YNSAN MERTEBESI WE PLANETANYŇ GÜLLEMEGI BARADAKY ÄHLUMUMY HARTIÝA

**Adamzat üçin bitewi garaýyş**

---

MAZMUNY

**BIRINJI BÖLÜM: DOMLY HARTIÝA**

* Sözbaşy

* I bölüm: Esasy ýörelgeler (1-7-nji maddalar)

* II bölüm: Ynsan häsiýeti we ymtylyşy (8-20-nji maddalar)

* III bölüm: Ahlak häsiýeti we jemgyýetçilik jogapkärçiligi (21-29-njy maddalar)

* IV bölüm: Birewülik we parahatçylyk (30-33-nji maddalar)

* V bölüm: Şahsyýetiň hukuklary (34-43-nji maddalar)

* VI bölüm: Halklaryň hukuklary (44-46-njy maddalar)

* VII bölüm: Durmuş we ykdysady hukuklar (47-52-nji maddalar)

* VIII bölüm: Sanly eýýamdaky hukuklar (53-56-njy maddalar)

* IX bölüm: Tehnologiýa adamzadyň hyzmatynda (57-60-njy maddalar)

* X bölüm: Janly Ýer şary (61-64-nji maddalar)

* XI bölüm: Amala aşyrylmagy (65-70-nji maddalar)

* Jemleýji tassyklama

**IKINJI BÖLÜM: ÝÖNEKEÝ DILDÄKI WERSIÝASY**

**ÜÇÜNJI BÖLÜM: ÝAŞLAR ÜÇIN WERSIÝA**

**DÖRDÜNJI BÖLÜM: ÇAGALAR ÜÇIN WERSIÝA**

---

BIRINJI BÖLÜM: DOLU HARTIÝA

SÖZBAŞY

Biz, Ýer şarynyň halklary, umumy ynsanperwerligimizde birleşen we şu janly planetadaky umumy ykbalymyz bilen baglanan:

Her bir ynsan oglunyň özüne mahsus mertebesiniň we gymmatynyň bardygyny ykrar edip — bu Hudaý tarapyndan berlen, tebigy ýagdaýda eýe bolunan ýa-da ynsanyň içki gymmaty hökmünde düşündirilse-de — ony hiç zat kemeldip bilmez;

Ähli beýik dini, pelsepewi we ýerli däp-dessurlarda bar bolan akyl-paýhasy ykrar edip, olaryň hemmesi hem başgalara özüňe çemeleşilmegini isleýşiň ýaly çemeleşmelidigini öwredýär;

Adamzadyň özara gatnaşykda — biri-biri bilen, ata-babalary we nesilleri bilen, şu Ýer şaryny paýlaşýan toprak, suwlar we ähli janly-jandarlar bilen gatnaşykda ýaşaýandygyna düşünip;

Biziň bir ynsan maşgalasydygymyzy, umumy gelip çykyşymyzy we umumy öýümizi paýlaşýandygymyzy, geljegimiziň bolsa biziň köpdürlüligimize hormat goýmak bilen bir hatarda, şu agzybirligimizi ykrar etmegimize baglydygyny tassyklap;

Taryhyň dowamynda mertebäniň äsgermezçilik edilen, halklaryň biri-birine garşy goýlan we Ýer şarynyň zeper ýetirilen döwürleriniň hasratlaryndan sapak alyp — has adalatly we parahat dünýäni gurmaga durnukly bolup;

Ynsanlaryň diňe bir zyýandan goralmaly däl-de, eýsem döredijiler, hakykaty gözleýjiler we umumy bähbide goşant goşýanlar hökmünde gülläp ösmäge çagyrylýandygyny tassyklap;

Adamzadyň ösüş ýolunda barýandygyna, entek özüniň bolup biljek derejesine ýetmändigine we her bir nesliň şu umumy ösüşi ileri sürmek mümkinçiliginiň we jogapkärçiliginiň bardygyna ynanyp;

Döwrümiziň uly synaglaryna — howa wehimlerine, görlüp-eşidilmedik güýje eýe bolan täze tehnologiýalara, dowamly garyplyga we deňsizlige, parahatçylygyň näzikligine — bilelikde ýüzbe-ýüz bolup, bularyň hiç birini bir döwlet ýa-da halk ýeke özi çözüp bilmez;

Hukuklaryň jogapkärçilik getirýändigini, azatlygyň umumy bähbide hyzmat edýändigini we islendik jemgyýetiň derejesiniň iň ejizlere bolan garaýşy bilen ölçelýändigini tassyklap;

Şu resminama arkaly ähli halklar we ähli milletler üçin umumy garaýyş we standart hökmünde Ynsan mertebesi we planetar gülläp ösüş baradaky ählumumy hartiýany yglan edýäris.

---

I BÖLÜM: ESASY ÝÖRELGELER

#### 1-nji madda — Altyn düzgün

Şu Hartiýanyň binýady ähli dowamly ahlak däp-dessurlarynda bar bolan özara gatnaşyk ahlaklylygydyr: Özüňe nähili çemeleşilmegini isleýän bolsaň, başgalara-da şeýle çemeleş. Özüňe edilmegini islemeýän zadyňy başgalara etme. Bu ýörelge ähli şahsyýetlere, jemgyýetlere we milletlere degişlidir. Ol geljekki nesiller we tebigy dünýä bilen bolan gatnaşyklarymyza ýol görkezýär. Ol bizi diňe bir zyýan bermekden saklanmaga däl, eýsem başgalaryň bähbidini işjeň gözlemäge çagyrýar.

#### 2-nji madda — Özüne mahsus mertebe

Her bir ynsan oglunyň hiç hili häsiýete, üstünlige ýa-da statusa bagly bolmadyk, özüne mahsus mertebesi bardyr. Bu mertebe hiç bir güýç tarapyndan berlip bilmez we alnyp hem bilinmez. Ol ähli hukuklaryň gözbaşy we ähli hereketleriň ölçegidir.

#### 3-nji madda — Bir ynsan maşgalasy

Adamzat bir maşgaladyr. Medeniýet, dil, din we millet ýaly ähli tapawutlaryň aňyrsynda biziň umumy gelip çykyşymyz, umumy tebigatymyz we umumy öýümiz bardyr. Bu agzybirlik ýetilmeli maksat däl-de, eýsem ykrar edilmeli we hormat goýulmaly hakykatdyr. Biz ykrar etsek-etmesek, biri-birimiz bilen baglanşyklydyrys; akyl-paýhas şoňa görä ýaşamakdadyr.

#### 4-nji madda — Köpdürlülikdäki agzybirlik

Şu bir ynsan maşgalasy özüni köp sanly medeniýetler, diller, dinler we däp-dessurlar arkaly görkezýär. Bu köpdürlülik çözülmeli mesele däl-de, eýsem goralmaly gymmatlykdyr. Hiç bir siwilizasiýa ýa-da dünýägaraýyş ähli hakykaty özünde jemleýän däldir. Biz biri-birimizden öwrenýäris we tapawutlylygymyz bizi baýlaşdyrýar. Hakyky agzybirlik köpdürlüligi kabul edýändir; ony ýok etýän däldir.

#### 5-nji madda — Ýer şary barada alada

Ýer şary ähli ýaşaýşy üpjün edýär we biziň hormatymyza hem-de aladamyza mynasypdyr. Tebigatyň ynsanlar üçin peýdasyndan has ýokary gymmaty bardyr. Biz ýaşaýyş torunyň bir bölegidiris, ondan aýry däldiris. Adamzadyň saglygy bilen planetanyň saglygy biri-birinden aýrylmazdyr.

#### 6-nji madda — Geljekki nesilleriň öňündäki jogapkärçilik

Biz Ýer şaryny özümizden soň geljekler üçin amanat hökmünde saklaýarys. Her bir nesil öz saýlawlarynyň entek dünýä inmedik nesillere ýetirjek täsirini göz öňünde tutmalydyr. Biz durmuşy we umydy dowam etdirip biljek dünýäni miras galdyrýan gowy ata-babalar bolmaga çagyrylýarys.

#### 7-nji madda — Adamzadyň ýoly

Adamzat ahlak, durmuş we ruhy taýdan ösüş ýolundadyr — ol entek bolup biljek derejesine ýetmek ugrunda ösýär. Her bir nesil özünden öňkileriň ösüşlerini we şowsuzlyklaryny miras alýar we has uly adalata, akyl-paýhasa we gülläp ösüşe tarap ädim ätmäge mümkinçilik alýar. Bu umumy ýol şahsy durmuşlara many berýär we bizi özümizden has uly bir zada goşant goşmaga çagyrýar.

---

II BÖLÜM: YNSAN HÄSIÝETI WE YMTYLYŞY

#### 8-nji madda — Hoşniýetlilik

Hoşniýetlilik iň ählumumy sypatdyr — oňa çagalar düşünýär, ähli medeniýetler hormat goýýar we hemmelere zerurdyr. Her bir ynsan hoşniýetli bolmaga: başgalara ýumşaklyk, üns we alada bilen çemeleşmäge çagyrylýar. Kiçijik hoşniýetli hereketler gündelik durmuşyň esasyny saklaýar; olaryň ýoklugy dünýäni gatatýar we sowadýar. Jemgyýetler öz däp-dessurlarynda, edaralarynda we bilim ulgamynda hoşniýetliligi ösdürmelidirler.

