INSON QADR-QIMMATI VA SAYYORAMIZNING RAVNAQ TOPISHI UMUMJAHON XARTIYASI

**Insoniyat uchun yagona qarash**

---

MUNDARIJA

**BIRINCHI QISM: TO‘LIQ XARTIYA**

* Muqaddima

* I qism: Asosiy tamoyillar (1-7-moddalar)

* II qism: Inson xarakteri va intilishlari (8-20-moddalar)

* III qism: Axloqiy fazilatlar va ijtimoiy mas’uliyat (21-29-moddalar)

* IV qism: Birlik va tinchlik (30-33-moddalar)

* V qism: Shaxs huquqlari (34-43-moddalar)

* VI qism: Xalqlar huquqlari (44-46-moddalar)

* VII qism: Ijtimoiy va iqtisodiy huquqlar (47-52-moddalar)

* VIII qism: Raqamli davrdagi huquqlar (53-56-moddalar)

* IX qism: Texnologiya insoniyat xizmatida (57-60-moddalar)

* X qism: Tirik Yer (61-64-moddalar)

* XI qism: Amalga oshirish (65-70-moddalar)

* Yakuniy tasdiq

**IKKINCHI QISM: SODDA TILDA BAYON ETILGAN TALQIN**

**UCHINCHI QISM: YOSHLAR UCHUN TALQIN**

**TO‘RTINCHI QISM: BOLALAR UCHUN TALQIN**

---

BIRINCHI QISM: TO‘LIQ XARTIYA

MUQADDIMA

Biz, Yer yuzi xalqlari, umumiy insoniyligimiz bilan birlashgan va ushbu tirik sayyoradagi mushtarak taqdirimiz bilan bog‘langan holda:

Har bir inson o‘zining ajralmas qadr-qimmati va qadriga ega ekanligini — xoh u Ilohiy in’om, xoh tabiat bergan ne’mat yoki insonning ichki tabiati sifatida tushunilsin — va buni hech narsa kamaytira olmasligini e’tirof etib;

Barcha buyuk diniy, falsafiy va tubjoy xalqlarning an’analarida mavjud bo‘lgan, o‘zimizga qanday munosabatda bo‘lishlarini istasak, boshqalarga ham shunday munosabatda bo‘lishimiz kerakligini o‘rgatuvchi hikmatlarni tan olib;

Insoniyat o‘zaro munosabatlarda — bir-biri bilan, ajdodlar va avlodlar bilan, Yer yuzini baham ko‘rayotgan tuproq, suvlar va barcha tirik mavjudotlar bilan aloqadorlikda yashashini anglab;

Biz yagona insoniyat oilasi ekanligimizni, umumiy kelib chiqish va umumiy uyga ega ekanligimizni hamda kelajagimiz xilma-xilligimizni hurmat qilgan holda ushbu birlikni tan olishimizga bog‘liqligini tasdiqlab;

Tarixning achchiq saboqlaridan — qadr-qimmat rad etilgan, xalqlar bir-biriga qarshi qo‘yilgan va Yer jarohatlangan damlardan xulosa chiqarib, yanada adolatli va tinch dunyo qurishga qaror qilib;

Insonlar nafaqat zarardan himoyalanishi kerakligi, balki yaratuvchi, haqiqat izlovchi va umumiy farovonlikka hissa qo‘shuvchi sifatida kamol topishga chaqirilganini tasdiqlab;

Insoniyat rivojlanish yo‘lida ekanligiga, u hali o‘zi erishishi mumkin bo‘lgan yuksaklikka intilayotganiga va har bir avlod ushbu umumiy taraqqiyotni ilgari surish imkoniyati hamda mas’uliyatiga ega ekanligiga ishonib;

Zamonamizning ulkan muammolariga — iqlimga bo‘lgan tahdidlar, misli ko‘rilmagan kuchga ega yangi texnologiyalar, davom etayotgan kambag‘allik va tengsizlik hamda tinchlikning mo‘rtligiga birgalikda duch kelib, bularni hech bir millat yoki xalq yolg‘iz hal qila olmasligini anglab;

Huquqlar mas’uliyatni yuklashini, erkinlik umumiy farovonlikka xizmat qilishini va har qanday jamiyatning darajasi uning eng zaif qatlamlarga bo‘lgan munosabati bilan o‘lchanishini tasdiqlab;

Ushbu Inson qadr-qimmati va sayyoramizning ravnaq topishi umumjahon xartiyasini barcha xalqlar va barcha millatlar uchun umumiy qarash va standart sifatida e’lon qilamiz.

