamire pamiganhu, uye hanya dzedu hadzifaniri kumirawo ipapo.

#### Tarisiro Inogoneka

Zviri nyore kuva munhu anogara achishora zvinhu. Nhau dzakazara nezvinhu zvinotyisa. Asi kushora upfende hwekufunga, uye kuperera mwoyo hachina zvakunobatsira. Tarisiro hachisi chinhu cheupenzi. Ndicho chinoita kuti chiito chive chinogoneka. Pasina tarisiro, unozononocherera kuedza nei?

#### Kodzero Dzako

Une kodzero yekuti:

* Ubatwe neruremekedzo — chero zvauri

* Uchengetedzwe pamhirizhonga, utsinye, nekushandiswa zvisizvo

* Uzvifungire iwe nekutenda zvinonzwisisika kwauri

* Utaure zvaunofunga (uchiremekedza vamwe)

* Privacy — zvinhu zvako, mameseji ako, upenyu hwako

* Dzidzo inokubatsira kukura chokwadi

* Utano panguva yaunouda

* Nzvimbo yakachena nenyika inogona kuraramwa

* Kuva nezwi mune zvisarudzo zvinobata ramangwana rako

* Kuwana internet nemidziyo yeruzivo

* Kuziva apo michina inoita sarudzo pamusoro pako

#### Mabasa Ako

Kodzero hadzina mahara. Dzinoshanda chete kana vanhu vakatora basa ravo:

**Usadaro:**

* Kubata vanhu nenzira dzausingadi kubatwa nadzo

* Kunyepa, kubiridzira, kana kuputsa zvipikirwa

* Kushandisa mutsa wevanhu zvisizvo

* Kutambisa zviwanikwa — hazvingaperi

* Kumira wakatarisa munhu achidzvinyirirwa

* Kufunga kuti "isu neavo"

**Ita Izvi:**

* Iva nemutsa, kuvimbika, neuremekedzo

* Batsira vanhu paunogona

* Mirira zvakanaka

* Chengetedza nzvimbo nezvinhu zvinogovanwa naveruzhinji

* Funga kuti zviito zvako zvinobata sei vamwe

* Tsvaka kubatana nekuwirirana

* Chengetedza tarisiro — yako neyevamwe

---

CHIKAMU CHECHINA: SHANDURO YEVANA

Kune Vana (Makore 8-12)

Nyika Yatinoda — Shanduro yeVana

#### Chipikirwa Chevanhu Vose

Fungidzira nyika iyo:

* Munhu wose anobatwa nenzira yakaenzana

* Vanhu vane mutsa uye vakatendeseka

* Tinobatsirana

* Tinochengetedza Nyika

* Munhu wose ane zvokudya, mvura, nemusha wakachengeteka

Gwaro iri chipikirwa chekuedza kuvaka nyika iyoyo.

#### Tiri Mhuri Imwe

Hechino chinhu chinoshamisa: vanhu vose panyika imba imwe huru. Tine mitauro yakasiyana. Zvokudya zvakasiyana. Nzira dzekuita zvinhu dzakasiyana. Asi tose tiri vanhu. Tose tinoda kufara. Tose tinoda kudiwa. Tose tinonzwa kusuruvara, kutya, nemufaro.

Kana ukaona munhu anenge akasiyana newe, yeuka kuti: ihama yako iri kure. Chokwadi! Vanhu vose vakabva kumadzitateguru mamwe chete.

#### Mutemo weGoridhe

Munhu wose, kwese kwese, kwemakore akawanda, akabvumirana pachinhu chimwe chete:

**Bata vamwe nenzira yaunoda kubatwa nayo.**

* Kana usingadi kuti vanhu vakuite utsinye, usaitira vamwe utsinye.

* Kana uchida kuti vanhu vagovane newe, govana nevamwe.

* Kana uchida kuti vanhu vakuudze chokwadi, taura chokwadi.

* Kana uchida kuti vanhu vave nemutsa kwauri, iva nemutsa kune vamwe.

#### Iva neMutsa, Kuvimbika, neRuremekedzo

**Iva neMutsa:** Mutsa mudiki unokosha zvikuru. Kunyemwerera mumwe munhu. Kubatsira paunogona. Kutaura chinhu chakanaka. Zvinhu zvidiki izvi zvinoita kuti nyika ive nani.