#### 9-njy madda — Dogruçyllyk we hakykatçyllyk

Dogruçyllyk ynamyň binýadydyr, ynam bolsa jemgyýetiň binýadydyr. Her bir ynsan sözünde we işinde dogruçyl bolmaga — hakykaty aýtmaga, beren sözünde durmaga, özüni we ýagdaýlary dogry görkezmäge hem-de ýalany, aldawy we mekirliği ret etmäge çalyşmalydyr. Ýalan üzerine gurlan jemgyýet durnukly bolup bilmez. Hakykaty aýdýanlar, hatda bu kyn bolsa-da, hemmeler üçin hyzmat edýärler.

#### 10-njy madda — Hormat

Her bir ynsan hormat bilen çemeleşilmäge — gymmatly şahsyýet hökmünde ykrar edilmäge, diňlenilmäge we çynlakaý kabul edilmäge mynasypdyr. Hormat goýmak hökman razylaşmagy talap etmeýär; ol garşyňdakynyň mertebesini ykrar etmegi talap edýär. Hormatsyzlyk, äsgermezçilik we ynsanlykdan mahrum etmek rehimsizligiň tohumlarydyr. Jemgyýetler ähli tapawutlylyklara garamazdan özara hormat medeniýetini ösdürmelidirler.

#### 11-nji madda — Dörediji hökmünde ynsan

Her bir ynsan döretmek, hyýal etmek, gurmak we dünýä özboluşly goşant goşmak ukyby bilen dogulýar. Bu döredijilik ruhy ynsan mertebesi üçin zerurdyr. Jemgyýetler döredijiligi goldamalydyrlar, manyly iş we özüňi görkezmek üçin mümkinçilikleri döretmelidirler hem-de her bir adamyň hödürläp biljek zehininiň bardygyny ykrar etmelidirler.

#### 12-nji madda — Özüne bolan ynam we şahsyýet

Her bir ynsan diňe bir daşarky tassyklama däl-de, eýsem öz içinden gelýän sagdyn özüne bolan ynamy ösdürmäge haklydyr. Bilim we medeniýet, başgalaryň üstünden hökmürowanlyk etmek däl-de, häsiýete, tagalla we goşanda esaslanýan özüňe bolan hormaty ösdürmelidir. Her bir adamyň özboluşly şahsyýetine, garaýşyna we ýoluna hormat goýulmalydyr.

#### 13-nji madda — Bilesigelijilik we hakykat gözlegi

Düşünmek islegi ynsan bolmagyň esasy şertidir. Her bir ynsan açyk zehin bilen hakykaty gözlemäge, sorag bermäge, öwrenmäge we ömrüniň dowamynda ösmäge haklydyr we jogapkärdir. Jemgyýetler bilesigelijiligi höweslendirmeli, dogruçyl barlaglary goramaly we akyl-paýhasa hyzmat edýän bilimleri gözleýänlere hormat goýmalydyr.

#### 14-nji madda — Duýgudaşlyk bilen adalat

Adalat gözlegi duýgudaşlyk — başgalaryň duýgularyna düşünmek we paýlaşmak ukyby — bilen utgaşmalydyr. Şepagatsyz adalat rehimsizlige öwrülýär; adalatsyz şepagat bolsa ýalňyşlyga ýol açýar. Her bir ynsan dogry hasaplaýan zadyny goramaga, şol bir wagtyň özünde bolsa hatda razy däl adamlaryna hem düşünmäge çalyşmaga çagyrylýar.

#### 15-nji madda — Sagdyn ymtylyş

Ynsanlar tebigy ýagdaýda ösmäge, kämilleşmäge we öňe saýlanmaga çalyşýarlar. Işjeňligi ýokarlandyrýan, kämillige ruhlandyrýan we bäsdeşlerine hormat goýýan sagdyn bäsdeşlik goldanylmalydyr. Emma bäsdeşlik hiç haçan rehimsizligi, ekspluatasiýany ýa-da başgalary ýok etmegi aklap bilmez. Başgalara zyýan bermek arkaly gazanylan üstünlik hakyky üstünlik däldir. Maksat başgalary ýeňmek däl-de, özüňi ösdürmek we bitewülige goşant goşmakdyr.

#### 16-njy madda — Şahsyýet we degişlilik

Her bir ynsan özboluşly we gaýtalanmazdyr, özboluşly zehini, garaýyşlary we goşantlary bardyr. Bu şahsyýet basylyp ýatyrylman, eýsem ösdürilmelidir. Şol bir wagtyň özünde ynsanlar jemgyýetçilikde we aragatnaşykda gülläp ösýärler. Şahsyýet we degişlilik arasyndaky deňagramlylyk saklanmalydyr — bularyň ikisi hem doly ynsanperwerlik üçin zerurdyr.

#### 17-nji madda — Haýranlyk we gözellik

Ynsanlar haýran galmaga — gözellikden, syrdan we barlygyň giňliginden täsirlenmäge ukyplydyr. Bu haýran galmak ukyby ýeňilmeli gowşaklyk däl-de, eýsem ösdürilmeli sowgatdyr. Sungat, tebigat, saz, hekaýalar we pikirlenmek ruhy iýmitlendirýär. Jemgyýetler gözellik, dymmaklyk we oýlanmak üçin ýerleri goramalydyrlar we ynsan durmuşyny diňe öndürijilige we sarp edijilige çenli peseltmeli däldirler.

#### 18-nji madda — Deňagramlylyk we bitewülik

Gülläp ösýän durmuş deňagramlylygy talap edýär: meýil we kanagatlylyk arasynda, özüňi kämilleşdirmek we özüňi kabul etmek arasynda, iş we dynç alyş arasynda, bermek we almak arasynda. Çäksiz "has köp" zadyň yzyndan ylgamak boşluga eltýär. Akyl-paýhas nämäniň ýeterlikdigini bilmekde, durmuşda bardygyňy duýmakda we tagallalaryň içinde parahatlyk tapmakdadyr.

#### 19-njy madda — Şatlyk we baýramçylyk

Durmuş şatlyk bilen ýaşalmalydyr. Oýun, degişme, baýramçylyk we lezzet almak durmuşyň çynlakaý taraplaryndan ünsüňi sowmak däl-de, eýsem ynsan gülläp ösüşi üçin zerurdyr. Jemgyýetler şagalaň, dynç alyş we barlykdan ýönekeýje lezzet almak üçin şert döretmelidirler. Şatlyksyz durmuş, näçe borçly ýaşalsa-da, kemis durmuşdyr.

#### 20-nji madda — Umyt

Umyt — beýleki ähli sypatlary mümkin edýän sypatdyr. Ol edilen tagallanyň ähmiýetlidigine, geljegiň has gowy bolup biljekdigine, ýagşylygyň biderek däldigine bolan ynamdyr. Umyt bolmasa, batyrgaýlyk gaçýar we hereket durýar. Her bir adamyň umyt etmäge esasy bolmaga hukugy we başgalarda umydy dowam etdirmäge jogapkärçiligi bardyr. Göwnüçökgünlik realizm däl-de, eýsem boýun egmekdir.

---

III BÖLÜM: AHLAK HÄSIÝETI WE JEMGYÝETÇILIK JOGAPKÄRÇILIGI

#### 21-nji madda — Başgalaryň öňündäki jogapkärçilik

Her bir ynsan öz ukybyna görä jemgyýetiniň abadançylygyna goşant goşmaga borçludyr. Has köp mümkinçiligi bolanlar mätäçlere kömek etmek üçin has uly jogapkärçilik çekýärler. Ejizler, ejir çekýänler we çetleşdirilenler bilen agzybir bolmak ahlak taýdan kämilleşmegiň alamatydyr. Kömek edip biljek hiç bir adam başgalaryň ejir çekýän pursadynda parahat oturyp bilmez.

#### 22-nji madda — Ekspluatasiýa etmän goşant goşmak

Gülläp ösýän jemgyýet, her bir adamyň başgalaryň üstünden haksyz artykmaçlyk gözlemän, öz ukybynyň iň ýokary derejesinde goşant goşýan jemgyýetidir. Öz paýyňdan artygyny almak, başgalaryň zähmetini ýa-da ynamyny ulanmak ýa-da umumy bähbidiň hasabyna özüňi öňe sürmek durmuş gatnaşyklaryny bozýar. Maksat şahsy peýda däl-de, özara gülläp ösüşdir. Hemmeler goşant goşup, hiç kim biri-birini ulanmasa, hemmeler öser.

#### 23-nji madda — Bitewülik (Wyždanlylyk)

Bitewülik — bu doly bolmaklygy aňladýar; jemgyýetde nähili bolsaň, ýekelikde-de şol adam bolmak, hatda hiç kim seretmeýän wagty hem öz gymmatlyklaryňa görä hereket etmekdir. Bitewi (wyždanly) adam sözünde durýar, borçlaryny ýerine ýetirýär we oňa ynanyp bolýar. Jemgyýetler diňe köp adam köp wagtlap wyždanly hereket eden wagty işleýär.