---

I QISM: ASOSIY TAMOYILLAR

#### 1-modda — Oltin qoida

Ushbu Xartiyaning asosi barcha barhayot axloqiy an’analarda mavjud bo‘lgan o‘zaro bog‘liqlik axloqidir: Boshqalarga o‘zingga qanday munosabatda bo‘lishlarini istasang, shunday munosabatda bo‘l. O‘zingga ravo ko‘rmagan narsani boshqalarga ham ravo ko‘rma. Ushbu tamoyil barcha shaxslarga, jamoalarga va millatlarga tegishlidir. U kelajak avlodlar va tabiat olami bilan bo‘lgan munosabatlarimizni yo‘naltiradi. U bizni nafaqat zarar yetkazmaslikka, balki boshqalarning yaxshiligi uchun faol intilishga chorlaydi.

#### 2-modda — Tug‘ma qadr-qimmat

Har bir inson hech qanday sifatga, yutuqqa yoki maqomga bog‘liq bo‘lmagan tug‘ma qadr-qimmatga ega. Ushbu qadr-qimmat hech qanday kuch tomonidan berilmaydi va olib qo‘yilishi ham mumkin emas. U barcha huquqlar chiquvchi manba va barcha harakatlar baholanadigan mezondir.

#### 3-modda — Yagona insoniyat oilasi

Insoniyat yagona oiladir. Madaniyat, til, e’tiqod va millat kabi barcha farqlardan qat’i nazar, biz umumiy kelib chiqish, umumiy tabiat va umumiy uyga egamiz. Ushbu birlik erishilishi kerak bo‘lgan maqsad emas, balki tan olinishi va hurmat qilinishi kerak bo‘lgan voqelikdir. Tan olamizmi yoki yo‘qmi, biz bir-birimiz bilan bog‘langanmiz; hikmat esa shunga muvofiq yashashdadir.

#### 4-modda — Xilma-xillikdagi birlik

Ushbu yagona insoniyat oilasi ko‘plab madaniyatlar, tillar, e’tiqodlar va an’analar orqali namoyon bo‘ladi. Bu xilma-xillik hal qilinishi kerak bo‘lgan muammo emas, balki asrab-avaylanishi kerak bo‘lgan xazinadir. Hech bir sivilizatsiya yoki dunyoqarash barcha haqiqatga yakka o‘zi ega emas. Biz bir-birimizdan o‘rganamiz va farqlarimiz barchamizni boyitadi. Haqiqiy birlik xilma-xillikni o‘z ichiga oladi; uni yo‘q qilib tashlamaydi.

#### 5-modda — Yerga g‘amxo‘rlik

Yer barcha hayotni ta’minlaydi va bizning ehtiromimiz hamda g‘amxo‘rligimizga loyiqdir. Tabiat insonlar uchun foydali bo‘lishidan tashqari, o‘ziga xos qiymatga ega. Biz hayot zanjirining bir qismimiz, undan ajralgan emasmiz. Insoniyat salomatligi va sayyora salomatligi bir-biri bilan chambarchas bog‘liqdir.

#### 6-modda — Kelajak avlodlar oldidagi mas’uliyat

Biz Yerni o‘zimizdan keyin keladiganlar uchun omonat sifatida tutib turibmiz. Har bir avlod o‘z tanlovlarining hali tug‘ilmagan avlodlarga bo‘lgan ta’sirini hisobga olishi kerak. Biz hayot va umidni saqlab qolishga qodir dunyoni qoldiruvchi yaxshi ajdodlar bo‘lishga chaqirilganmiz.

#### 7-modda — Insoniyat safari

Insoniyat rivojlanish — axloqiy, ijtimoiy va ma’naviy — yo‘lida bo‘lib, u hali o‘zi erishishi mumkin bo‘lgan yuksaklikka intilmoqda. Har bir avlod o‘zidan oldingilarning yutuqlari va xatolarini meros qilib oladi va yanada ko‘proq adolat, hikmat hamda ravnaq sari ilgarilash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ushbu mushtarak safar alohida shaxslarning hayotiga ma’no beradi va bizni o‘zimizdan ko‘ra kattaroq narsaga hissa qo‘shishga chorlaydi.

