CHIPANGANO CHA BULEMU BWA MUNTU A KUKOMENA KWA NYIKA YOONSE

**Chilengwa Chomwe cha Bantu Boonse**

---

ZILI MU CHIPANGANO

**CHIBELA CHAKUTALIKA: CHIPANGANO CHOONSE**

* Majwi Aatalika

* Chibela I: Njiisyo Zyakutalisya (Twaambo 1-7)

* Chibela II: Buntu a Kulombozya kwa Muntu (Twaambo 8-20)

* Chibela III: Bulemu bwa Buntu a Milimo mu Chigabilano (Twaambo 21-29)

* Chibela IV: Kukamantana a Luumuno (Twaambo 30-33)

* Chibela V: Nguzu zya Muntu (Twaambo 34-43)

* Chibela VI: Nguzu zya Makamu a Bantu (Twaambo 44-46)

* Chibela VII: Nguzu mu Chigabilano a Bunonzi (Twaambo 47-52)

* Chibela VIII: Nguzu mu Chiindi cha Matekinolozi (Twaambo 53-56)

* Chibela IX: Matekinolozi mu Milimo ya Bantu (Twaambo 57-60)

* Chibela X: Nyika Yeela (Twaambo 61-64)

* Chibela XI: Kuzuzikizya (Twaambo 65-70)

* Majwi Aamamanino a Kusinizya

**CHIBELA CHABILI: MUBBUNU WA MAJWI AAMVWIKA**

**CHIBELA CHATATU: MUBBUNU WA BAKUBUSI**

**CHIBELA CHANE: MUBBUNU WA BANA**

---

CHIBELA CHAKUTALIKA: CHIPANGANO CHOONSE

MAJWI AATALIKA

Iswi, bantu ba munyika yoonse, katukamantene mubuntu bwesu mbotugabilana alimwi katusungidwe kulubazu lomwe lwa njiisyo zyesu mu nyika yeela eyi:

Katuzyi kuti muntu uuli woonse ulijisi bulemu muli nguwe alimwi ulayandika kapati — kufwumbwa kuti kuyeeyegwa kuti mbulemu buzwa kuli Leza, na nchintu nchaazyalwa nacho, na mbulemu buli muli muntu lwakwe — oobo kunyina chikonzya kubusubya;

Katusinizya busongo bujanwa muli zimwi njiisyo zyamubukombi, njiisyo zyabusongo, a njiisyo zyachikaya zyamusyobo uuli woonse, eezyo zyoonse ziyiisya kuti tweelede kuchitila bamwi mbubonya mbuli mbotuyanda kuti bakuchitile andiswi;

Katumvwisya kuti muntu upona mu kukamantana — umwi a umwi, andiswi kuli baabo bakatweengezyela a baabo bayooboola kumbele, kuli nyika a maanzi alimwi a zilenge zyoonse zipona andiswi mu nyika eyi;

Katusinizya kuti tuli mukwasyi omwe wa bantu, katusangane mu kusekelela nkotwakazwa andiswi a mu minzi yesu yomwe, alimwi katusinizya kuti buzuba bwesu bwakumbele buyeeme mu kuzyiba kukamantana oku katuya kulemeka kwiindana kwesu;

Katuya kwiyiya kuzwa mu mapenzi aatwaambo twachiindi — chiindi bulemu bwa muntu nchobwakali kukakwa, chiindi makamu a bantu nchakali kubikkwa mu kulwana umwi a umwi, alimwi a chiindi nyika nchyakali kuchiswa — katusinizya kuyaka nyika iijisi bululami a luumuno;

Katusinizya kuti bantu tabeelede buyo kukwabililwa kuzwa ku mapenzi, pele baleelede kukomena — mbuli balengi, bayanda kasimpe, a baabo bagwasya mu zintu zibotu zyamuchigabilano;

Katusyoma kuti muntu uli mu lwendo lwa kukomena, uchiya mu kuba mbuli mbwayelede kuba, alimwi mazyalani oonse alijisi mweenya a milimo yakuzumanana kuya kumbele mu kukamantana oku;

Katuya kulwana mu kukamantana mapenzi mapati aachiindi chesu — mapenzi aakusanduka kwa luyando lwa nyika, matekinolozi mapati aajisi nguzu zitazyi kwiindwa, bukandu butamani a kutalulama, a kutyooka kwa luumuno — eezyo kunyina chisi na muntu omwe uukonzya kulwana alwakwe;

Katusinizya kuti nguzu zyamuntu zilijisi milimo, kuti lwaanguluko lugwasya mu zintu zibotu zyoonse, alimwi nchochiyeezyo cha chigabilano uuli woonse nimbuchitila baabo batakwabilidwe;

Aawa katusandulula Chipangano cha Bulemu bwa Muntu a Kukomena kwa Nyika Yoonse mbuli chilengwa chomwe a njiisyo kubantu boonse a ku zisi zyoonse.

---

CHIBELA I: NJIISYO ZYAKUTALISYA

#### Kaambo 1 — Mulawo wa Ngolida

Matalikilo a Chipangano chi njiisyo yakuchitila bamwi zibotu, iijanwa mu njiisyo zyoonse zyabuntu zizumanana: Chitila bamwi mbuli mbuyanda kuti bakuchitile anduwe. Utachitili bamwi zintu nzyotyanda kuti bakuchitile anduwe. Njiisyo eyi ilasika ku bantu boonse, zigabilano, a zisi zyoonse. Ilatusololela mu kukamantana kwesu amasyalani a kumbele alimwi a chilenge cha nyika. Ilatwiita kutali buyo kutantamuka kuchita zibi pele kuyandaula zintu zibotu kubamwi.

#### Kaambo 2 — Bulemu Bujanwa Muli Muntu

Muntu uuli woonse ulijisi bulemu muli nguwe oobo butayeeme mu bukkale, milimo, na chiyimo. Bulemu obu tabukonzyi kupegwa amanguzu uuli woonse, na kugusyigwa. Oobu mbumatalikilo mpuuzwa nguzu zyoonse alimwi nchochiyeezyo cheelede kubelesyigwa mu kupiminina milimo yoonse.

#### Kaambo 3 — Mukwasyi Omwe wa Bantu

Bantu boonse mbakwasyi omwe. Munsi a kwiindana kwa zilengwa, milaka, mubukombi, a zisi, tulaanyansidwa mu mpuzyakuswa yomwe, buntu bomwe, a minzi yomwe. Kukamantana oku kakuya kwiinda mu kuba nchotuyanda kuchita pele kakuya kuba nchotweelede kuzyiba a kulemeka. Tuliaangidwe umwi a umwi kufwumbwa kuti katusizyi na pe; busongo buli mu kupona kweelana a kasimpe ooko.

#### Kaambo 4 — Kukamantana mu Kwiindana

Mukwasyi omwe ooyu wa bantu ulaizizya muli zilengwa zinji, milaka, mubukombi, a njiisyo. Kwiindana oku ndubono lweelede kubambilwa, kutali penzi lyeelede kumanyigwa. Kunyina mazyalani na njiisyo yomwe ya nyika iijisi kasimpe koonse. Tulayiisigwa umwi a umwi, alimwi kwiindana kwesu kulatugwasya andiswi toonse. Kukamantana kwakasimpe kulatambula kwiindana; takukuupayi pe.

#### Kaambo 5 — Kubambilila Nyika

Nyika ilapa buumi kuli zilenge zyoonse alimwi ileelede kulemekwa a kubambilwa kabotu. Chilenge chilijisi mulimo uuyandika kwiinda buyo mukubelesyigwa abantu. Tuli chibeela cha mweenya wa buumi, tatuli kule andicho pe. Kupona kabotu kwa bantu a kupona kabotu kwa nyika tazikandwi pe.

#### Kaambo 6 — Milimo kuli Mazyalani a Kumbele

Tulibambilidwe nyika eyi mbuli chipego cha baabo bayooboola kumbele yesu. Mazyalani oonse aleelede kuyeeya mapenzi aakusala kwabo kuli baabo batachazyalwa pe. Tulwiitwa kuba bamaacha babotu, katusiye nyika iikonzya kupa buumi a bulangizi.

#### Kaambo 7 — Lwendo lwa Muntu

Muntu uli mu lwendo lwa kukomena — mu buntu, mu chigabilano, a mu muuya — uchiya mu kuba nchayelede kuba. Mazyalani oonse alalyila kumbele mu kuzwidilila na mu kuwa kwa baabo bakaliyo kumbele, alimwi alijisi mweenya wa kuya kumbele mu bululami, busongo, a kukomena. Lwendo oku lugabilwa lulapa bupanduluzi mu buumi bwa muntu alimwi lulatwiita kugwasya mu chintu chipati kwiinda mbotuli.

---

CHIBELA II: BUNTU A KULOMBOZYA KWA MUNTU

#### Kaambo 8 — Luzyalo

Luzyalo ni njiisyo iizyi kwiinda zyoonse mu nyika — iimvwika abana, iilemekwa mu zilengwa zyoonse, iiyandika kubantu boonse. Muntu uuli woonse ulwiitwa kuba a luzyalo: kuchita zintu mu kubomboka, kuyeeyela, a kubambilila bamwi. Milimo miindi ya luzyalo ilazumanana kuzumananya buumi bwa buzuba a buzuba; kutaba kwazo kulapa nyika kuba njumu a kutontola. Zigabilano zileelede kuyiisya luzyalo mu zilengwa zyabo, mu mabungano, a mu njiisyo.