#### 24-nji madda — Minnetdarlyk we pespällik

Gowy durmuş minnetdarlygy — maşgaladan, jemgyýetden, tebigatdan we bizden öňkilerden alan zatlarymyz üçin minnetdar bolmagy öz içine alýar. Minnetdarlyk her zada haklylyk duýgusynyň dermanydyr; ol dünýä we ondaky ornumyza bolan garaýşymyzy üýtgedýär. Pespällik biziň bilimimiziň çäklidigini, üstünliklerimize başgalaryň goşandyny we özümize bagly bolmadyk güýçlere mätäçligimizi ykrar etmekdir. Minnetdarlyk we pespällik bilelikde bizi akyl-paýhasa açýar we tekepbirlikden goraýar.

#### 25-nji madda — Serişdelere aýawly çemeleşmek

Serişdeler — şahsy, jemgyýetçilik ýa-da tebigy bolsun — biderek sarp edilmän ýa-da ýygnalyp goýulman, paýhasly ulanylmalydyr. Isripçilik — az zady bolanlara we bizden soň geljeklere garşy edilen kemsitmedir. Her kes öz mümkinçiligine görä ýaşamalydyr we umumy serişdelere ulanmak üçin däl-de, amanat hökmünde çemeleşmelidir.

#### 26-njy madda — Hoşniýetliligi hyýanatly ulanmazlyk

Başgalaryň jomartlygy we ynamy hyýanatly ulanylmaly däldir. Kömek alýanlar ony gowy ulanmaga we mümkinçiligi bolanda başgalara kömek etmäge jogapkärdirler. Hoşniýetliligi, haýyr-sahawaty ýa-da jemgyýetçilik bähbitlerini şahsy bähbit üçin ulanmak durmuş baglanyşygyna ikilik etmekdir. Azatlyk köp adamyň köp wagtlap ak ýürekden hereket etmegine baglydyr.

#### 27-nji madda — Batyrgaýlyk we ahlak ynamy

Gowy ýaşamak batyrgaýlygy talap edýär — hatda gymmat düşse-de hakykaty we adalaty goramaga, dymmak aňsat wagty sözlemäge we gysyş ýa-da gorkuň öňünde dogry hereket etmäge taýynlygy talap edýär. Ahlak gorkaklygy ýamanlyga ýol açýar. Her bir ynsan gündelik wyždanlylygyň asuda batyrgaýlygyna we zerur bolanda köpçülik öňündäki şaýatlyk batyrgaýlygyna çagyrylýar.

#### 28-nji madda — Geçirimlilik

Geçirimlilik ukyby — başgalary we özüňi geçirmek — sagalmak we öňe gitmek üçin zerurdyr. Öýke-kinäni saklamak, ony saklaýan adamy zäherleýär. Geçirmeklik ýatdan çykarmak, bahana tapmak ýa-da adalatdan dänmek däl-de, eýsem gahar-gazaby goýbermek we ýaraşyk mümkinçiligini açmakdyr. Geçirimlilik bolmasa, ýaralar hiç haçan bitmez we zyýanly aýlawlar dowam eder.

#### 29-njy madda — Hyzmat we goşant

Manyly durmuş diňe bir alan zatlarymyzda däl, eýsem beren zatlarymyzda hem tapylýar. Başgalara — maşgala, jemgyýete we giň dünýä — hyzmat etmek uly kanagatlanma we maksat çeşmesidir. Hyzmat edýänler bermegiň berýän adamy baýlaşdyrýandygyny görýärler. Jemgyýetler hyzmat edýänlere hormat goýmaly we her bir adamda biziň diňe bir özümiz üçin däl, eýsem biri-birimiz üçin şu ýerdedigimiz baradaky düşünjäni ösdürmelidir.

---

IV BÖLÜM: BITEWÜLIK WE PARAHATÇYLYK

#### 30-njy madda — Bölünişikden bitewülige

Adamzadyň geljegi biziň dargamak däl-de, birleşmek ukybymyza baglydyr. Bölüji güýçler — taýpaparazlyk, öňünden gelýän ýigrenç, demagogiýa, başgasyndan gorkmak — biziň umumy abadançylygymyza wehim salýar we taryhyň iň uly pajygalaryna sebäp boldy. Her bir ynsan dünýäni "biz we olar" diýip görmäge bolan meýle garşy durmaga, tapawutlylyklaryň arasyndan umumy esas gözlemäge we diwarlaryň ýerine köprüleri gurmaga çagyrylýar. Agzybirlik birmeňzeşlik däl-de, ähli tapawutlaryň aňyrsynda biziň umumy ynsanperwerligimizi ykrar etmekdir.

#### 31-nji madda — Taýpaparazlygy we "başgalaşdyrmagy" ret etmek

Adamzady "biz" we "olar" diýip bölmäge bolan meýil — we "beýlekiler" diýlip hasaplananlary ynsanlykdan mahrum etmek — öňünden gelýän ýigrenjiň, yzarlamalaryň we genosidiň köküdir. Her bir ynsan özünde bu meýle garşy durmaly we öz jemgyýetinde oňa garşy çykmaly. Hiç bir topar ynsan däl diýlip hasaplanyp bilmez. Hiç bir halk gurban edilmeli däldir. Nätanyş, daşary ýurtly, başgaça bolan adam — olar hem doly derejede ynsandyr we mertebä mynasypdyr.

#### 32-nji madda — Ählumumy raýatlyk

Her bir şahsyýet öz jemgyýetiniň we döwletiniň raýaty bolşy ýaly, dünýäniň hem raýatydyr. Bu ählumumy raýatlyk beýleki şahsyýetleriň ornuny tutmaýar, eýsem olary doldurýar. Döwrümiziň synaglary — howanyň üýtgemegi, pandemiýalar, ýadro ýaraglary, emeli aň — bir adamzat hökmünde pikirlenmegi we hereket etmegi talap edýär. Watanperwerlik we ählumumy jogapkärçilik biri-birine garşy däl; olaryň ikisini hem utgaşdyryp bolar. Adamzat jemgyýetiniň ewolýusiýasy ahlak aladasynyň has giň halkalaryna tarap barýar.

#### 33-nji madda — Parahatçylyk

Parahatçylyk diňe bir urşuň ýoklugy däl-de, eýsem adalatyň, howpsuzlygyň we ynsan gülläp ösüşi üçin şertleriň bolmagydyr. Her bir adamyň parahatçylykda ýaşmaga hukugy bardyr. Jemgyýetler gapma-garşylyklary gepleşikler, ylalaşyklar we kanuny ýollar arkaly çözmelidirler. Zorluk iň soňky çäre bolmaly we ahlak çäkleri bilen çäklendirilmelidir. Parahatçylyk üçin işleýänler — duşmanlary ýaraşdyrýanlar, gapma-garşylyklary köşeşdirýänler, özara düşünşmegi guraýanlar — mukaddes işi ýerine ýetirýärler.

---

V BÖLÜM: ŞAHSYÝETIŇ HUKUKLARY

#### 34-nji madda — Deňlik

Ähli ynsanlar azat we mertebesi hem-de hukuklary boýunça deň dogulýarlar. Her bir şahsyýet jynsy, reňki, jynsyýeti, dili, dini, syýasy garaýşy, milli ýa-da durmuş gelip çykyşy, emlägi, dogulmagy ýa-da başga bir statusy boýunça hiç hili tapawut goýulmazdan, şu Hartiýanyň doly goragyna eýedir.

#### 35-nji madda — Ýaşaýyş, azatlyk we howpsuzlyk

Her bir adamyň ýaşmaga, azatlyga we şahsy howpsuzlyga hukugy bardyr. Hiç kim gynamalara ýa-da rehimsiz, ynsanlyga ýat ýa-da mertebesini kemsidiji çemeleşmelere sezewar edilip bilmez. Hiç kim gulçulykda ýa-da garaşlylykda saklanyp bilmez. Hiç kim ýaşaýyşdan ýa-da azatlykdan esassyz mahrum edilip bilmez.

#### 36-njy madda — Pikir, wyždan we din azatlygy

Her bir adamyň pikir, wyždan we din azatlygyna hukugy bardyr. Bu islendik ynanja uýmak ýa-da hiç zada ynanmazlyk, öz ynanjyňy üýtgetmek we öz dinini ybadatda, öwretmekde we amal etmekde ýerine ýetirmek azatlygyny öz içine alýar. Hiç kim ynanç meselelerinde mejbur edilip bilmez.

#### 37-nji madda — Söz we maglumat azatlygy

Her bir adamyň söz azatlygyna, şol sanda maglumatlary we ideýalary gözlemek, almak we paýlaşmak azatlygyna hukugy bardyr. Bu metbugat azatlygyny we aragatnaşygyň ähli görnüşlerini öz içine alýar. Bu azatlyklar jogapkärçilik getirýär we diňe başgalaryň hukuklaryny ýa-da möhüm jemgyýetçilik bähbitlerini goramak üçin zerur bolan ýagdaýda çäklendirilip bilner.

#### 38-nji madda — Ýygnanyşyk we birleşmek azatlygy

Her bir adamyň parahatçylykly ýygnanyşmaga we öz bähbitlerini goramak üçin guramalar we birleşikler döretmäge hem-de olara goşulmaga hukugy bardyr. Hiç kim haýsydyr bir birleşige degişli bolmaga mejbur edilip bilmez.