---

II QISM: INSON XAKAKTERI VA INTILISHLARI

#### 8-modda — Mehribonlik

Mehribonlik eng universal fazilatdir — u bolalar tomonidan tushuniladi, har bir madaniyatda hurmat qilinadi va barchaga kerak. Har bir inson mehribon bo‘lishga: boshqalarga nisbatan muloyimlik, e’tibor va g‘amxo‘rlik bilan harakat qilishga chaqirilgan. Kichik mehribonlik harakatlari kundalik hayot asosini ushlab turadi; ularning yo‘qligi dunyoni qattiq va sovuq qiladi. Jamiyatlar o‘z urf-odatlari, institutlari va ta’lim tizimida mehribonlikni shakllantirishi lozim.

#### 9-modda — Halollik va rostgo‘ylik

Halollik ishonchning asosi, ishonch esa jamiyatning poydevoridir. Har bir inson so‘zda va amalda rostgo‘y bo‘lishga — haqiqatni gapirishga, va’dalarni bajarishga, o‘zini va vaziyatni to‘g‘ri taqdim etishga, yolg‘on, aldov va manipulyatsiyani rad etishga intilishi kerak. Yolg‘on ustiga qurilgan jamiyat yashay olmaydi. Haqiqatni, hatto u qiyin bo‘lsa ham gapiradiganlar barchaga xizmat qiladi.

#### 10-modda — Hurmat

Har bir inson hurmat bilan muomala qilinishiga — qadrli mavjudot sifatida tan olinishiga, tinglanishiga va jiddiy qabul qilinishiga loyiqdir. Hurmat fikrga qo‘shilishni talab qilmaydi; u boshqasining qadr-qimmatini tan olishni talab qiladi. Hurmatsizlik, kamsitish va insoniylikdan mahrum qilish shafqatsizlik urug‘laridir. Jamiyatlar barcha farqlardan qat’i nazar, o‘zaro hurmat madaniyatini rivojlantirishi lozim.

#### 11-modda — Inson yaratuvchi sifatida

Har bir inson yaratish, tasavvur qilish, qurish va dunyoga o‘ziga xos hissa qo‘shish qobiliyati bilan tug‘iladi. Ushbu ijodiy ruh inson qadr-qimmatining ajralmas qismidir. Jamiyatlar ijodkorlikni qo‘llab-quvvatlashi, mazmunli mehnat va o‘zini namoyon qilish imkoniyatlarini yaratishi hamda har bir insonning beradigan tuhfasi borligini tan olishi kerak.

#### 12-modda — O‘z qadrini anglash va o‘zlik

Har bir inson nafaqat tashqi baholardan, balki ichki dunyosidan kelib chiqadigan sog‘lom o‘z qadrini anglash tuyg‘usini rivojlantirish huquqiga ega. Ta’lim va madaniyat boshqalar ustidan hukmronlik qilishda emas, balki xarakter, mehnat va qo‘shgan hissaga asoslangan o‘zini hurmat qilish tuyg‘usini shakllantirishi lozim. Har bir insonning o‘ziga xosligi, dunyoqarashi va yo‘li hurmat qilinishi kerak.

#### 13-modda — Qiziquvchanlik va haqiqatga intilish

Tushunish istagi inson bo‘lishning asosiy belgisidir. Har bir inson ochiq ko‘ngil bilan haqiqatni izlash, savol berish, o‘rganish va hayot davomida o‘sish huquqi hamda mas’uliyatiga ega. Jamiyatlar qiziquvchanlikni rag‘batlantirishi, halol izlanishlarni himoya qilishi va hikmat yo‘lida bilim izlayotganlarni e’zozlashi lozim.

#### 14-modda — Empartiya bilan yo‘g‘rilgan adolat

Adolatga intilish empatiya — boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunish va baham ko‘rish qobiliyati bilan yo‘naltirilishi kerak. Shafqatsiz adolat zulmga aylanadi; adolatsiz shafqat esa yomonlikka yo‘l ochadi. Har bir inson, hatto o‘zi rozi bo‘lmaganlarni ham tushunishga intilib, to‘g‘rilik tarafida turishga chaqirilgan.