#### Kaambo 9 — Kusyomeka a Kasimpe

Kusyomeka ndo matalikilo a lusyomo, alimwi lusyomo ndo matalikilo a chigabilano. Muntu uuli woonse uleesungula kuba a kasimpe mu majwi a mu milimo — kwaamba kasimpe, kuzuzikizya zisyomezyo, kupandulula mbubena a buntu bwabo a mbubali, alimwi a kukaka kubeja, kweengezyela, a kubejezyela. Chigabilano chiyakidwe mu kubeja tachikonzyi kwiima pe. Baabo baamba kasimpe, naba kuti nchintu chiyumu, balachitila muntu uuli woonse milimo mibotu.

#### Kaambo 10 — Bulemu

Muntu uuli woonse uleelede kuchitilwa bulemu — kuzidilwa mbuli muntu uuyandika, kuswiililwa, a kubikkilwa maano. Bulemu tabuyandi buyo kwiiminina mu njiisyo yomwe; buyanda kuzyiba bulemu bwa muntu uutegwa umwi. Kunyansya, kusubya, a kutabona bamwi mbuli bantu nji mbuto zya bukali. Zigabilano zileelede kuyaka zilengwa zya bulemu umwi a umwi kufwumbwa kwiindana.

#### Kaambo 11 — Muntu Mbuli Mulengi

Muntu uuli woonse ulazyalwa a nguzu zya kulenga, kuyeeyela, kuyaka, a kugwasya chintu chimwi chiya kumbele mu nyika. Muuya ooyu wa kulenga ulayandika kapati ku bulemu bwa muntu. Zigabilano zileelede kusamuna kulenga, kupa mweenya wa milimo iijisi bupanduluzi, a kuzyiba kuti muntu uuli woonse ulijisi zipego nzyakonzyasya kupa bamwi.

#### Kaambo 12 — Kuyandika kwa Muntu a Mbubakabede

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakuyaka kuyeeya kubotu kwa kuyandika kwabo ooku kuzwa muli nguwe mwini, kutali buyo mu kusinizyigwa kuzwa mu njaala. Njiisyo a zilengwa zileelede kuyiisya bulemu bwa muntu buyeeme mu buntu, kusungula, a kugwasya — kutali mu kweengezyela bamwi. Mbubali muntu uuli woonse, mizeezo, a lwendo lwabo luyolemekwa.

#### Kaambo 13 — Kuyandisya a Kuyandaula Kasimpe

Kuyanda kumvwa ncho chintu chitalisya kuba muntu. Muntu uuli woonse ulijisi nguzu a milimo yakuyandaula kasimpe mu mizeezo iili aatala, kubuzya mibuzyo, kwiyiya, a kukomena mu buumi boonse. Zigabilano zileelede kusungula kuyandaula kuzyiba, kukwabilila kubuzya kwa kasimpe, a kulemeka baabo bayandaula kuzyiba mu mulimo wa busongo.

#### Kaambo 14 — Bululami a Luyando

Kuyandaula bululami kweelede kusololelwa a luyando — nguzu zyakumvwa a kugabilana mbubalimvwa bamwi. Bululami butakwe luyando bulaba bukali; luyando lutakwe bululami lulapa kutyooka. Muntu uuli woonse ulwiitwa kwiiminina zintu ziluleme katuya kuyandaula kumvwa naba baabo mbotalumbezyi pe.

#### Kaambo 15 — Kulungulula Kubotu

Bantu balaayanda kukomena, kubotya, a kuzwidilila. Kulungulula kubotu ooko kupa milimo mibotu, kusungula bukkale bubotu, a kulemeka baabo mbolwana nchintu chisungulwa. Pele, kulwana takweelede naba aani kupa bukali, kweengezyela, na kunyansya bamwi pe. Kuzwidilila kujanwa mu kutyola bamwi takuli kuzwidilila kwakasimpe pe. Makanze taali kutyola bamwi pe pele nji yakuliyaka omwini a kugwasya toonse.

#### Kaambo 16 — Mbubali Muntu a Kuba a Chigabilano

Muntu uuli woonse ulijisi mbubali kutazyi kuindululwa, ulijisi zipego ziindene, mizeezo, a milimo njaagwasya. Mbubali oku kuleelede kusamunwa, kutali kukasigwa pe. Mumbali ayoyo, bantu balakomena mu chigabilano a kukamantana. Kulizyalila muli umwi a umwi kwiinda mu mbubali a kuba a chigabilano nchintu cheelede kubambilwa — zyoonse eezyo zilayandika kapati ku buntu buzwide.

#### Kaambo 17 — Lugwasyo a Bubotu

Bantu balijisi nguzu zyakugambilwa — zyakweenda a bubotu, mapenzi aatambikidwe, a bupando bwa kupona. Nguzu eezyo zya kugambilwa nchipego cheelede kusamunwa, kutali bukandu bweelede kwiindwa pe. Zyakulenga (art), chilenge cha nyika, nyimbo, tushimi, a kuyeeyela zilapandulula muuya. Zigabilano zileelede kukwabilila mweenya wa bubotu, lumuno, a kuyeeyela, alimwi tazeelede kubweza buumi bwa muntu kuba buyo mbuli munchini uupanga a kulya zintu.

#### Kaambo 18 — Kwelenkana a Kuba Boonse

Buumi bukomene buyanda kweelana: akati ka mizeezo a kulumbila, akati ka kuliyaka a kulyoolola, akati ka milimo a kulyookezya, akati ka kupa a kutambula. Kuyandaula kutanenwa kwa "zinji" kuleeta bukkale butakwe bintu. Busongo buli mu kuzyiba chintu cheelede, mu kuba mbupona buumi mbubuli, a mu kujanwa kwa luumuno mu lwendo.

#### Kaambo 19 — Kukondwa a Kusekelela

Buumi bwakapangidwa kuti buponwe mu kukondwa. Sobana, zisalo, kusekelela, a kukondwa tazili zintu zisubya buumi pe — eezyo zilayandika kapati mu kukomena kwa bantu. Zigabilano zileelede kupa mweenya wa zisalo, kulyookezya, a kukondwa buyo mu kupona. Buumi butakwe kukondwa bulaceya, kufwumbwa na ulijisi milimo inji.

#### Kaambo 20 — Bulangizi

Bulangizi ni njiisyo iipa njiisyo zimwi zyoonse kuba zintu zikonzyeka. Ncho chisinizyo chakuti kusungula kulayandika, kuti buzuba bwakumbele bulakonzya kubota, kuti bubotu tabuli chintu chamanyongwe pe. Kakutakwe bulangizi, nguzu zya mizeezo zilawa alimwi milimo ilamaana. Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakuba a bulangizi, a milimo yakuzumananya bulangizi mu bamwi. Kutaya kumbele takuli kuba amizeezo yakasimpe pe; nko kutyooka mizeezo.

---

CHIBELA III: BULEMU BWA BUNTU A MILIMO MU CHIGABILANO

#### Kaambo 21 — Milimo kuli Bamwi

Muntu uuli woonse ulijisi milimo yakugwasya mu kupona kabotu kwa chigabilano chabo kweelana a nguzu zyabo. Baabo bajisi bintu binji balijisi milimo mipati yakugwasya baabo bayanda lugwasyo. Kukamantana a baabo batakwabilidwe, baabo bapenga, a baabo bakasidwe ncho chiyeezyo cha kukomena kwa buntu. Kunyina muntu uukonzya kugwasya uelede kwiima katuule kabonede bamwi bapenga.

#### Kaambo 22 — Kugwasya Kakutakwe Kweengezyela

Chigabilano chizwide nchicho ooko muntu uuli woonse nchagwasya kweelana a nguzu zyabo zyoonse kakutakwe kuyandaula mweenya uutali luleme kwiinda bamwi. Kubweza zinji kwiinda chibeela chako, kweengezyela milimo ya bamwi na lusyomo, na kulipa mweenya kwiinda mu kutyola zintu zibotu zyachigabilano kulatentula bukkale bwa chigabilano. Makanze taali kulyoolola pe pele nchi kukomena umwi a umwi. Eelyo muntu uuli woonse naagwasya alimwi kunyina uweengezyela, boonse balazwidilila.

#### Kaambo 23 — Kusyomeka Kuzwide (Integrity)

Kusyomeka kuzwide kwaamba kuba muntu omwe — muntu mbuli mbuuli mumbali mbubonya mbubede amwaanza, kuchita kweelana a njiisyo zyako naba kunyina uulangilizya. Muntu uujisi kusyomeka ooko ulabambilila zisyomezyo, ulelemekwa mu zisyomezyo, alimwi ulakonzya kusyomeka. Zigabilano zilazumanana buyo eelyo bantu banji nabachita zintu mu kusyomeka chiindi chinji.