#### 39-njy madda — Demokratik gatnaşyk

Hökümetiň ygtyýarlylygy halkyň erkine esaslanýar. Her bir adamyň gönüden-göni ýa-da erkin saýlanan wekiller arkaly dolandyryşa gatnaşmaga we ählumumy hem-de deň saýlaw hukugy esasynda hakyky saýlawlarda ses bermäge hukugy bardyr. Ýaşlaryň öz geljeklerine täsir edýän kararlarda manyly ses berip bilmäge hukugy bardyr.

#### 40-njy madda — Adalat we kanuny amal

Ähli adamlar kanun öňünde deňdir. Her kes bitarap kazyýetler tarapyndan adalatly çemeleşilmäge, günäsi subut edilýänçä günäsiz hasaplanmaga, hukuk kömegini almaga we hukuklary bozulan ýagdaýda netijeli düzediş çärelerine hukugy bardyr. Hiç kim esassyz tussag edilip ýa-da saklanyp bilmez.

#### 41-nji madda — Şahsy durmuşyň gizlinligi

Her bir adamyň şahsy durmuşynda, maşgalasynda, öýünde we aragatnaşygynda gizlinlige hukugy bardyr. Bu hukuk şahsy maglumatlaryň we maglumatlaryň goralmagyna hem degişlidir. Hiç kim esassyz gözegçilige ýa-da şahsy işlerine gatyşylmagyna sezewar edilip bilmez.

#### 42-nji madda — Hereket azatlygy

Her bir adamyň erkin hereket etmäge we ýaşaýan ýerini saýlamaga hukugy bardyr. Her kes islendik ýurtdan gitmäge we öz ýurduna dolanmaga hukugy bardyr. Her kes yzarlamalardan gaçyp penalamaga hukugy bardyr. Şeýle hem, her bir adamyň öz watanynda galmaga hukugy bardyr.

#### 43-nji madda — Maşgala we jemgyýet

Maşgala, özüniň dürli görnüşlerinde, jemgyýetiň esasy bölümidir we goraga hukugy bardyr. Ulularyň erkin we doly razylygy bilen öýlenmäge/durmuşa çykmaga we maşgala gurmaga hukugy bardyr. Çagalaryň alada, goraga we maşgala baglanyşyklaryna hukugy bardyr. Jemgyýetleriň öz ýaşaýyş we durmuş baglanyşyklaryny saklamaga hukugy bardyr.

---

VI BÖLÜM: HALKLARYŇ HUKUKLARY

#### 44-nji madda — Öz ykbalyny özüň kesgitlemek

Ähli halklaryň öz ykbalyny özleri kesgitlemäge, öz syýasy statusyny saýlamaga we ykdysady, durmuş we medeni ösüşlerini dowam etdirmäge hukugy bardyr. Hiç bir halk öz ýaşaýyş serişdelerinden ýa-da öz geljegini kemala getirmek hukugyndan mahrum edilip bilmez.

#### 45-nji madda — Azlyklar we aýratyn jemgyýetler

Etniki, dini, dil ýa-da medeni azlyklara degişli bolan adamlaryň öz medeniýetinden peýdalanmaga, öz dinine uýmaga we öz dilini ulanmaga hukugy bardyr. Ähli aýratyn jemgyýetleriň şahsyýeti we gülläp ösmegi goralmalydyr. Kararlar haýsydyr bir jemgyýetiň topragyna, serişdelerine ýa-da ýaşaýyş ýörelgesine ep-esli täsir edende, şol jemgyýetiň erkin, öňünden we habarly razylygy alynmaly.

#### 46-njy madda — Hakykat we ýaraşyk

Agyr ýalňyşlyklar edilen ýerinde halklaryň hakykaty bilmäge, bolan işiň ykrar edilmegine we sagalmak mümkinçiligine hukugy bardyr. Adalat diňe bir jogapkärçiligi däl, eýsem ýaraşygy hem öz içine alýar. Parahatçylykly geljegi gurmak geçmiş bilen dogruçyl hasaplaşmagy talap edýär.

---

VII BÖLÜM: DURMUŞ WE YKDYSADY HUKUKLAR

#### 47-nji madda — Ýeterlik ýaşaýyş derejesi

Her bir adamyň saglygy we abadançylygy üçin ýeterlik ýaşaýyş derejesine, şol sanda iýmit, suw, eşik, jaý we möhüm hyzmatlara hukugy bardyr. Her kes özüne bagly bolmadyk mätäçlik döwürlerinde howpsuzlyga hukugy bardyr. Bolçulyk dünýäsinde hiç kim aç galmaly ýa-da öýsüz bolmaly däldir.

#### 48-nji madda — Iş

Her bir adamyň işlemäge, adalatly şertlere, mynasyp hak almaga we ekspluatasiýadan goralmaga hukugy bardyr. Işçileriň guramaçylykly bolmaga we köpçülikleýin ylalaşmaga hukugy bardyr. Her kes dynç almaga, boş wagta we iş sagatlarynyň paýhasly çäklendirilmegine hukugy bardyr. Mejbury zähmet gadagandyr.

#### 49-njy madda — Bilim

Her bir adamyň bilim almaga hukugy bardyr. Bilim ynsan şahsyýetini doly ösdürmeli, tankydy pikirlenmäni we döredijiligi kemala getirmeli, hukuklara we köpdürlülige bolan hormaty güýçlendirmeli we ähli halklaryň arasynda özara düşünşmegi ösdürmelidir. Başlangyç bilim mugt we mejbury bolmaly; ondan ýokary bilim bolsa hemmeler üçin kem-kemden elýeterli edilmeli.

#### 50-nji madda — Saglyk

Her bir adamyň elýeterli bolan iň ýokary fiziki we ruhy saglyk standartyna hukugy bardyr. Bunga saglyk hyzmatlaryna, möhüm dermanlara, arassa suwa, ýeterlik iýmitlenmä we sagdyn ýaşaýyş şertlerine elýeterlilik degişlidir. Ruhy saglyga fiziki saglyk bilen deň derejede ähmiýet berilmelidir.

#### 51-nji madda — Medeniýet we ylym

Her bir adamyň medeni durmuşa gatnaşmaga, sungatdan lezzet almaga we ylmy ösüşiň bähbitlerini paýlaşmaga hukugy bardyr. Däp bolan bilimlere we medeni mirasa hormat goýulmaly we olar goralmalydyr. Ynsan döredijiliginiň we açyşlarynyň miweleri ahyrky netijede ähli adamzada degişlidir.

#### 52-nji madda — Adalatly ykdysady tertip

Ykdysadyýet diňe bir baýlyk ýygnamaga däl-de, ynsan abadançylygyna we planetanyň saglygyna hyzmat etmelidir. Söwda we maliýe adalatly hem-de aýdyň bolmalydyr. Ähli halklar öz tebigy serişdelerine eýeçilik edýärler. Garyplygy ýa-da ekspluatasiýany dowam etdirýän ykdysady düzgünler adalatsyzdyr.

---

VIII BÖLÜM: SANLY EÝÝAMDAKY HUKUKLAR

#### 53-nji madda — Maglumat tehnologiýalaryna elýeterlilik

Her bir adamyň häzirki zaman jemgyýetine gatnaşmak üçin zerur bolan sanly tehnologiýalara we aragatnaşyk düzümlerine elýeterlilik hukugy bardyr. Maglumat eýýamynyň bähbitleri giňden paýlaşylmaly we elýeterlilige bolan bökdençlikler kem-kemden aradan aýrylmalydyr.

#### 54-nji madda — Maglumatlary goramak

Her bir adamyň şahsy maglumatlarynyň goralmagyna hukugy bardyr. Şahsy maglumatlaryň ýygnalmagy we ulanylmagy aýdyň bolmaly, kanuny maksatlar bilen çäklendirilmeli we manyly razylyga esaslanmalydyr. Her kes öz barasynda haýsy maglumatlaryň saklanýandygyny bilmäge we nädogry ýa-da zerur bolmadyk maglumatlary düzedtmäge ýa-da öçürtmäge hukugy bardyr.

#### 55-nji madda — Kanunsyz gözegçilikden azat bolmak

Hiç bir şahsyýet esassyz ýa-da kanunsyz gözegçilige sezewar edilip bilmez. Aragatnaşyklaryň ýa-da çäreleriň yzarlanmagy kanun tarapyndan rugsat berlen, zerur, proporsional bolmaly we garaşsyz gözegçilige degişli bolmalydyr. Şahsy aragatnaşyk hukugy goralmalydyr.

#### 56-njy madda — Awtomatlaşdyrylan kararlarda aýdyňlyk

Awtomatlaşdyrylan ulgamlar adamlaryň durmuşyna ep-esli täsir edýän kararlary kabul edende ýa-da täsir edende, şol täsir edilen adamlaryň şeýle kararlaryň nähili kabul edilendigine düşünmäge, ynsan gözegçiligini talap etmäge we netijeli garşy çykmaga hukugy bardyr. Hiç kim algoritmik ulgamlar tarapyndan kemsitmelere sezewar edilip bilmez.