#### 15-modda — Sog‘lom intilish

Insonlar tabiatan o‘sishga, takomillashishga va yuksaklikka intiladi. Ish samaradorligini oshiradigan, mukammallikka ilhomlantiradigan va raqiblarni hurmat qiladigan sog‘lom raqobat rag‘batlantirilishi kerak. Biroq, raqobat hech qachon shafqatsizlik, ekspluatatsiya yoki boshqalarni yo‘q qilishni oqlamasligi kerak. Boshqalarga zarar yetkazish orqali erishilgan muvaffaqiyat haqiqiy muvaffaqiyat emas. Maqsad boshqalarni mag‘lub etish emas, balki o‘zini rivojlantirish va umumiy ishga hissa qo‘shishdir.

#### 16-modda — Individuallik va daxldorlik

Har bir inson o‘ziga xos va takrorlanmas bo‘lib, o‘ziga xos iste’dodlar, qarashlar va hissalarga ega. Ushbu individuallik bostirilishi emas, balki tarbiyalanishi kerak. Shu bilan birga, inson jamoada va o‘zaro aloqada kamol topadi. Individuallik va daxldorlik o‘rtasidagi muvozanat saqlanishi kerak — har ikkisi ham to‘laqonli insoniylik uchun zarurdir.

#### 17-modda — Hayrat va go‘zallik

Insonlar hayratlanishga — go‘zallik, sir-sinoat va borliqning kengligidan hayajonlanishga qodir. Bu hayratlanish qobiliyati yengilishi kerak bo‘lgan zaiflik emas, balki rivojlantirilishi kerak bo‘lgan in’omdir. San’at, tabiat, musika, hikoyalar va tafakkur qalbni oziqlantiradi. Jamiyatlar go‘zallik, sukunat va mulohaza uchun joylarni himoya qilishi hamda inson hayotini faqat ishlab chiqarish va iste’molga aylantirib qo‘ymasligi kerak.

#### 18-modda — Muvozanat va butunlik

Farovon hayot muvozanatni talab qiladi: shuhratparastlik va qanoat o‘rtasida, o‘zini takomillashtirish va o‘zini qabul qilish o‘rtasida, mehnat va dam olish o‘rtasida, berish va olish o‘rtasida. Cheksiz "ko‘prog‘iga" intilish bo‘shliqqa olib keladi. Hikmat esa nima yetarli ekanligini bilishda, hayotning borligicha his qilishda va intilishlar ichida xotirjamlik topishda namoyon bo‘ladi.

#### 19-modda — Shodlik va bayram

Hayot shodlik bilan yashash uchun berilgan. O‘yin, hazil-mutoyiba, tantana va zavq — bular hayotning jiddiy ishlaridan chalg‘ish emas, balki inson kamoloti uchun zaruriy unsurlardir. Jamiyatlar bayramlar, dam olish va borliqdan oddiygina zavqlanish uchun imkon yaratishi kerak. Shodliksiz hayot, u qanchalik mas’uliyatli bo‘lmasin, kemtikdir.

#### 20-modda — Umid

Umid — barcha boshqa fazilatlarni amalga oshirishga imkon beradigan fazilatdir. Bu harakatning ahamiyati borligiga, kelajak yaxshiroq bo‘lishiga va yaxshilik besamar ketmasligiga bo‘lgan ishonchdir. Umidsiz jasorat so‘nadi va harakat to‘xtaydi. Har bir inson umid qilish uchun asosga ega bo‘lish huquqiga va boshqalarda umidni saqlab qolish mas’uliyatiga ega. Umidsizlik realizm emas; u taslim bo‘lishdir.

---

III QISM: AXLOQIY FAZILATLAR VA IJTIMOIY MAS’ULIYAT

#### 21-modda — Boshqalar oldidagi mas’uliyat

Har bir inson o‘z imkoniyatiga qarab jamiyat farovonligiga hissa qo‘shishga majburdir. Imkoniyati keng bo‘lganlar muhtojlarga yordam berishda ko‘proq mas’uliyatga ega. Zaiflar, azob chekayotganlar va chetlashtirilganlar bilan birdamlik axloqiy yetuklik belgisidir. Yordam bera oladigan hech kim boshqalar azob chekayotgan vaqtda bekor turmasligi kerak.

#### 22-modda — Ekspluatatsiyasiz hissa qo‘shish

Farovon jamiyat — har bir kishi boshqalar ustidan adolatsiz ustunlikka intilmasdan, o‘z qobiliyatini to‘liq namoyon qiladigan jamiyatdir. O‘z ulushidan ortig‘ini olish, boshqalarning mehnati yoki ishonchini suiiste’mol qilish yoki umumiy manfaat hisobiga o‘zini yuksaltirish ijtimoiy tuzilmani yemiradi. Maqsad shaxsiy foyda emas, balki o‘zaro ravnaqdir. Hamma hissa qo‘shganida va hech kim foydalanib qolmaganida, hamma gullab-yashnaydi.