#### Kaambo 24 — Kulumbila a Kulicebusya

Buumi bubotu bulijisi kulumbila — kuzyiba zintu mbotwatambula kuzwa mu mukwasyi, mubukomba, mu chilenge cha nyika, a kuli baabo bakaliyo kumbele. Kulumbila ncho musamu uumanya mizeezo ya "kuba a nguzu"; kulasandula mbotulanga nyika a busu bwesu muli njiyo. Kulicebusya kulazyiba kugwasya kwa kuzyiba kwesu, kugwasya kwa bamwi mu kuzwidilila kwesu, a mbombotuyeeme mu nguzu nzyotutakonzyi pe. Toonse, kulumbila a kulicebusya kulatujula mu busongo alimwi kulatukwabilila kuzwa ku kulisumpula.

#### Kaambo 25 — Kubambilila Zintu (Stewardship)

Zintu — kufwumbwa zya muntu mwini, zyachigabilano, na zyachilenge — zileelede kubelesyigwa mu busongo, kutali kunyansigwa na kuyobolwa buyo. Kunyansya nchiibi kuli baabo bajisi bintu biche a kuli baabo bayooboola kumbele. Muntu uuli woonse uelede kupona kweelana a bintu nzyajisi alimwi a kubweza zintu nzyotusangana toonse mbuli chipego cha lusyomo, kutali chintu chakweengezyela pe.

#### Kaambo 26 — Kutabikkila Maano Zibotu

Luzyalo a lusyomo lwa bamwi talweelede kweengezyelwa pe. Baabo batambula lugwasyo balijisi milimo yakulibelesya kabotu alimwi, eelyo nabajisi nguzu, kugwasya bamwi mbubonya. Kubweza mweenya wa luzyalo, lugwasyo, na bintu zyachigabilano mu kuyandaula zintu zyamuntu mwini ncho kutyola kwa lusyomo lwachigabilano. Lwaanguluko luyeeme mu bantu banji nabachita zintu mu kusyomeka chiindi chinji.

#### Kaambo 27 — Chooche a Kusinizya kwa Buntu

Kupona kabotu kuyanda chooche — kusungula kwiiminina kasimpe a bululami naba kuti nchintu chiyumu, kwaamba eelyo luumuno nilwakali kuba chintu chuuba, a kuchita zintu ziluleme mu chiindi chakuyandaulwa na kuyoowa. Bukandu bwa buntu bulapa chibi kuzumanana. Muntu uuli woonse ulwiitwa kuba a chooche chalyoomu cha buzuba a buzuba mu kusyomeka alimwi, eelyo naachiyandika, chooche chamwaanza mu kusinizya.

#### Kaambo 28 — Kulekelela

Nguzu zyakulekelela — bamwi anduwe omwini — zilayandika kapati mu kusandulula a kuya kumbele. Kubika chinyuku kulajaya muntu uuchijisi. Kulekelela takwaambi kuluba, kulekezyela, na kusiya bululami pe; kwaamba kuleka bukali a kujula mweenya wa kujanana. Kakutakwe kulekelela, mapenzi kunyina naaponesyigwa pe alimwi mapenzi a kutayandana alapinduluka kupinduluka.

#### Kaambo 29 — Milimo a Kugwasya

Buumi bujisi bupanduluzi bujanwa kutali buyo mu zintu nzyotutambula pele mu zintu nzyotupa. Milimo kubamwi — mu mukwasyi, mu chigabilano, a mu nyika yoonse — ndo matalikilo a kukondwa kuzwide a makanze. Baabo bagwasya balazyiba kuti kupa kulabotya uupa. Zigabilano zileelede kulemeka baabo bagwasya alimwi zileelede kuyiisya mu bantu boonse kumvwa kuti tatuli aawa buyo mukuligwasya pe, pele mukugwasya umwi a umwi.

---

CHIBELA IV: KUKAMANTANA A LUUMUNO

#### Kaambo 30 — Kukamantana kwiinda mu Kwaangana

Buzuba bwabantu bwakumbele buyeeme mu nguzu zyesu zyakusangana toonse kwiinda mu kwaangana. Nguzu zyaanaanganisya — kusaluula, mizeezo ya "busu a mbabo," kuyoowa muntu uumwi — eezyo zilapenzya kupona kabotu kwesu toonse alimwi eezyo zyakamanya zintu zibotu mu taambo twachiindi. Muntu uuli woonse ulwiitwa kukaka kuyeeya kuti nyika i "iswi kwiinda mbabo," kuyandaula njiisyo yomwe mu kwiindana kwesu, a kuyaka makwalo kwiinda mu kuyaka bwaanda. Kukamantana takwaambi kuba mbuli muntu omwe pe; kwaamba kuzyiba buntu bwesu mbotugabilana toonse munsi a kwiindana kwoonse.

#### Kaambo 31 — Kukaka Mizeezo ya Chisyobo a "Bamwi"

Kuyanda kwaangana bantu kuba "iswi" a "mbabo" — a kutabona baabo babonwa mbuli "bamwi" mbuli bantu — oobo ndo matalikilo a kusaluula, kupenzya, a kujayana. Muntu uuli woonse uelede kukaka kuyeeya ooko muli nguwe mwini alimwi a kulwana ooko mu chigabilano chabo. Kunyina bungano butali muntu pe. Kunyina bantu baleelede kunyansigwa buyo pe. Mweenzu, uuzwa kule, uunoneezya uuliindene — baabo ababo mbantu boonse, baleelede bulemu boonse.

#### Kaambo 32 — Kuba muntu wa Nyika Yoonse

Muntu uuli woonse muntu wa nyika yoonse mbubonya mbubali bantu ba zigabilano zyabo a zisi zyabo. Kuba muntu wa nyika yoonse takusubyi mbubali bamwi pe pele kulatilizya. Mapenzi aachiindi chesu — kusanduka kwa luyando lwa nyika, malwazi mapati, zilwanyo zya nyukiliya, matekinolozi (AI) — eezyo zyoonse ziyanda kuyeeya a kuchita mbuli muntu omwe. Luyando lwa chisi a milimo ya nyika yoonse tazilwani pe; zyoonse eezyo zilakonzya kubambilwa toonse. Kukomena kwa zigabilano zya bantu kulatondezya mweenya wa mizeezo ya buntu iikomena buzuba a buzuba.

#### Kaambo 33 — Luumuno

Luumuno nduulwiinda buyo mu kutaba kwa nkondo; ni kujanwa kwa bululami, kukwabililwa, a bukkale bwa kukomena kwa bantu. Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakupona mu luumuno. Zigabilano zileelede kumanya mapenzi mu kukanana, kukananina, a mu nzila zyakaambwa amulawo. Bukali buyeeba kuba chintu chakumananina, kakujisi mizeezo ya buntu. Baabo babelekela luumuno — baabo bajanya balwani, baabo bapozya nkondo, baabo bayaka kumvwisya — balabeleka milimo yeela.

---

CHIBELA V: NGUZU ZYA MUNTU

#### Kaambo 34 — Kweelana

Bantu boonse balazyalwa katusungulwa alimwi katweelene mu bulemu a mu nguzu. Muntu uuli woonse, kakutakwe kusaluula kuli koonse — kubikka andiswi musyobo, chivwa cha mubili, buntu (male/female), mulaka, mubukombi, mizeezo ya zyasyalo, chisi na bukkale mpuuzwa, lubono, kuzyalwa, na bukkale bumbi — ulijisi nguzu zyakukwabililwa kuzwide amulawo ooyu.

#### Kaambo 35 — Buumi, Lwaanguluko, a Kukwabililwa

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya buumi, lwaanguluko, a kukwabililwa kwa buntu bwabo. Kunyina muntu uuyolekelwa kupengesyigwa na kuchitilwa zintu zibyaabi, zitali buntu, na zinyansya muntu. Kunyina muntu uuyolangwa mbuli muzike. Kunyina muntu uuyobwezyelwa buumi na lwaanguluko kakutakwe kaambo kamuulawo.

#### Kaambo 36 — Lwaanguluko lwa Mizeezo, Mizeezo ya Buntu, a Bukombi

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya lwaanguluko lwa mizeezo, mizeezo ya buntu, a bukombi. Ooku kubikka andiswi lwaanguluko lwakuba a lusyomo luli loonse na kutaba andilo pe, kusandula lusyomo lwako, a kuchita njiisyo zyako mu kukomba, kuyiisya, a kubambilila. Kunyina muntu uuyoosinikizyigwa mu twaambo twalusyomo.

#### Kaambo 37 — Lwaanguluko lwa Kwaamba a Lumuno

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya lwaanguluko lwa kwaamba, kubikka andiswi lwaanguluko lwakuyandaula, kutambula, a kugabilana lumuno a mizeezo. Ooku kubikka andiswi lwaanguluko lwa baambilisi (press) a nzila zyoonse zya mukanano. Lwaanguluko oolu lulijisi milimo alimwi lulakonzya kukasigwa buyo eelyo niluyandika kukwabilila nguzu zya bamwi na zintu zyachigabilano ziyandika kapati.

#### Kaambo 38 — Lwaanguluko lwa Swaangana a Mabungano

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya kuswaangana mu luumuno a kuyaka a kunjila mu mabungano, kubikka andiswi mabungano aakukwabilila zintu nzyobayanda. Kunyina muntu uuyoosinikizyigwa kunjila mu bungano uuli woonse.