---

IX BÖLÜM: TEHNOLOGIÝA ADAMZADYŇ HYZMATYNDA

#### 57-nji madda — Tehnologiýa üçin ýol görkeziji ýörelgeler

Tehnologiýa adamzada hyzmat etmelidir, oňa hökmürowanlyk etmeli däldir. Güýçli tehnologiýalar, şol sanda emeli aň, ynsan mertebesine hormat goýýan, ynsan erkini saklaýan, adalatlylygy goldaýan, aýdyňlygy saklaýan, jogapkärçiligi üpjün edýän we zyýandan goraýan usullar bilen ösdürilmeli we ulanylmalydyr. Tehnologiýalary döredýänler we ulanýanlar olaryň täsirleri üçin jogapkärçilik çekýärler.

#### 58-nji madda — Möhüm kararlarda ynsan gözegçiligi

Ynsan durmuşy we abadançylygy üçin uly ähmiýeti bolan kararlar manyly ynsan gözegçiliginde galmalydyr. Maşynlara ýaşaýyş we ölüm barada özbaşdak güýç berilmeli däldir. Ynsan karary, akyl-paýhasy we ahlak jogapkärçiligi bulardan mahrum bolan ulgamlara ynanylyp bilinmez.

#### 59-njy madda — Tehnologik zyýandan goranmak

Her bir adamyň ynsan ejizligini ulanmak, aldamak ýa-da ekspluatasiýa etmek üçin döredilen tehnologiýalardan goralmaga hukugy bardyr. Çagalara we beýleki ejiz şahsyýetlere aýratyn gorag üpjün edilmelidir. Tehnologiýalar çynlakaý töwekgelçilikler döredende, olary ulanmakda ätiýaçlylyk ýörelgesi esas alynmalydyr.

#### 60-njy madda — Ynsan baglanyşygyny saklamak

Tehnologiýa manyly ynsan gatnaşyklarynyň we jemgyýetiniň ornuny tutman, eýsem olary güýçlendirmelidir. Ynsan abadançylygyna täsir edýän möhüm hyzmatlarda ynsan bilen aragatnaşyk saklamak mümkinçiligi goralmalydyr. Ynsan barlygynyň, duýgudaşlygynyň we aladasynyň çalşyp bolmajak gymmaty ykrar edilmelidir.

---

X BÖLÜM: JANLY ÝER ŞARY

#### 61-nji madda — Sagdyn gurşawa bolan hukuk

Her bir adamyň arassa, sagdyn we durnukly gurşawa, şol sanda arassa howa, howpsuz suwa, sagdyn ekoulgamlara we durnukly howa şertlerine hukugy bardyr. Ynsan saglygyna we abadançylygyyna wehim salýan daşky gurşawyň hapalanmagynyň öňü alynmaly we ol düzedilmelidir.

#### 62-nji madda — Tebigata hormat

Tebigy dünýäniň ynsanlar üçin peýdasyndan has ýokary gymmaty bardyr we ol hormata hem-de goraga mynasypdyr. Ekoulgamlar, görnüşler we ýaşaýyş tory goralmalydyr we zeper ýeten ýerinde dikeldilmelidir. Topraga bagly bolan we oňa seredýänleriň ony dolandyrmakda sesi bolmalydyr.

#### 63-nji madda — Howa durnuklylygy

Durnukly howa ynsan siwilizasiýasy we ýaşaýşyň gülläp ösmegi üçin zerurdyr. Ähli halklar howa ulgamyny goramak üçin jogapkärçilik çekýärler, bunda howanyň bozulmagyna iň köp goşant goşanlar we iň uly mümkinçiligi bolanlar has uly borç çekýärler. Howa boýunça hereketleriň we uýgunlaşmagyň agramy adalatly paýlanmalydyr.

#### 64-nji madda — Durnukly ösüş

Ösüş geljekki nesilleriň öz mätäçliklerini kanagatlandyrmak ukybyna zeper ýetirmezden häzirki mätäçlikleri kanagatlandyrmalydyr. Ykdysady ösüş, durmuş abadançylygy we daşky gurşawy goramak biri-birinden aýrylmazdyr we biri-birini güýçlendirýändir. Her bir halkyň öz gymmatlyklaryna we şertlerine görä ösüşi dowam etdirmäge hukugy bardyr.

---

XI BÖLÜM: AMALA AŞYRYLMAGY

#### 65-nji madda — Döwletleriň jogapkärçiligi

Döwletler şu Hartiýadaky hukuklara hormat goýmak, olary goramak we berjaý etmek üçin esasy jogapkärçiligi çekýärler. Olar düzgün bozulmalary üçin netijeli çäreleri üpjün etmeli we ähli hukuklary öz mümkinçilikleriniň iň ýokary derejesinde kem-kemden durmuşa geçirmelidirler. Döwletler islendik milletiň ýeke özi çözüp bilmejek synaglaryny çözmek üçin halkara derejesinde hyzmatdaşlyk etmelidirler.

#### 66-njy madda — Edaralaryň jogapkärçiligi

Korporasiýalar, guramalar we ähli görnüşli edaralar öz işlerinde ynsan hukuklaryna we daşky gurşawa hormat goýmalydyrlar. Olar aýdyň hereket etmeli, zyýanyň öňüni almaly we ýetiren zeperleri üçin jogapkär bolmalydyrlar. Güýç jogapkärçilik getirýär.

#### 67-nji madda — Hukuklaryň çäklendirilmegi

Hukuklar diňe kanunda bellenen tertipde, diňe başgalaryň hukuklaryny ýa-da möhüm jemgyýetçilik bähbitlerini goramak üçin zerur bolanda we diňe göz öňünde tutulan maksada laýyk derejede çäklendirilip bilner. Käbir esasy hukuklar — şol sanda gynamalardan, gulçulykdan we ýaşaýyşdan esassyz mahrum edilmekden azat bolmak — hiç bir ýagdaýda togtadylyp bilinmez.

#### 68-nji madda — Düzediş çäresi we jogapkärçilik

Hukuklary bozulan her bir adamyň netijeli düzediş çäresine hukugy bardyr. Şikaýatlary kabul etmek, bozulmalary barlamak we jogapkärçiligi üpjün etmek üçin garaşsyz mehanizmler bolmalydyr. Ýalňyşlyklary paş edýänler goralmalydyr.

#### 69-njy madda — Hukuklar we jogapkärçilikler baradaky bilim

Hukuklar we jogapkärçilikler baradaky bilim ähli derejelerdäki okuwlar arkaly we ömür boýu goldanylmalydyr. Her bir adamyň şu Hartiýa we onuň ýörelgeleri boýunça nähili ýaşamalydygyny öwrenmäge mümkinçiligi bolmalydyr. Häsiýet kemala getirmek we raýat sypatlary bilim bilen bilelikde ösdürilmelidir.

#### 70-nji madda — Düşündiriş

Şu Hartiýadaky hiç bir zat başga ýerde has doly goralan hukugy çäklendirmek ýa-da yglan edýän hukuklaryny ýok etmäge gönükdirilen islendik hereketi aklamak hökmünde düşündirilip bilinmez. Şu Hartiýa Adam hukuklarynyň ählumumy jarnamasy we ynsan mertebesini goraýan beýleki resminamalar bilen utgaşyklykda okalmalydyr.

---

JEMLEÝJI TASSYKLAMA

Şu Hartiýa adamzadyň umumy ahlak mirasyna esaslanýar:

* Ähli beýik däp-dessurlaryň öwredýän Altyn düzgüni;

* Adam hukuklarynyň ählumumy jarnamasy we ondan soňky halkara ylalaşyklary;

* Adalata çalyşýan milletleriň konstitusiýalary we hartiýalary;

* Ýer şary bilen gatnaşykda ýaşan ýerli halklaryň akyl-paýhasy;

* Dünýä dinleriniň we pelsepeleriniň mukaddes tekstleri we ahlak taglymatlary;

* Psihologiýanyň, pelsepäniň we ynsan tejribesiniň adamlaryň gülläp ösmegine nämäniň ýol açýandygy baradaky garaýyşlary.

Biz şu Hartiýany iň soňky söz hökmünde däl-de, eýsem çakylyk hökmünde hödürleýäris — gepleşige, ygrarlylyga we umumy herekete çakylyk hökmünde. Ol bizi bölýän däl-de, birleşdirýän zatlar barada söz açýar. Ol diňe bir millete, medeniýete ýa-da ynama degişli däl-de, her bir adamyň mertebesini we umumy öýümiziň gymmatlylygyny tassyklaýanlaryň hemmesine degişlidir.

Biz bir kiçijik planetadaky bir ynsan maşgalasydyrys. Biziň ykballarymyz biri-birine baglydyr. Öňe barýan ýol bölünişik däl-de, bitewülikdir; ekspluatasiýa däl-de, goşant goşmakdyr; göwnüçökgünlik däl-de, umutdyr.

Şu Hartiýa bizi diňe bir öz hukuklarymyzy talap etmäge däl, eýsem başgalaryň hukuklaryna hormat goýýan adamlar bolmaga çagyrýar — hoşniýetli, dogruçyl, batyrgaý we paýhasly adamlar bolmaga. Ekspluatasiýa etmän goşant goşýan adamlar. Diwarlary däl-de, köprüleri gurýan adamlar. Adamzadyň barýan ýoluna mynasyp adamlar.