**Iva neKuvimbika:** Usanyepa. Kunyangwe zvakaoma, taura chokwadi. Vanhu vanovimba nemunhu akatendeseka.

**Iva neRuremekedzo:** Bata munhu wose sezvinonzi anokosha — nekuti anokosha chokwadi. Kunyangwe vanhu vakasiyana newe. Kunyangwe vanhu vausingadi zvakanyanya.

#### Batsira Pasina Kunyengera

Kana munhu wose akabatsira pasina anonyengera, zvinhu zvinofamba zvakanaka.

* Ita chikamu chako.

* Govana zvakanaka.

* Usatora zvakawanda kupfuura zvaunoda.

* Usanyengedza vanhu kuti uwane zvaunoda.

Manzwiro akanakisisa hausi wekuva nezvakawanda kupfuura vamwe. Ndeapo munhu wose anenge aine zvakakwana.

#### Tiri Nani Tiri Tose

Vamwe vanhu vanoedza kuita kuti tirwisane — kuti tifikire kuti "vanhu avo" vakaipa kana kuti vanotyisa. Usatengeswa neizvozvo. Vanhu vanoita sevakasiyana, vanotaura zvakasiyana, kana kutenda zvakasiyana vachiri vanhu chete. Vane mhuri. Vane manzwiro. Vane zviroto. Tinoita zviri nani patinoshanda pamwe chete pane patinorwisana.

#### Izvo Munhu Wose Akakodzera Kuva Nazvo

Munhu wose — kusanganisira iwe — akakodzera kuva ne:

* Musha wakachengeteka

* Zvokudya nemvura yakachena

* Rubatsiro kana vachirwara

* Mukana wekudzidza

* Kutaura zvavanofunga

* Kutenda zvinonzwika sewechokwadi kwavari

* Kubatwa zvakanaka nenzira yakaenzana

* Mhepo yakachena nenyika ine utano

* Kubatwa nemutsa neruremekedzo

#### Nezve Kuva Iwe

Iwe unokosha — kwete nekuti uri nani kupfuura vamwe, asi nekuti hapana mumwe akaita sewe chaizvo. Une zvinhu zvaunogona kuita zvakanaka. Une mifungo yako. Une chimwe chinhu chekupa chisingagoni kupiwa nemumwe munhu. Unogona kusika zvinhu. Unogona kudzidza zvinhu. Unogona kubatsira vanhu. Unogona kuita nyika ive nani zvishoma.

Ukoshi hwako haubvi pakuti unotaridzika sei, zvinhu zvaunazvo, kana magiredhi aunowana kuchikoro. Unokosha nekuti uri iwe chete.

#### Nezve Nyika (Earth)

Nyika ndiyo musha wedu — uye musha wemhuka dzose, miti, nezvinhu zvose zvipenyu. Tinoda kuichengetedza:

* Usatambisa mvura kana zvokudya

* Usasvibisa nekurasira marara pese pese

* Dzivirira mhuka nemiti

* Yeuka kuti vana vemangwana vachada nyika ine utano zvakare

#### Nezve Michina (Technology)

Mafoni, makombiyuta, neinternet zvinogona kuva zvishandiso zvinoshamisa. Asi yeuka:

* Shamwari dzechokwadi nekurukurirano dzechokwadi ndizvo zvinokosha zvakanya

* Zvakanaka kuzorora kure nemasikirini (screens)

* Mamwe ma-apps akagadzirwa kuti zviome kumira kuashandisa — ziva izvozvo

* Mashoko ako akavanzika anofanira kuramba akavanzika

#### Zvakanaka Kuva neTarisiro

Dzimwe nguva nyika inoratidzika seityisa kana kusuruvarisa. Zvakanaka kunzwa saizvozvo. Asi zvinhu zvinogona kuva nani. Vanhu vanogona kuchinja. Matambudziko anogona kugadziriswa. Kuva netarisiro hakuisi upenzi. Ushingi. Uye kunokubatsira kuita zvinhu zvakanaka.

#### Chipikirwa

Kana munhu wose akaedza kutevera Mutemo weGoridhe — kana munhu wose akaedza kuva nemutsa, kuvimbika, ushingi, neubatsiri — nyika yaizova nani zvikuru. Unogona kuva chikamu chekuita kuti izvozvo ziitike, kutanga nhasi.

#### Pfupiso Pfupi Pfupi

Iva mwana kwaye. Iva nemutsa. Iva nekuvimbika. Batsira vamwe. Tose tiri mhuri imwe. Chengetedza Nyika. Uye garai mune chikonzero chekuva netarisiro.