#### Kaambo 39 — Kutola Lubazu mu Zintu zya Chigabilano

Nguzu zya mfulumende ziyeeme mu kuyanda kwa bantu. Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakutola lubazu mu mfulumende, chiindi na muli nduwe mwini na kwiinda mu baabo munsala mu lwaanguluko, a kuvota mu mizeezo yakasimpe a katusungulwa toonse. Bakubusi balijisi nguzu zyakuba a ijwi mu twaambo tupa kutyooka mu buzuba bwabo bwakumbele.

#### Kaambo 40 — Bululami a Mulawo

Bantu boonse balweelene kumbele amulawo. Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakuchitilwa zintu ziluleme amabutungi aatali kuli umwi, kuyeeyegwa kuti kunyina kaambo nchoojisi kusikila nikwasinizyigwa kuti ulijisi kaambo, kuba a uukukwabilila amulawo (legal counsel), a kujanwa kwa lugwasyo eelyo nguzu naziyeesyegwa. Kunyina muntu uuyowaangwa na kukasigwa kakutakwe kaambo kamuulawo.

#### Kaambo 41 — Mbubali (Privacy)

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya mbubali mu buumi bwabo mwini, mu mukwasyi, mu minzi, a mu mukanano. Nguzu eezyo zilasika mu kukwabilila kwa lumuno lwamuntu mwini a bintu (data). Kunyina muntu uuyolangwa-langwa na kutyolwa mu twaambo twabo twamumbali.

#### Kaambo 42 — Lwaanguluko lwa Kweenda

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakweenda mu lwaanguluko a kusala busu bwabo bwa kupona. Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakuzwa mu chisi uuli woonse a kupinduluka mu chisi chabo. Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakuyandaula mweenya wakukwabililwa kuzwa ku kupenzya. Mbubonya, muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakuzumanana kupona mu minzi yabo.

#### Kaambo 43 — Mukwasyi a Chigabilano

Mukwasyi, mu bukkale boonse, ncho chibeela chakutalisya cha chigabilano cheelede kukwabililwa. Bantu bakomena balijisi nguzu zyakukwatana mu lwaanguluko a kusinizya kuzwide a kuyaka mukwasyi. Bana balijisi nguzu zya kubambilwa, kukwabililwa, a kukamantana kwa mukwasyi. Zigabilano zilijisi nguzu zyakuzumananya nzila zyabo zya kupona a kukamantana kwa chigabilano.

---

CHIBELA VI: NGUZU ZYA MAKAMU A BANTU

#### Kaambo 44 — Kulicelela (Self-Determination)

Makamu oonse a bantu balijisi nguzu zyakusala lwendo lwabo, kusala bukkale bwabo bwa zyasyalo, a kuzumananya bunonzi bwabo, bukkale bwachigabilano, a kukomena kwa zilengwa zyabo. Kunyina bantu bayoonyansigwa nzila zyabo zya kupona na nguzu zyabo zyakuyaka buzuba bwabo bwakumbele.

#### Kaambo 45 — Basyuumbwa a Zigabilano Ziindene

Bantu babonwa mu makamu a basyobo, bukombi, milaka, na zilengwa bajisi nguzu zyakukondwa zilengwa zyabo mwini, kuchita bukombi bwabo mwini, a kubelesya mulaka wabo mwini. Mbubali a kukomena kwa zigabilano zyoonse ziindene kuyoobambilwa. Eelyo mizeezo naityoola zintu zyayandika kapati ku nyika zya chigabilano, bintu, na nzila zyakupona, kusinizya kwachigabilano ooko mu lwaanguluko kuyooyandwa.

#### Kaambo 46 — Kasimpe a Kujanana

Ooko kululama kupati nikwakachitwa, bantu balijisi nguzu zya kasimpe, kuzyiba, a mweenya wa kuponesyigwa. Bululami bubikka andiswi kutali buyo kululula pele kujanana. Kuyaka buzuba bwakumbele bwa luumuno kuyanda kuzyiba kasimpe kachiindi chakaliyo.

---

CHIBELA VII: NGUZU MU CHIGABILANO A BUNONZI

#### Kaambo 47 — Bupono Bubotu

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya bupono bubotu buyandika ku buumi a kupona kabotu, kubikka andiswi chakulya, maanzi, zisani, minzi, a milimo iyandika kapati. Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya kukwabililwa mu chiindi chakuyandaulwa eelyo naatajisi nguzu. Kunyina muntu uuyolekelwa kunjila nzala na kutaba a munzi mu nyika iijisi zintu zinji.

#### Kaambo 48 — Milimo

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya kubeleka, bukkale bubotu bwa milimo, malyilo aluleme, a kukwabililwa kuzwa ku kweengezyelwa. Babeleki balijisi nguzu zya kuyaka mabungano a kukananina andiswi mbuli bungano. Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya kulyookezya, kulyoolola, a kukasigwa kwa mawoila a milimo. Milimo yakaangwa yakasidwe.

#### Kaambo 49 — Njiisyo (Education)

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya njiisyo. Njiisyo ileelede kukomenya buntu bwa muntu boonse, kusamuna mizeezo iilanga zintu mu kuyeeyela, kwiimika bulemu bwa nguzu a kwiindana, a kuyiisya kumvwanana akati ka bantu boonse. Njiisyo yakutalisya (primary) iyooba yakwaanguluka a kusinikizyigwa; njiisyo yaatala kwiinda eezyo iyoobambilwa umwi a umwi mu chiindi.

#### Kaambo 50 — Buumi

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya buumi bwa mubili a bwa mizeezo bubotu kwiinda mbukukonzyeka. Ooku kubikka andiswi lugwasyo lwa kwasibitela, misamu iyandika, maanzi aasalala, malyilo abotu, a bukkale bubotu bwa kupona. Buumi bwa mizeezo buyoopegwa bulemu mumbonya mbubuli buumi bwa mubili.

#### Kaambo 51 — Zilengwa a Sayansi

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakutola lubazu mu buumi bwa zilengwa, kukondwa zyakulenga (arts), a kutola lubazu mu zintu zibotu zizwa ku kukomena kwa sayansi. Kuzyiba kwa mazyalani a kulemekwa kwa zilengwa kuyoolemekwa a kukwabililwa. Zisalo zya kulenga kwa bantu a kujanwa kwa zintu nzyazintu zya bantu boonse munyika.

#### Kaambo 52 — Bunonzi Bululeme

Bunonzi bulabelekela buumi bwa muntu a buumi bwa nyika, kutali buyo kuyobolola bunonzi bwa kulyoolola. Kusambala a bunonzi bwa mali kuyoolemeza alimwi kuyooba amwaanza. Bantu boonse balijisi nguzu mu bintu zyachilenge zyabo. Mabambilo a bunonzi azumananya bukandu na kweengezyela taali luleme pe.

---

CHIBELA VIII: NGUZU MU CHIINDI CHA MATEKINOLOZI

#### Kaambo 53 — Kujanwa kwa Matekinolozi a Lumuno

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakusika ku matekinolozi (digital) a mabambilo a mukanano ayandika mu kutola lubazu mu chigabilano chamazuba ano. Zintu zibotu zya chiindi cha lumuno zileelede kugabilwa andiswi boonse, alimwi bwaanda bwakutabona matekinolozi oobo kuyoolekelwa chiindi a chiindi.

#### Kaambo 54 — Kukwabililwa kwa Bintu (Data)

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakukwabililwa kwa lumuno lwabo (data). Kuyobolwa a kubelesyigwa kwa lumuno lwamuntu kuyooba amwaanza, kuyeeme buyo mu makanze aluleme, alimwi kuyeeme mu kusinizya kuzwide. Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya kuzyiba nzi lumuno luliko muli mbabo a kulemzya lumuno lutali luleme na lumuno luyanda kugusyigwa.

#### Kaambo 55 — Lwaanguluko kuzwa ku Kulangwa Kakutakwe Mulawo

Kunyina muntu uuyolangwa-langwa kakutakwe kaambo kamuulawo. Kulangilizya kwa mukanano na milimo kweelede kusinizyigwa amulawo, kuyandika, kweelana a mulandu, alimwi kuli munsi a kulangilizya kutali kuli umwi. Nguzu zya mukanano wamumbali zileelede kukwabililwa.

#### Kaambo 56 — Mwaanza mu Mizeezo ya Munchini (Automated Decisions)

Eelyo munchini nawaamba na kuchita mizeezo iityoola buumi bwa bantu, baabo batyoodwa bajisi nguzu zya kumvwa mbuli mizeezo eyi mbuyakapangwa, kulangululwa amuntu, a kulwana oobo mu nzila iibeleka. Kunyina muntu uuyosaluulwa a matekinolozi.

---

CHIBELA IX: MATEKINOLOZI MU MILIMO YA BANTU

#### Kaambo 57 — Njiisyo Sololezi zya Matekinolozi

Matekinolozi aleelede kugwasya muntu, kutali kuba simalelo wa muntu pe. Matekinolozi aajisi nguzu, kubikka andiswi AI, aleelede kuyakwa a kubelesyigwa mu nzila zilemeka bulemu bwa muntu, kubambilila nguzu zya muntu, kusungula bululami, kwiimika mwaanza, kusinizya kutola lubazu, a kukwabilila kuzwa ku mapenzi. Baabo balenga a kubelesya matekinolozi balijisi milimo ya mapenzi aazwa muli njiyo.