Goý, şu garaýyş bizi her bir adamyň gülläp ösüp biljek, adalat we parahatçylyk goşulyşýan, ynsan döredijiliginiň umumy bähbide hyzmat edýän we adamzadyň bizi saklaýan Ýer şary bilen agzybir ýaşaýan dünýäsine tarap alyp barsyn.

**Ähli halklar üçin, häzirki we geljekki,**

**bir ynsan maşgalasy hökmünde,**

**umut we raýdaşlyk bilen yglan edildi.**

---

IKINJI BÖLÜM: ÝÖNEKEÝ DILDÄKI WERSIÝASY

Umumy okyjylar üçin

Ählumumy Hartiýa — Ýönekeý düşündiriş

#### Bu nähili resminama?

Bu tutuş adamzat üçin umumy gymmatlyklaryň toplumydyr. Onda şular beýan edilýär:

* Her bir adamyň nähili çemeleşilmäge mynasypdygy

* Biziň nähili adamlar bolmaga çalyşmalydygymyz

* Biri-birimize, jemgyýetimize we planetamyza nähili çemeleşmelidigimiz

* Her kimiň nähili hukuklarynyň bardygy

* Şol hukuklar bilen birlikde nähili jogapkärçilikleriň gelýändigi

Ol ähli uly dinleriň, pelsepeleriň we medeniýetleriň akyl-paýhasyna esaslanýar. Esasy pikir gadymy we ählumumydyr: özüňe nähili çemeleşilmegini isleýän bolsaň, başgalara-da şeýle çemeleş.

#### Esasy ideýalar

**1. Biz bir ynsan maşgalasydyrys**

Ähli tapawutlarymyzyň — medeniýet, dil, din, millet — aňyrsynda biz umumy ynsanperwerligi paýlaşýarys. Biziň meňzeşliklerimiz tapawutlarymyzdan has köpdür. Biziň geljegimiz şu agzybirligi ykrar etmegimize baglydyr.

**2. Her bir adamyň gymmaty bardyr**

Siz möhümsiňiz. Näme zadyňyzyň bardygy, näme gazanandygyňyz ýa-da başgalaryň siz barada näme diýýändigi üçin däl. Siz ynsan bolanyňyz üçin möhümsiňiz. Bu gymmaty hiç kim alyp bilmez.

**3. Hoşniýetli, dogruçyl we hormat goýýan boluň**

Bular diňe bir "gowy pikirler" däl — olar islendik gowy jemgyýetiň binýadydyr. Hoşniýetlilik durmuşy ýeňilleşdirýär. Dogruçyllyk ynamy döredýär. Hormat goýmak her bir adamyň mertebesini ykrar edýär.

**4. Ekspluatasiýa etmän goşant goşuň**

Gowy jemgyýet, her kimiň başgalaryň üstünden haksyz artykmaçlyk gözlemän, elinden gelenini edýän jemgyýetidir. Hemmeler goşant goşsa we hiç kim biri-birini ulanmasa, hemmeler öser.

**5. Bölünişikden bitewülik ýokarydyr**

Bizi bölýän güýçler — taýpaparazlyk, öňünden gelýän ýigrenç, "biz we olar" diýen düşünje — geljegimize wehim salýar. Biz olara garşy durmaly we umumy esas gözlemeli.

**6. Ählumumy raýatlyk**

Siz diňe bir öz jemgyýetiňize we döwletiňize däl, eýsem adamzada degişli. Döwrümiziň uly meseleleri bir ynsan maşgalasy hökmünde pikirlenmegi we hereket etmegi talap edýär.

**7. Hukuklar jogapkärçilik bilen gelýär**

Hukuklaryň bolmagy isleýän zadymyzy edip biljekdigimizi aňlatmaýar. Azatlyk diňe adamlar ony jogapkärçilikli ulananda işleýär.

**8. Ýer şary barada alada ediň**

Planeta biziň ýeke-täk öýümizdir. Biz ony özümiz we geljekki nesiller üçin goramalydyrys.

**9. Adamzat ýoldadyr**

Biz entek bolup biljek derejämize ýetmedik. Her bir nesil has uly adalata we gülläp ösüşe tarap ädim ädip biler.

**10. Umyt etmäge sebäp bar**

Ähli kynçylyklara garamazdan, ösüş mümkindir. Umyt ýönekeýlik däl — ol hereketleri manyly edýän zatdyr.

#### Kim bolmaga çalyşmaly?

* **Hoşniýetli** — Başgalara ýumşaklyk we alada bilen çemeleşmek

* **Dogruçyl** — Hakykaty aýtmak; aldamazlyk ýa-da mekir bolmazlyk

* **Hormat goýýan** — Her kime mertebeli şahsyýet hökmünde çemeleşmek

* **Dörediji** — Özboluşly zehiniňizi goşant goşmak üçin ulanmak

* **Bilesigeliji** — Elmydama öwrenmek we düşünmek islemek

* **Batyrgaý** — Dogry zat üçin aýakda durmak

* **Pespäl** — Hemme zady bilmeýändigiňizi ykrar etmek

* **Minnetdar** — Size berlen zatlaryň gadyryny bilmek

* **Geçirimli** — Öýke-kinäni goýbermek; sagalmaklyga ýol açmak

* **Şadyýan** — Durmuşdan lezzet tapmak

* **Umutly** — Geljegiň has gowy boljakdygyna ynanmak

* **Goşant goşýan** — Ekspluatasiýa etmän, elinden gelenini etmek

#### Her kimiň näme hukugy bar?

**Esasy hukuklar:**

* Ýaşaýyş we howpsuzlyk

* Pikirlenmek, ynanmak we sözlemek azatlygy

* Şahsy durmuşyň gizlinligi

* Kanun öňünde adalatly çemeleşilmek

* Hereket etmek we ýaşaýan ýeriňi saýlamak

* Maşgala we jemgyýet

**Durmuş hukuklary:**

* Ýeterlik iýmit, suw we jaý

* Saglyk hyzmaty (fiziki we ruhy)

* Bilim

* Adalatly iş we adalatly hak

* Dynç alyş we boş wagt

* Medeniýete we ylma gatnaşmak

**Sanly dünýäde:**

* Interneta elýeterlilik

* Şahsy maglumatlaryň goralmagy

* Esassyz yzarlanmazlyk

* Kompýuterler siz barada karar kabul edende muňa düşünmek

**Daşky gurşaw hukuklary:**

* Arassa howa we suw

* Durnukly howa

* Sagdyn ekoulgamlar

#### Her kim näme üçin jogapkär?

* Başgalara özüňe çemeleşilmegini isleýşiň ýaly çemeleşmek

* Hoşniýetli, dogruçyl we hormat goýýan bolmak

* Jemgyýetiňize goşant goşmak

* Adamlaryň hoşniýetliliginden hyýanatly peýdalanmazlyk

* Serişdeleri paýhasly ulanmak, isrip etmezlyk

* Daşky gurşawy goramak

* Bölünişigi däl-de, bitewüligi gözlemek

* Gowy ata-baba bolmak — geljek üçin gowy dünýä goýmak

* Umydy saklamak we başgalara umyt bermek

#### Altyn düzgün — Köp däp-dessurlarda

Ähli uly dinler we pelsepeler şol bir esasy pikiri öwredýär:

* **Hristianlyk:** "Özüňe nähili edilmegini isleýän bolsaň, başgalara-da şeýle et."

* **Yslam:** "Özi üçin islän zadyny dogany üçin hem islemedik adam hakyky mömin däldir."

* **Iudaizm:** "Özüňe ýigrenji bolan zady goşnuňa etme."

* **Buddizm:** "Özüňe agyry berjek zat bilen başgalara azar berme."

* **Induizm:** "Başgalara özüňe çemeleşilmegini isleýşiň ýaly çemeleş."

* **Konfusiançylyk:** "Özüňe edilmegini islemeýän zadyňy başgalara etme."

* **Ýerli halklaryň akyl-paýhasy:** "Biziň hemmemiz biri-birimiz bilen baglanyşyklydyrys."

Bu tötänlik däl. Bu adamzadynyň umumy ahlak akyl-paýhasydyr.

#### Bir sözlemli gysgaça mazmun

Biz bir ynsan maşgalasydyrys; her bir adamyň mertebesi bardyr; hoşniýetli, dogruçyl we hormat goýýan boluň; ekspluatasiýa etmän goşant goşuň; bölünişigi däl-de, bitewüligi gözläň; biri-biriňize we Ýer şaryna alada ediň.

---

ÜÇÜNJI BÖLÜM: ÝAŞLAR ÜÇIN WERSIÝA

Ýetginjekler üçin (13-19 ýaş)

Ählumumy Hartiýa — Ýaşlar üçin

#### Bu siziň barada

Bu resminama her bir ynsan oglunyň — şol sanda siziň hem — nämä mynasypdygy baradadyr. Bu siziň nähili adam bolup biljekdigiňiz baradadyr.

Bu diňe bir düzgünler däl. Bu dünýäniň nähili bolup biljekdigi baradaky garaýyşdyr.

Iň möhüm pikir örän ýönekeý: **Adamlara özüňe çemeleşilmegini isleýşiň ýaly çemeleş.**

Taryhdaky her bir din, her bir medeniýet, her bir paýhasly adam munuň haýsydyr bir wersiýasyny aýdypdyr.

#### Biziň hemmemiz bir gämide

Ine, bir möhüm zat: biz bir ynsan maşgalasydyrys.

Hawa, biziň medeniýetlerimiz, dillerimiz, dinlerimiz we ýurtlarymyz dürli-dürli. Ýöne bularyň hemmesiniň aňyrsynda biz şol bir planetadaky şol bir görnüşdiris. Islesek-islemesek, biziň geljegimiz biri-birine baglydyr.

Biziň ýüzbe-ýüz bolýan meselelerimiz — howanyň üýtgemegi, emeli aň, deňsizlik — serhetleri tanamaýar. Biz olary ýa bilelikde çözeris, ýa-da hiç çözüp bilmeris.

Bu öz şahsyýetiňden geçmek däl. Siz öz ýurduňyzy söýüp, ŞOL BIR WAGTYŇ ÖZÜNDE adamzat barada hem alada edip bilersiňiz. Öz medeniýetiňiz bilen buýsanyp, ŞOL BIR WAGTYŇ ÖZÜNDE başgalara hormat goýup bilersiňiz. Bu garşylyk däl — bu kämillikdir.

#### Hoşniýetli boluň. Dogruçyl boluň. Hormat goýuň.

Bular ýönekeý ýaly görünýär. Olar dogrudan hem esasy zatlar. We olar başga her bir zatdan has möhümdir.

**Hoşniýetlilik**

Kiçijik hoşniýetli hereketler durmuşy ýeňilleşdirýär. Olar bolmasa dünýä sowuk we gatydyr. Siziň diňe hoşniýetli bolmak bilen kimdir biriniň gününi has gowy etmäge güýjüňiz bar.

**Dogruçyllyk**

Ýalan sözlemäň. Aldamaň. Mekirlik etmäň. Ýalan üzerine gurlan dünýä dargaýar. Siz dogruçyl bolanyňyzda, size ynanyp bolýar. Bu örän möhümdir.

**Hormat**

Her kime möhüm şahsyýet hökmünde çemeleşiň. Sebäbi olar möhümdir. Hatda razy däl adamlaryňyza-da. Hatda sizden tapawutly bolanlara-da. Hormat goýmak razy bolmak däl — bu olaryň mertebesini ykrar etmekdir.

#### Ekspluatasiýa etmän goşant goşuň

Ine, durmuş üçin bir ýörelge: **Eliňizden gelenini ediň. Haksyz artykmaçlyk gözlemäň.**

Sagdyn jemgyýet, her kimiň elinden gelen goşandyny goşýan we hiç kimiň öňe saýlanmak üçin başgalary ulanmaýan jemgyýetidir.

Maksat başgalaryň hasabyna "ýeňmek" däl. Maksat hemmeleriň ösmegidir. Siz başgalary şowsuzlyga uçradyp üstünlik gazananyňyzda, bu hakyky üstünlik däldir.

#### Bölünişikden bitewülik ýokarydyr

Dünýä bizi bölmäge çalyşýan güýçlerden doly: syýasy taýpaparazlyk, jynsparazlyk, milletçilik, "biz we olar" diýen düşünje.

Bu güýçler howply. Genosidler şeýle başlaýar. Demokratiýalar şeýle ölýär. Hyzmatdaşlyk talap edýän meseleleri şeýle çözüp bilmeýäris.

Siziň wezipäňiz: Dünýäni "biz we olar" diýip görmäge bolan meýle garşy duruň. Umumy esas gözläň. Diwarlary däl, köprüleri guruň.

Bu adamlar bilen razy bolmaly däl ýa-da dogry zat üçin durmaly däl diňe aňlatmaýar. Bu "olaryň" hem ynsandygyny ýatda saklamagy aňladýar.

#### Ählumumy raýatlyk

Siz diňe bir öz ýurduňyzyň raýaty däl. Siz dünýäniň raýaty.

Bu syýasat barada ýa-da milli şahsyýetiňizden geçmek barada däl. Bu hakykaty ykrar etmek barada: uly synaglar serhetlerde durmaýar, biziň aladamyz hem durmaly däl.

Howanyň üýtgemegi. Pandemiýalar. Emeli aň. Ýadro ýaraglary. Bular ynsan çözgütlerini talap edýän ynsan meseleleridir.

Ählumumy pikirleniň. Ýerli hereket ediň. Ikisi hem möhümdir.

#### Adamzat ýoldadyr

Ine, many berýän bir garaýyş: biz has uly bir zadyň bölegidiris.

Adamzat ahlak, durmuş we ruhy taýdan ösüş ýolundadyr — ol entek bolup biljek derejesine ýetmek ugrunda ösýär. Her bir nesil özünden öňkileri miras alýar we zatlary öňe sürmäge mümkinçilik alýar.

Siz diňe bir öz durmuşyňyzy ýaşamaýarsyňyz. Siz biziň görnüşimiziň taryhynyň bir bölegidiris. Siziň edýän işleriňiz şol uly taryh üçin möhümdir.

#### Umyt etmäge sebäp bar

Sinizm (ynamsyzlyk) bolmak aňsatdyr. Habarlar erbet zatlardan doly. Ýöne sinizm ýaltalykdyr, göwnüçökgünlik bolsa hiç zat gazandurmaýar.

Umyt ýönekeýlik däl. Ol hereketi mümkin edýän zatdyr. Umyt bolmasa, näme üçin synanyşmaly?

Ösüş hakykatdyr. Häzirki wagtda adamlaryň köpüsi üçin durmuş 200 ýyl ozalkysyndan has gowudyr. Bu tötänleýin bolmady — bu adamlar işländigi, göreşendigi we umyt edendigi üçin boldy.

Siz şol ösüşi dowam etdirmegiň bir bölegi bolup bilersiňiz.

#### Siziň hukuklaryňyz

Siziň şulara hukuguňyz bar:

* Mertebeli çemeleşilmeli — kim bolanyňyza garamazdan

* Zorlukdan, rehimsizlikden we kemsitmeden goralmaly

* Özüňiz pikirlenmeli we size manyly görünýän zada ynanmaly

* Pikiriňizi aýtmaly (başgalara hormat goýmak bilen)

* Gizlinlik — siziň zatlaryňyz, hatlaryňyz, durmuşyňyz

* Size dogrudan hem ösmäge kömek edýän bilim

* Zerur bolanda saglyk hyzmaty

* Arassa gurşaw we ýaşap boljak planeta

* Siziň geljegiňize täsir edýän kararlarda sözüňiz bolmaly

* Interneta we sanly gora elýeterlilik

* Kompýuter siziň barada karar kabul edende muny bilmek

#### Siziň jogapkärçilikleriňiz

Hukuklar mugt däl. Olar diňe adamlar jogapkärçiligi öz üstüne alanda işleýär:

**Etmäň:**

* Adamlara özüňize edilmegini islemeýän görnüşiňizde çemeleşmäň

* Ýalan sözlemäň, aldamaň ýa-da beren sözüňizi bozmaň

* Adamlaryň hoşniýetliligini hyýanatly ulanmaň

* Serişdeleri isrip etmäň — olar çäksiz däl

* Kimdir birine kemsidiji çemeleşilýän bolsa, dymyp durmaň

* "Biz we olar" diýen düşünjäniň duzagyna düşmäň

**Ediň:**

* Hoşniýetli, dogruçyl we hormat goýýan boluň

* Elinden gelen wagty adamlara kömek ediň

* Dogry zat üçin aýakda duruň

* Umumy ýerlere we zatlara alada ediň

* Hereketleriňiziň başgalara nähili täsir etjekdigi barada pikirleniň

* Bitewüligi we umumy esasy gözläň

* Umydy saklaň — özüňiz we başgalar üçin

#### Siz kim bolup bilersiňiz?

**Siz dörediji.**

Siziň özboluşly zehinleriňiz bar. Siz zatlar ýasap, gurup, täze pikirleri oýlap tapyp, meseleleri çözüp we gözellik döredip bilersiňiz.

**Siziň gymmatyňyz daşardan däl, içerden gelýär.**

"Likelardan", yzarlaýjylardan, bahalardan, puldan ýa-da başgalaryň siz barada diýýän zatlaryndan däl. Siziň gymmatyňyz bar, sebäbi siz barsyňyz.

**Bilesigeliji boluň.**

Sorag bermegi dowam etdiriň. Öwrenmegi dowam etdiriň. Dünýä örän gyzykly.

**Batyrgaý boluň.**

Dogruçyl bolmak, başgalary goramak, özüň bolmak batyrgaýlygy talap edýär.

**Deňagramlylyk tapyň.**

Üstünlik gazanmak islemek gowy zat. Dynç almak, kanagatlanmak hem gowudyr.

**Gözelligi we haýranlygy duýuň.**

Haýran galmagy ýatdan çykaryp biljek derejede köp işli bolmaň.

**Geçirimli boluň.**

Öýke-kine saklamak başgalardan has çok size zyýan berýär. Mümkin bolanda goýberiň.

**Şatlyk tapyň.**

Durmuş diňe bir çydamak üçin däl, ondan lezzet almak üçindir.