#### Kaambo 58 — Nguzu zya Muntu mu Mizeezo Iyandika

Mizeezo iijisi bupanduluzi bupati ku buumi a kupona kabotu kwa bantu ileelede kuzumanana kuba munsi a nguzu zya muntu. Michini tazeelede kupegwa nguzu zyakuliyaka mu twaambo twa buumi a lufu pe. Kupiminina kwa muntu, busongo, a milimo ya buntu tazeelede kupegwa kuli matekinolozi aatajisi mizeezo eezyo pe.

#### Kaambo 59 — Kukwabililwa kuzwa ku Matekinolozi Aajaya

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zyakukwabililwa kuzwa ku matekinolozi akapangidwa kweengezyela, kubeja, na kuchita kuli baabo batajisi nguzu zyakulikwabilila. Kukwabililwa kwiindene kuyoopegwa kuli bana a kuli baabo bamwi batajisi nguzu. Eelyo matekinolozi naapenzya kapati, kulyeezya kuyoosololela mu kubelesyigwa kwao.

#### Kaambo 60 — Kubambilila Kukamantana kwa Bantu

Matekinolozi aleelede kubotya kwiinda mu kubweza mweenya wa kukamantana kwa bantu a chigabilano. Mu milimo iyandika iityoola muntu, mizeezo ya mukanano akati ka bantu ileelede kubambililwa. Bulemu butakonzyi kubwezyelwa bwa kuba muntu, luyando, a kubambilila kuyoopegwa bulemu.

---

CHIBELA X: NYIKA YEELA

#### Kaambo 61 — Nguzu zya Bukkale Bubotu

Muntu uuli woonse ulijisi nguzu zya bukkale busalala, bubotu, alimwi buzumanana, kubikka andiswi muya uusalala, maanzi aali kabotu, zilenge zyabuumi zibotu, a luyando lwa nyika luzumanana kabotu. Kunyansya kwa bukkale ooko kupenzya buumi a kupona kabotu kwa muntu kuyooyanda kukasigwa a kuponesyigwa.

#### Kaambo 62 — Kulemeka Chilenge

Nyika ilijisi bulemu kwiinda buyo mu mulimo nwaipa bantu alimwi ileelede kulemekwa a kukwabililwa. Zilenge zyabuumi, misyobo ya zilenge (species), a mweenya wa buumi zuyoobambilwa alimwi, ooko nikwakaba penzi, kuyooponesyigwa. Baabo bayeeme alimwi a babambilila nyika bayooba a ijwi mu kubambilwa kwayo.

#### Kaambo 63 — Kuzumanana kwa Luyando lwa Nyika

Kuzumanana kwa luyando lwa nyika kulayandika kapati ku mazyalani a bantu a kukomena kwa buumi. Bantu boonse baligabilana milimo ya kukwabilila luyando lwa nyika, eelyo baabo bakagwasya kapati mu kunyansya kwao a baabo bajisi nguzu zinji bajisi milimo mipati kapati. Mapenzi a kuchitila luyando lwa nyika a kusandula kuyoogabilwa mu bululami.

#### Kaambo 64 — Kukomena Kuzumanana (Sustainable Development)

Kukomena kuyoopegwa kuyeeme mu ziyandika lino kakutakwe kutyoola nguzu zya mazyalani a kumbele mu kuzuzikizya nzyobayanda andibo. Bunonzi, kupona kabotu kwa chigabilano, a kukwabilila bukkale tazinatandwa pe alimwi eezyo zilagwasyanya. Mazyalani oonse alijisi nguzu zyakuyaka kukomena kweelana a njiisyo zyabo mwini a bukkale bwabo.

---

CHIBELA XI: KUZUZIKIZYA

#### Kaambo 65 — Milimo ya Zisi

Zisi zilijisi milimo mipati ya kulemeka, kukwabilila, a kuzuzikizya nguzu zili mu Chipangano echi. Zisi ziyopegwa lugwasyo lululeme ku baabo bakatyolwa alimwi ziyozuzikizya nguzu zyoonse mumbotukonzyela kwiinda mu nguzu zyabo. Zisi ziyogwasanya mu nyika yoonse mu kulwana mapenzi aatazulwi a chisi chomwe buyo.

#### Kaambo 66 — Milimo ya Mabungano

Mabungano a bunonzi (corporations), mabungano aatali a zyasyalo, a mabungano aayindene-indene ayolemeka nguzu zya buntu a bukkale mu milimo yabo yoonse. Ayochita zintu amwaanza, kukasa mapenzi, alimwi ayozuzikizya ku mapenzi ngaayokuchita. Nguzu zilijisi milimo.

#### Kaambo 67 — Mpuukusika Nguzu

Nguzu zilakonzya kukasigwa buyo mbuli mbukaamba mulawo, buyo mbuli mbuyandika kukwabilila nguzu zya bamwi na makanze a chigabilano ayandika, alimwi kweelana a mulandu. Zimwi njiisyo zyamatalikilo — kubikka andiswi kutapengesyigwa muntu, kutaba muzike, na kutagusyigwa buumi kakutakwe mulawo — taziyoobwezyegwa mwiinsi a bukkale uuli woonse pe.

#### Kaambo 68 — Lugwasyo a Kusinizya

Muntu uuli woonse ooyo nguzu nzyabo nzikatyolwa ulijisi nguzu zya lugwasyo luyandika. Mabambilo aatajisi lubazu kuli umwi ayobako mukutambula mapenzi, kuyandaula mulandu, a kusinizya kuzuzikizya. Baabo bayibulula milimo mibi bayokwabililwa.

#### Kaambo 69 — Njiisyo ya Nguzu a Milimo

Kuzyiba kwa nguzu a milimo kuyoopegwa kwiinda mu njiisyo mu zibeela zyoonse a mu buumi boonse. Muntu uuli woonse uyooba a mweenya wa kwiyiya Chipangano echi a mbuyelede kupona kweelana a njiisyo zyacho. Kuyaka buntu a buntu bwamuchisi kuyoosamunwa antoomwe a kuzyiba.

#### Kaambo 70 — Bupanduluzi

Kunyina chintu mu Chipangano echi chiyopandululwa mu kukasa nguzu zimwi nzikwabilidwe kabotu kumbi, na kusinizya mulimo uuli woonse uulenga kutyola nguzu nzyacho. Chipangano echi chiyoobalwa antoomwe a Njiisyo ya Nyika Yoonse ya Nguzu zya Muntu (Universal Declaration of Human Rights) a mabambilo amwi akwabilila bulemu bwa muntu.

---

MAJWI AAMAMANINO A KUSINIZYA

Chipangano echi chizyila mu mizeezo ya buntu yotuuzwa toonse:

* Mulawo wa Ngolida, uuyiisigwa mu njiisyo zyoonse mipati;

* Njiisyo ya Nyika Yoonse ya Nguzu zya Muntu a makwalo a mfulumende yakabo kumbele;

* Milao mipati a zipangano zya zisi zisungula kuya mu bululami;

* Busongo bwa bantu ba chikaya bakali kupona mu kukamantana a nyika;

* Makwalo aayaasilila a njiisyo zya buntu zya mubukombi bwa nyika a njiisyo zyabusongo;

* Kuzyiba kwa saikoloji (psychology), filisofi (philosophy), a mbubalimvwa bantu kupa muntu kukomena.

Tulapa Chipangano echi kutali mbuli ijwi lya mamanino pe pele mbuli mukuli — mu kukanana, mu kusinizya, a mu milimo mbotugabilana. Chilaamba kuli eezyo zitukamantanya, kutali eezyo zitwaanganya. Tachili chabeela cha chisi chomwe pe, zilengwa, na bukombi, pele ncha baabo boonse basinizya bulemu bwa muntu uuli woonse a kuyandika kwa nyika yesu.

Tuli mukwasyi omwe wa bantu mu nyika eyi niindi. Zilengwa zyesu ziaangidwe antoomwe. Nzila ya kumbele taali kwaangana pe pele ni kukamantana; kutali kweengezyela pele ni kugwasya; kutali kutyooka mizeezo pele ni bulangizi.

Chipangano echi chilatwiita kutali buyo kuyandaula nguzu zyesu pele kuba muntu uulemeka nguzu zya bamwi — bantu bajisi luzyalo, kusyomeka, chooche, a busongo. Bantu bagwasya kakutakwe kweengezyela. Bantu bayaka makwalo, kutali bwaanda. Bantu baleelede lwendo lwa muntu ndwaapo.

Amupe kuyeeyela oku kuyoosololela ku nyika ooko muntu uuli woonse naakonzya kukomena, ooko bululami a luumuno nzikukumbatana, ooko kulenga kwa bantu nkubelekela zintu zibotu zyachigabilano, alimwi ooko bantu nkuupona mu kukamantana a nyika iitupa buumi toonse.

**Kwasandululwa mu bulangizi a kukamantana**

**kubantu boonse, ba lino a ba kumbele**

**mbuli mukwasyi omwe wa bantu**

---

CHIBELA CHABILI: MUBBUNU WA MAJWI AAMVWIKA

Kubabalisi Boonse

Chipangano cha Nyika Yoonse — Chapandululwa mu Buuba

#### Ino Echi ni Pepa nzi?

Echi ni njiisyo zyesu mbotugabilana andiswi bantu boonse. Chipandulula:

* Mbuli muntu uuli woonse mbwayelede kuchitilwa

* Muntu mbuli mbotweelede kuyanda kuba

* Mbuli mbotweelede kuchitila bamwi, zigabilano zyesu, a nyika yesu

* Nguzu nzyajisi muntu uuli woonse

* Milimo iizwa antoomwe a nguzu eezyo

Chibweza busongo kuzwa muli bukombi boonse bupati, filisofi, a zilengwa. Mizeezo ya matalikilo ni ya chiindi alimwi ni ya nyika yoonse: Chitila bamwi mbuli mbuyanda kuti bakuchitile anduwe.

#### Mizeezo Mipati

**1. Tuli Mukwasyi Omwe wa Bantu**

Munsi a kwiindana kwesu — zilengwa, milaka, bukombi, chisi — tulijisi buntu bomwe mbotugabilana. Tulikozyenye kwiinda mbotwiindene. Buzuba bwesu bwakumbele buyeeme mu kuzyiba kukamantana oku.

**2. Muntu uuli Woonse ulayandika**

Ulayandika anduwe. Kutali kwiinda mu bintu nzyojisi, nzyoochitila, na nzyobaamba bamwi muli nduwe. Ulayandika nkaambo uli muntu. Ooku kunyina muntu uukonzya kukwaubila pe.

**3. Ba a Luzyalo, Kusyomeka, a Bulemu**

Eezi tazili buyo mizeezo mibotu — oobu ndo matalikilo a chigabilano chili choonse chibotu. Luzyalo lulapa buumi kuba mbubotu kwiindwa. Kusyomeka kupa lusyomo kuba chintu chikonzyeka. Bulemu buzyiba bulemu bwa muntu uuli woonse.

**4. Gwasya Kakutakwe Kweengezyela**

Chigabilano chibotu nchocho ooko muntu uuli woonse naapa nguzu zyabo zyoonse kakutakwe bweengezyela bamwi. Eelyo muntu uuli woonse naagwasya alimwi kunyina uweengezyela, boonse balazwidilila.

**5. Kukamantana kwiinda mu Kwaangana**

Nguzu zitwaanganya — chisyobo, kusaluula, mizeezo ya iswi-kwiinda-mbabo — eezyo zilapenzya buzuba bwesu bwakumbele. Tweelede kuzilwana a kuyandaula njiisyo yomwe.

**6. Kuba Muntu wa Nyika Yoonse**

Uli chibeela chakutali buyo chigabilano chako na chisi chako, pele uli muntu wa nyika yoonse. Mapenzi mapati aachiindi chesu ayanda kuyeeya a kuchita mbuli mukwasyi omwe wa bantu.

**7. Nguzu Zilijisi Milimo**

Kuba a nguzu takwaambi kuti tulakonzya kuchita kufwumbwa nchotuyanda pe. Lwaanguluko lulabeleka buyo eelyo bantu nabalubelesya mu milimo mibotu.

**8. Bambilila Nyika**

Nyika ni minzi yesu yomwe. Tweelede kuikwabilila andiswi a kumasyalani a kumbele.

**9. Bantu Bali mu Lwendo**

Tuchiya mu kuba nchotweelede kuba. Mazyalani oonse alakonzya kuya kumbele mu bululami a mu kukomena.

**10. Kuli Kaambo ka Bulangizi**

Munsi a mapenzi esu oonse, kuya kumbele kuleekonzyeka. Bulangizi tabuli buyo mizeezo ya busu — nibupa milimo kuba a bupanduluzi.

#### Muntu Mbuli mbotweelede Kuba

* **Ujisi Luzyalo** — Kuchitila bamwi zintu mu kubomboka a kubambilila

* **Usyomeka** — Kwaamba kasimpe; kutabeja na kweengezyela

* **Ulemu** — Kuchitila muntu uuli woonse mbuli uulijisi bulemu

* **Mulengi** — Kubelesya zipego zyako kulyeezya kugwasya

* **Uyanda Kuzyiba** — Chiindi koonse naayanda kwiyiya a kumvwa

* **Uujisi Chooche** — Kwiiminina zintu ziluleme

* **Ulicebusya** — Kuzyiba kuti tujanwa a mibuzyo zyoonse pe

* **Ulumbila** — Kuzyiba zintu nzyootambula

* **Ulekelela** — Kuleka chinyuku; kupa kuponesyegwa

* **Uujisi Kukondwa** — Kujana kukondwa mu buumi

* **Uujisi Bulangizi** — Kusyoma kuti buzuba bwakumbele bulakonzya kubota

* **Ugwasya** — Kupa nzyookonzyasya kakutakwe kweengezyela bamwi

#### Ino nji nzi Nguzu nzyajisi Muntu uuli Woonse?

**Nguzu zya Matalikilo:**

* Buumi a kukwabililwa

* Lwaanguluko lwa kuyeeya, kusyoma, a kwaamba

* Mbubali (Privacy)

* Kuchitilwa zintu ziluleme amulawo

* Kweenda a kusala busu bwa kupona

* Mukwasyi a chigabilano

**Nguzu zya mu Chigabilano:**

* Chakulya chizwide, maanzi, a minzi

* Lugwasyo lwa kwasibitela (mubili a mizeezo)

* Njiisyo

* Milimo aluleme a malyilo aluleme

* Kulyookezya a mweenya wa lwaanguluko

* Kutola lubazu mu zilengwa a sayansi

**Mu Nyika ya Matekinolozi:**

* Kujanwa kwa internet

* Kukwabililwa kwa lumuno lwako (data)

* Kutalangwa-langwa kakutakwe kaambo kabotu

* Kumvwa eelyo michini naichita mizeezo iityoola nduwe

**Nguzu zya Bukkale (Environment):**

* Muya a maanzi aasalala

* Luyando lwa nyika luzumanana kabotu

* Zilenge zyabuumi zibotu

#### Ino nji nzi Milimo njaajisi Muntu uuli Woonse?

* Kuchitila bamwi mbuli mbuyanda kuti bakuchitile anduwe

* Kuba a luzyalo, kusyomeka, a bulemu

* Kugwasya mu chigabilano chako

* Kutabweza mweenya wa luzyalo lwa bantu

* Kubelesya zintu mu busongo, kutali kuzinyansya

* Kukwabilila bukkale (environment)

* Kuyandaula kukamantana, kutali kwaangana

* Kuba simaacha mubotu — kusiila ba kumbele nyika mibotu

* Kuzumananya bulangizi a kubuzumananya mu bamwi

#### Mulawo wa Ngolida — mu Njiisyo Zinji

Bukombi a filisofi mpati yoonse iyiisya mizeezo yomwe:

* **Christianity:** "Chitila bamwi mbubonya mbubuyanda kuti bakuchitile anduwe."

* **Islam:** "Kunyina muli ndinywe uujisi lusyomo lwakasimpe kusikila asyomele mwanookwabo nchayanda kuli nguwe mwini."

* **Judaism:** "Chintu chikutongola, utachichitili silizyamulinduwe pe."

* **Buddhism:** "Utachisisi bamwi azintu eezyo zikuchisa omwini."

* **Hinduism:** "Chitila bamwi mbubonya mbubuyanda kuli nduwe mwini."

* **Confucianism:** "Zintu nzyotyanda kuti zichitwe kuli nduwe, utachichitili bamwi pe."

* **Indigenous Wisdom:** "Toonse tulijisi kukamantana."

Echi tachisuniki buyo pe. Ooyu ndo muya wamizeezo wa muntu woonse.

#### Mubunnu wa Mubala Omwe

Tuli mukwasyi omwe wa bantu; muntu uuli woonse ulijisi bulemu; ba a luzyalo, kusyomeka, a bulemu; gwasya kakutakwe kweengezyela; yandaula kukamantana kwiinda mu kwaangana; alimwi babambilile umwi a umwi a nyika.

---

CHIBELA CHATATU: MUBBUNU WA BAKUBUSI

Ku Bakubusi (Myaka 13-19)

Chipangano cha Nyika Yoonse — Kwaamba Bakubusi

#### Echi chiitwa Muli Nduwe

Pepa echi ni twaambo tujatikizya nchayelede kujanwa a muntu uuli woonse — kubikka anduwe. Alimwi chilaamba muntu mbuli mbokonzya kuba.

Tazili buyo milao pe. Ni chilengwa cha mbuli nyika mbwiikonzya kuba.

Mizeezo iyandika kwiinda zyoonse miuba: **Chitila bantu mbubonya mbubuyanda kuchitilwa.**

Kufwumbwa bukombi, kufwumbwa zilengwa, kufwumbwa muntu uujisi busongo mu taambo twachiindi baakamba mizeezo eyi.