#### 10 sany uly pikir

1. Biz bir ynsan maşgalasydyrys — ähli tapawutlaryň aňyrsynda

2. Her bir adamyň mertebesi bardyr — şol sanda siziň hem

3. Hoşniýetli, dogruçyl, hormat goýýan boluň — her bir zadyň işlemesini üpjün edýän esasy zatlar

4. Ekspluatasiýa etmän goşant goşuň — eliňizden gelenini ediň, haksyz artykmaçlyk gözlemäň

5. Bölünişikden bitewülik ýokarydyr — "biz we olar" düşünjesine garşy duruň

6. Ählumumy raýatlyk — siz diňe öz milletiňize däl, adamzada degişlisiniz

7. Hukuklar jogapkärçilik bilen gelýär — azatlyk mugt däl

8. Ýer şary barada alada ediň — biziň bar bolan ýeke-täk öýümiz

9. Adamzat ýoldadyr — siz has uly taryhyň bir bölegisiniz

10. Umyt hereketi mümkin edýär — umydy saýlaň

#### Ýatda saklamaly bir zat

Dünýäni diňe öz barlygyňyz bilen has gowy edýän adam boluň.

Hoşniýetli. Dogruçyl. Hormat goýýan. Goşant goşýan. Köprüleri gurýan.

Şu tutuş Hartiýanyň bir durmuşda jemlenişidir.

---

DÖRDÜNJI BÖLÜM: ÇAGALAR ÜÇIN WERSIÝA

Çagalar üçin (8-12 ýaş)

Biz isleýän dünýä — Çagalar üçin

#### Her kes üçin bir wada

Şeýle dünýäni göz öňüne getiriň:

* Her kime adalatly çemeleşilýär

* Adamlar hoşniýetli we dogruçyl

* Biz biri-birimize kömek edýäris

* Biz Ýer şary barada alada edýäris

* Her kimiň ýeterlik iýmiti, suwy we howpsuz öýi bar

Şu Hartiýa şol dünýäni gurmaga synanyşmak baradaky wadadyr.

#### Biz bir maşgala

Ine, bir ajaýyp zat: Ýer şaryndaky ähli adamlar bir uly maşgaladyr.

Biziň dürli dillerimiz bar. Dürli naharlarymyz. Işleri etmegiň dürli usullary. Ýöne biz hemmämiz ynsandyrys. Biz hemmämiz bagtly bolmak isleýäris. Biz hemmämiz söýülmek isleýäris. Biz hemmämiz gynanýarys, gorkýarys we begenýäris.

Sizden tapawutly görünýän birini göreniňizde, ýadyňyzda saklaň: olar siziň uzak garyndaşyňyz. Dogrudan hem! Ähli ynsanlar şol bir ata-babalardan gaýdýarlar.

#### Altyn düzgün

Müňlerçe ýyl bäri hemme ýerde diýen ýaly adamlar bir zatda ylalaşypdyrlar:

**Adamlara özüňe çemeleşilmegini isleýşiň ýaly çemeleş.**

* Adamlaryň saňa erbetlik etmegini islemeýän bolsaň, sen hem başgalara erbetlik etme.

* Adamlaryň seniň bilen paýlaşmagyny isleýän bolsaň, sen hem başgalara paýlaş.

* Adamlaryň saňa hakykaty aýtmagyny isleýän bolsaň, sen hem hakykaty aýt.

* Adamlaryň saňa hoşniýetli bolmagyny isleýän bolsaň, sen hem hoşniýetli bol.

Bu örän ýönekeý. We bu bar bolan iň möhüm düzgün.

#### Hoşniýetli, dogruçyl we hormat goýýan boluň

**Hoşniýetli boluň**

Kiçijik hoşniýetlilikleriň ähmiýeti uly. Kimdir birine gülümsemek. Elinden gelen wagty kömek etmek. Gowy söz aýtmak. Bu kiçijik zatlar dünýäni has gowy edýär.

**Dogruçyl boluň**

Ýalan sözlemäň. Hatda kyn bolsa-da hakykaty aýdyň. Adamlar dogruçyl adama ynanyp bilerler.

**Hormat goýuň**

Her kime möhüm şahsyýet hökmünde çemeleşiň — sebäbi olar möhümdir. Hatda sizden tapawutly bolanlara-da. Hatda halamaýan adamlaryňyza-da.

#### Hyýanatly ulanman kömek ediň

Hemmeler kömek edip, hiç kim aldamaýan wagty hemme zat gowy işleýär.

* Öz paýyňyzy ýerine ýetiriň.

* Adalatly paýlaşyň.

* Özüňize gerek bolandan artygyny almaň.

* Isleýän zadyňyzy almak üçin adamlary aldamyň.

Iň gowy duýgy başgalardan köp almak däl. Iň gowy duýgy hemmeleriň ýeterlik zadynyň bolmagydyr.

#### Biz bilelikde has güýçli

Käbir adamlar bizi biri-birimiz bilen uruşdyrmaga çalyşýarlar — "şol adamlar" erbet ýa-da gorkuly diýip pikirlendirmäge çalyşýarlar.

Bu duzaga düşmäň.

Başgaça görünýän, başgaça gürleýän ýa-da başga zatlara ynanýan adamlar hem ynsandyr. Olaryň hem maşgalasy bar. Olaryň hem duýgulary bar. Olaryň hem arzuwlary bar.

Biz urşanymyzdan, bilelikde işlesek has gowy netije gazanýarys.

#### Her bir adam nämä mynasyp?

Her bir adam — şol sanda siz hem — şulara mynasypdyr:

* Howpsuz öý

* Ýeterlik iýmit we arassa suw

* Kesellän wagty kömek

* Öwrenmek mümkinçiligi

* Pikiriňizi aýtmak

* Özüne dogry görünýän zada ynanmak

* Adalatly çemeleşilmek

* Arassa howa we sagdyn planeta

* Hoşniýetlilik we hormat bilen çemeleşilmek

#### Her bir adam näme etmäge çalyşmaly?

Hukuklaryň bolmagy jogapkärçilikleriň hem bolmagyny aňladýar:

* Hoşniýetli boluň — hatda hiç kim seretmeýän wagty hem

* Dogruçyl boluň — hatda kyn wagty hem

* Batyrgaý boluň — dogry zat üçin duruň

* Kömekçi boluň — esasan hem mätäç adamlara

* Minnetdar boluň — bar zatlaryňyzyň gadyryny biliň

* Adalatly boluň — aldamaň ýa-da öz paýyňyzdan artygyny almaň

* Ätiýaçly boluň — zatlary isrip etmäň

* Bilesigeliji boluň — öwrenmegi we sorag bermegi dowam ediň

* Geçirimli boluň — öýke-kinäni ebedi saklamaň

* Şadyýan boluň — durmuşdan lezzet alyň!

* Özüňiz boluň — siziň özboluşlylygyňyz möhümdir

#### Özüňiz bolmak barada

Siz aýratyn — başgalardan gowy bolanyňyz üçin däl-de, hut siziň ýaly başga hiç kimiň ýoklugy üçin.

Siziň gowy başarýan zatlaryňyz bar. Siziň öz pikirleriňiz bar. Siziň başga hiç kimiň berip bilmejek goşandyňyz bar.

Siz zatlar döredip bilersiňiz. Siz öwrenip bilersiňiz. Siz adamlara kömek edip bilersiňiz. Siz dünýäni birneme has gowy edip bilersiňiz.

Siziň gymmatyňyz görnüşiňizden, zatlaryňyzdan ýa-da bahalaryňyzdan gelmeýär. Siz diňe özüňiz bolanyňyz üçin möhümsiňiz.

#### Ýer şary barada

Ýer şary biziň öýümizdir — we ähli haýwanlaryň, ösümlikleriň we janly-jandarlaryň öýüdir.

Biz oňa alada etmeli:

* Suwy ýa-da iýmiti isrip etmäň

* Hapalyk etmäň

* Haýwanlary we ösümlikleri goraň

* Ýadyňyzda saklaň: geljekki çagalara-da sagdyn planeta gerek bolar

#### Tehnologiýa barada

Telefonlar, kompýuterler we internet ajaýyp gural bolup biler.

Ýöne ýadyňyzda saklaň:

* Hakyky dostlar we hakyky gürleşmek iň möhümidir

* Ekrandan dynç almak gowy zat

* Käbir programmalar taşlamagy kyn bolar ýaly ýasalýar — muňa ünsli boluň

* Siziň şahsy maglumatlaryňyz gizlin galmaly

#### Umut etmek gowy zat

Käwagt dünýä gorkuly ýa-da gynançly görnüp biler. Şeýle duýmak adaty zatdyr.

Ýöne hemme zat has gowy bolup biler. Adamlar üýtgäp biler. Meseleler çözülip biler.

Umyt etmek akylsyzlyk däl. Bu batyrgaýlykdyr. We ol size gowy işleri etmäge kömek edýär.

#### Wada

Eger hemmeler Altyn düzgüne eýermäge synanyşsa — eger hemmeler hoşniýetli, dogruçyl, batyrgaý we kömekçi bolmaga synanyşsa — dünýä has gowy bolar.

Siz muny amala aşyrmagyň bir bölegi bolup bilersiňiz, şu günden başlap.

#### Iň gysga mazmun

Gowy boluň. Hoşniýetli boluň. Dogruçyl boluň. Başgalara kömek ediň. Biziň hemmemiz bir maşgala. Ýer şaryna alada ediň. We elmydama umut etmäge sebäp bar.