#### Toonse tuli antoomwe

Nchiichi chintu chiyandika: tuli mukwasyi omwe wa bantu.

Iiyi, tulijisi zilengwa ziindene, milaka, bukombi, a zisi. Pele munsi a zyoonse eezyo, tuli muntu omwe mu nyika eyi niindi. Buzuba bwesu bwakumbele bwaangidwe antoomwe kufwumbwa na twayanda na pe.

Mapenzi ngotulwana — kusanduka kwa luyando lwa nyika, AI, kutatuntumana — eezyo tazibikkili maano mizeezo ya minzi pe. Tulazimana antoomwe na pe.

Echi takwaambi kuleka mbobuli muntu pe. Ulakonzya kuyanda chisi chako ALIMWI kuyeeyela muntu woonse. Ulakonzya kukondwa zilengwa zyako ALIMWI kulemeka bamwi. Ooko takuli kulwana pe — nko kukomena kwa mizeezo.

#### Ba a Luzyalo. Ba a Kusyomeka. Ba a Bulemu.

Eezi zimvwika mbuli zintu zya matalikilo. Inzya ncha zintu zyamatalikilo. Alimwi eezyo zilayandika kapati kwiinda kufwumbwa chintu chimwi.

**Luzyalo**

Milimo miindi ya luzyalo ilapa buumi kuba mbubotu. Kakutakwe eezyo, nyika ilatontola alimwi nja bukali. Ulijisi nguzu zyakupa buzuba bwa muntu kuba mbubotu buyo mu kuba muntu uujisi luzyalo.

**Kusyomeka**

Utabeji pe. Utasubyi pe. Utageenyi pe. Nyika iiyakidwe mu kubeja ilawa. Eelyo nooli muntu uujisi kasimpe, ulakonzya kusyomeka. Ooko kulayandika.

**Bulemu**

Chitila muntu uuli woonse mbuli mbwayandika. Nkaambo balayandika. Naba baabo mbotalunbezyi andibo. Naba baabo biindene anduwe. Bulemu takwaambi kwiiminina mizeezo yabo pe — kwaamba kuzyiba bulemu bwabo.

#### Gwasya Kakutakwe Kweengezyela

Nchichi njiisyo ya buumi: **Gwasya koonse nzyookonzyasya. Utabwezyi mweenya uutali luleme.**

Chigabilano chibotu nchocho ooko muntu uuli woonse naapa nzyakonzyasya alimwi kunyina uweengezyela bamwi kuti aye kumbele.

Makanze taali "kuzwidilila" kwiinda mu kutyoola bamwi pe. Ni makanze akuti umwi a umwi akomene. Eelyo noozwidilila kwiinda mu kutyola bamwi, ooko takuli kuzwidilila kwakasimpe pe.

#### Kukamantana kwiinda mu Kwaangana

Nyika ilizwide a nguzu ziyanda kutwaanganya: mizeezo ya chisyobo, kusaluula, luyando lwachisi lujanwa mu nkondo, mizeezo ya iswi-kwiinda-mbabo.

Nguzu eezyo nja ntenda. Njo nzila iipa kujayana mizi yoonse. Njo nzila iipa kuluunyansya kwa demokulasi. Njo nzila iipa iswi kuleka kumana mapenzi ayanda kukamantana.

Mulimo wako: Kaka mizeezo iilanga nyika mbuli "iswi kwiinda mbabo." Jana njiisyo yomwe. Yaka makwalo, kutali bwaanda.

Echi takwaambi kuti tookonzyi kwiindana mizeezo a bantu na kwiiminina zintu ziluleme pe. Kwaamba kuyeeya kuti "mbabo" ababo mbantu boonse.

#### Kuba Muntu wa Nyika Yoonse

Toli buyo muntu wa chisi chako pe. Uli muntu wa nyika yoonse.

Echi tachijatikizyi zyasyalo na kuleka mbobuli muntu wa chisi chako pe. Nko kuzyiba kasimpe: mapenzi mapati taaimini mu mizeezo ya minzi pe, alimwi mizeezo yesu tayaelede kwiima mumpo pe.

Kusanduka kwa luyando lwa nyika. Malwazi mapati. AI. Zilwanyo zya nyukiliya. Aya amapenzi a bantu ayanda kumaninwa a bantu.

Yeeya mu nyika yoonse. Beleka mu chigabilano chako. Zyoonse eezyo zilayandika.

#### Bantu Bali mu Lwendo

Nchichi kuyeeya kupa bupanduluzi: tuli chibeela cha chintu chipati.

Bantu bali mu lwendo — mu buntu, mu chigabilano, mu muuya — tuchiya mu kuba mbotweelede kuba. Mazyalani oonse alalyila zintu nzikakabo kumbele alimwi alijisi mweenya wa kusumpula zintu kuya kumbele.

Toli kupona buumi bwako omwini buyo pe. Uli chibeela cha chishimi cha bantu boonse. Nchoochita chilayandika mu chishimi ooko chipati.

#### Kuli Kaambo ka Bulangizi

Nkuubauba kuba muntu uubikka chinyuku. Makani aatandila alizwide zintu zibyaabi. Pele chinyuku mbubotu pe, alimwi kutyooka mizeezo kunyina nchikugwasya pe.

Bulangizi tabuli buyo kutazyiba pe. Nibupa milimo kuba zintu zikonzyeka. Kakutakwe bulangizi, nkaambo nzi nchooleelede kusungula?

Kuzwidilila nko kwakasimpe. Buumi mbubotu kubantu banji lino kwiinda myaka 200 yakaliyo. Ooko takwakachitika buyo pe — kwakachitika nkaambo bantu bakabeleka, bakwana, alimwi bakajisi bulangizi.

Ulakonzya kuba chibeela chakuzumananya kuzwidilila ooko.

#### Nguzu nzyojisi (Your Rights)

Ulijisi nguzu zya:

* Kuchitilwa bulemu — kufwumbwa mbubuli

* Kukwabililwa kuzwa ku bukali, bukali bwa buntu, a kupengesyigwa

* Kuliiyeeyela omwini a kusyoma chintu chikunoneezya

* Kwaamba mizeezo yako (katusinzya kulemeka bamwi)

* Mbubali (Privacy) — bintu zyako, mauthenga aako, buumi bwako

* Njiisyo iikugwasya kukomena

* Lugwasyo lwa kwasibitela eelyo nodyanda

* Bukkale busalala a nyika iikonzya kuponwa muli njiyo

* Kuba a ijwi mu mizeezo iityoola buzuba bwako bwakumbele

* Kujanwa kwa internet a matekinolozi

* Kuzyiba eelyo munchini naupanga mizeezo muli nduwe

#### Milimo nzyojisi (Your Responsibilities)

Nguzu tazisiki kakutakwe milimo pe. Zilabeleka buyo eelyo bantu nabatola milimo:

**Utachiti:**

* Utachitili bantu zintu nzyotyanda kuti zichitwe kuli nduwe

* Utabeji, kweengezyela, na kutyola zisyomezyo

* Utabwezyi mweenya wa luzyalo lwa bantu

* Utanyansyi bintu — tazimani pe

* Utiimi buyo eelyo muntu naachitilwa zintu zibyaabi

* Utajatili mu mizeezo ya iswi-kwiinda-mbabo

**Chita:**

* Ba a luzyalo, kusyomeka, a bulemu

* Gwasya bantu eelyo nodyonzyasya

* Iiminina zintu ziluleme

* Bambilila mweenya a bintu mbotugabilana

* Yeeya mbuli milimo yako mbwiityoola bamwi

* Yandaula kukamantana a njiisyo yomwe

* Ba a bulangizi — kuli nduwe a kuli bamwi

#### Ino nji nzi nchokonzya Kuba

**Uli mulengi.**

Ulijisi zipego ziindene. Ulakonzya kupanga zintu, kuyaka zintu, kuyeeya mizeezo mipya, kumana mapenzi, kulenga bubotu.

**Kuyandika kwako kuzwa muli nduwe mwini, kutali kusaanza pe.**

Kutali kwiinda mu "likes," "followers," "grades," mali, na zyaamba bamwi muli nduwe. Ulayandika nkaambo upona.

**Zumanana kuyanda kuzyiba.**

Zumanana kubuzya mibuzyo. Zumanana kwiyiya. Nyika ilamoneezya kapati.

**Ba a chooche.**

Kuyanda chooche kuba muntu uujisi kasimpe, kwiiminina bamwi, kuba nduwe mwini.

**Jana kweelana.**

Chili kabotu kuyanda kuzwidilila. Alimwi chili kabotu kulyookezya, kulyoolola.

**Bona bubotu a kwiide.**

Utanoli muntu uujisi milimo inji nodyoluba kugambilwa.

**Lekelela.**

Kubika chinyuku kulakuchisa nduwe kwiinda muntu uuli woonse. Leka eelyo nodyonzyasya.

**Jana kukondwa.**

Buumi bwakapangidwa kuti bukondwe, kutali buyo kulwana bupono pe.

#### Mizeezo Mipati iili 10

1. Tuli mukwasyi omwe wa bantu — munsi a kwiindana kwoonse

2. Muntu uuli woonse ulijisi bulemu — kubikka anduwe

3. Ba a luzyalo, kusyomeka, bulemu — zintu zyamatalikilo zipa zintu zyoonse kubeleka

4. Gwasya kakutakwe kweengezyela — pa nzyookonzyasya, utabwezyi mweenya uutali luleme

5. Kukamantana kwiinda mu kwaangana — kaka mizeezo ya iswi-kwiinda-mbabo

6. Kuba muntu wa nyika yoonse — uli chibeela cha bantu boonse, kutali buyo chisi chako

7. Nguzu zilijisi milimo — lwaanguluko talusiki kakutakwe mulimo pe

8. Bambilila Nyika — njeenyo yomwe njoitujisi

9. Bantu bali mu lwendo — uli chibeela cha chishimi chipati

10. Bulangizi bupa milimo kuba chintu chikonzyeka — sala bulangizi

#### Chintu Chomwe chakuyeeya

Ba muntu uupa nyika kuba mibotu buyo mu kuba muli njiyo.

Uujisi luzyalo. Usyomeka. Ulemu. Ugwasya. Uyaka makwalo.

Oolo ndo Chipangano choonse mu buumi.

---

CHIBELA CHANE: MUBBUNU WA BANA

Ku Bana (Myaka 8-12)

Nyika nchotuyanda — Kwaamba Bana

#### Chisyomezyo ku Muntu uuli Woonse

Yeeya nyika ooko:

* Muntu uuli woonse naachitilwa zintu mu bululami

* Bantu nabajisi luzyalo a kusyomeka

* Notugwasyanya umwi a umwi

* Notubambilila Nyika

* Muntu uuli woonse naajisi chakulya chizwide, maanzi, a munzi uuli kabotu

Chipangano echi ni chisyomezyo chakuti tulayandaula kuyaka nyika eeyo.

#### Tuli Mukwasyi Omwe

Nchichi chintu chikondwa: bantu boonse mu nyika mbukwasyi omwe upati.

Tulijisi milaka yeendene. Zyakulya ziindene. Nzila zyakuchita zintu ziindene. Pele toonse tuli bantu. Toonse tulayanda kukondwa. Toonse tulayanda kuyandwa. Toonse tulamvwa chinyuku a kuyoowa a kukondwa.

Eelyo noobona muntu uuboneka kwiindana anduwe, yeeya: mweenzinyoko wakumbali. Kasimpe! Bantu boonse bakazwa mu mazyalani omwe.

#### Mulawo wa Ngolida

Muntu uuli woonse, kufwumbwa busu, mu myaka ya kujuulwa kwiinda, bayuminina chintu chomwe:

**Chitila bamwi mbubonya mbubuyanda kuchitilwa.**

* Kuti nootyanda kuti bantu bakuchitile zibi, utachitili bamwi zibi pe.

* Kuti nooyanda kuti bantu bakugabile, gabilana andiswi bamwi.

* Kuti nooyanda kuti bantu bakwaambile kasimpe, kwaamba kasimpe.

* Kuti nooyanda kuti bantu bakuchitile luzyalo, ba a luzyalo kubamwi.

Nchitu chuubila. Alimwi ooyu ndo mulawo uyandika kwiinda yoonse uuliko.

#### Ba a Luzyalo, Kusyomeka, a Bulemu

**Ba a Luzyalo**

Luzyalo miindi luyandika kapati. Kumwetela muntu. Kugwasya eelyo nodyonzyasya. Kwaamba chintu chibotu. Eezi zintu miindi zipa nyika kuba mibotu.

**Ba a Kusyomeka**

Utabeji pe. Naba kuti nchintu chiyumu, waamba kasimpe. Bantu balakonzya kusyoma muntu uujisi kasimpe.

**Ba a Bulemu**

Chitila muntu uuli woonse mbuli mbwayandika — nkaambo balayandika. Naba baabo biindene anduwe. Naba baabo mbotaatambuli kabotu andibo.

#### Gwasya Kakutakwe Kweengezyela

Eelyo muntu uuli woonse naagwasya alimwi kunyina uweengezyela bamwi, zintu zilazumanana kabotu.

* Chita mulimo wako.

* Gabilana mu bululami.

* Utabwezyi zinji kwiinda nzyoyanda.

* Utageenyi bantu kuti ujane nchoyanda.

Mizeezo mibotu kwiinda zyoonse taali kujanwa kwa bintu binji kwiinda bamwi pe. Ni eelyo muntu uuli woonse naajisi zizwide.

#### Tubotu antoomwe

Bamwi bantu balayanda kuti tulwane umwi a umwi — kupa kuyeeya kuti "baabo bantu" mbabi na mbakuyoowa.

Utaswiilili pe.

Bantu baboneka kwiindana, kwaamba kwiindana, na kusyoma zintu ziindene ababo mbantu. Balijisi mikwasyi. Balijisi mbubalimvwa. Balijisi zilangizi.

Tulachita kabotu eelyo notubelekela antoomwe kwiinda eelyo notulwana.

#### Ino nchayelede kujanwa a Muntu uuli Woonse

Muntu uuli woonse — kubikka anduwe — uleelede kujanwa a:

* Munzi uuli kabotu

* Chakulya chizwide a maanzi aasalala

* Lugwasyo eelyo nabachiswa

* Mweenya wa kwiyiya

* Kwaamba nzyobayeeya

* Kusyoma zintu zimvwika mbuli kasimpe kuli mbabo

* Kuchitilwa zintu mu bululami

* Muya uusalala a nyika iijisi buumi

* Kuchitilwa zintu mu luzyalo a mu bulemu

#### Ino nchi nzi nchaayelede kuchita Muntu uuli Woonse

Kuba a nguzu kwaamba kuba a milimo anduwe:

* Ba a luzyalo — naba kunyina uulangilizya

* Ba a kusyomeka — naba kuti nchintu chiyumu

* Ba a chooche — iiminina zintu ziluleme

* Ba a lugwasyo — kwiinda kuli baabo bayanda lugwasyo

* Ba a kulumbila — kuzyiba zintu nzyojisi

* Ba a bululami — utageenyi na kubweza mweenya kwiinda chibeela chako

* Ba a kulyeezya — utanyansyi bintu

* Ba a kuyanda kuzyiba — zumanana kwiyiya a kubuzya mibuzyo

* Ba a kulekelela — utajisi chinyuku kulyoomu

* Ba a kukondwa — kondwa mu buumi!

* Ba nduwe — mbubuli muntu uuli woonse ulayandika

#### Mbuyabede Nduwe

Uliyandika kwiindene — kutali nkaambo uli mubotu kwiinda muntu uuli woonse pe, pele nkaambo kunyina muntu uukozyenye anduwe kabotu-kabotu.

Ulijisi zintu nzyoosungula kuchita. Ulijisi mizeezo yako mwini. Ulijisi chintu chakugwasya ooko kunyina muntu uumwi uukonzya kupa.

Ulakonzya kulenga zintu. Ulakonzya kwiyiya zintu. Ulakonzya kugwasya bantu. Ulakonzya kupa nyika kuba mibotu asyoonto.

Kuyandika kwako takuzyili mumboboneka, bintu nzyojisi, na "grades" nzyoojana. Ulayandika nkaambo uli nduwe.

#### Kujatikizya Nyika

Nyika ni minzi yesu — alimwi ni minzi ya banyama boonse, zisamu, a zilenge zyoonse zipona.

Tweelede kuibambilila:

* Utanyansyi maanzi na chakulya

* Utasowi bintu pansyolo pe

* Kwabilila banyama a zisamu

* Yeeya kuti bana mu chiindi cha kumbele andibo bayoyandika nyika iijisi buumi

#### Kujatikizya Matekinolozi

Mafooni, michini ya "computers," a internet zilakonzya kuba zintu zibotu kapati.

Pele yeeya:

* Beenzyinyoko bakasimpe a mukanano wakasimpe balayandika kwiinda zyoonse

* Chili kabotu kulyookezya ku michini

* Zimwi "apps" nzikapangidwa kuti ziyume kuleka — ba a kuyeeya

* Lumuno lwako lwa mumbali luyelede kuzumanana kuba lwamumbali

#### Chili kabotu Kuba a Bulangizi

Chiindi chimwi nyika iilamoneezya kuyoowa na chinyuku. Chili kabotu kumvwa oobo.

Pele zintu zilakonzya kubota. Bantu balakonzya kusanduka. Mapenzi alakonzya kumaninwa.

Kuba a bulangizi takuli bufubafuba pe. Nchi chooche. Alimwi kulakugwasya kuchita zintu zibotu.

#### Chisyomezyo

Kuti muntu uuli woonse naasungula kutobela Mulawo wa Ngolida — kuti muntu uuli woonse naasungula kuba a luzyalo, kusyomeka, chooche, a lugwasyo — nyika nayilibe mibotu kapati.

Ulakonzya kuba chibeela chakupa ooko kuchitika, kulusanguna sunu.

#### Mubunnu Muubila kwiinda Zyoonse

Ba muntu mubotu. Ba a luzyalo. Ba a kusyomeka. Gwasya bamwi. Toonse tuli mukwasyi omwe. Bambilila Nyika. Alimwi chiindi koonse kuli kaambo ka bulangizi.