#### 23-modda — Vijdonlilik va butunlik

Vijdonlilik butunlikni anglatadi — shaxsiy hayotda ham, omma oldida ham bir xil inson bo‘lish, hatto hech kim ko‘rmayotgan bo‘lsa ham o‘z qadriyatlariga muvofiq harakat qilishdir. Vijdonli inson va’dasida turadi, majburiyatlarini bajaradi va unga ishonish mumkin. Jamiyatlar faqat ko‘pchilik insonlar ko‘p hollarda vijdonan harakat qilganidagina faoliyat ko‘rsata oladi.

#### 24-modda — Minnatdorlik va kamtarlik

Yaxshi hayot minnatdorlikni — oiladan, jamiyatdan, tabiatdan va o‘zimizdan oldin o‘tganlardan olganlarimizni qadrlashni o‘z ichiga oladi. Minnatdorlik — hamma narsa menga berilishi shart degan kibrga qarshi darmondir; u dunyoga va undagi o‘rnimizga bo‘lgan qarashimizni o‘zgartiradi. Kamtarlik bilimlarimiz chegarasini, muvaffaqiyatimizda boshqalarning hissasini va bizning nazoratimizdan tashqaridagi kuchlarga bog‘liqligimizni tan olishdir. Minnatdorlik va kamtarlik birgalikda bizni hikmatga ochadi va kibrdan himoya qiladi.

#### 25-modda — Resurslarga omonat sifatida qarash

Resurslar — xoh shaxsiy, xoh jamoat, xoh tabiiy bo‘lsin — isrof qilinmasdan yoki to‘planib qolmasdan, oqilona foydalanilishi kerak. Isrof qilish — imkoniyati kam bo‘lganlar va kelajak avlodlar oldidagi haqoratdir. Har bir kishi o‘z imkoniyati darajasida yashashi va umumiy resurslarga ekspluatatsiya qilinadigan mulk emas, balki omonat deb qarashi lozim.

#### 26-modda — Yaxshi niyatni suiiste’mol qilmaslik

Boshqalarning saxovati va ishonchi ekspluatatsiya qilinmasligi kerak. Yordam olganlar undan unumli foydalanish va imkoniyati bo‘lganda boshqalarga ham yordam berish mas’uliyatiga ega. Mehribonlik, xayriya yoki ijtimoiy ne’matlardan shaxsiy manfaat yo‘lida foydalanish ijtimoiy rishtalarga xiyonatdir. Erkinlik ko‘pchilik insonlarning ko‘p hollarda yaxshi niyat bilan harakat qilishiga bog‘liq.

#### 27-modda — Jasorat va axloqiy e’tiqod

Yaxshi yashash jasoratni — hatto qimmatga tushsa ham haqiqat va adolat tarafida turishni, sukunat osonroq bo‘lganida gapirishni va bosim yoki qo‘rquv ostida to‘g‘ri harakat qilishni talab qiladi. Axloqiy qo‘rqoqlik yomonlikka yo‘l ochadi. Har bir inson kundalik vijdonlilikning sokin jasoratiga va zarurat tug‘ilganda guvohlik berishning ommaviy jasoratiga chaqirilgan.

#### 28-modda — Kechirimli bo‘lish

Boshqalarni va o‘zini kechira olish qobiliyati sog‘ayish va oldinga intilish uchun zarurdir. Adovatni saqlab qolish uni saqlayotgan insonning o‘zini zaharlaydi. Kechirish unutish, oqlash yoki adolatdan voz kechishni anglatmaydi; u gina-kuduratlarni qo‘yib yuborish va yarashish imkoniyatini ochishni anglatadi. Kechirimsiz jarohatlar hech qachon bitmaydi va zarar yetkazish sikllari davom etaveradi.

#### 29-modda — Xizmat va hissa qo‘shish

Mazmunli hayot nafaqat olgan narsalarimizda, balki berganlarimizda hamdir. Boshqalarga — oilaga, jamiyatga va keng dunyoga xizmat qilish chuqur mamnuniyat va maqsad manbaidir. Xizmat qilayotganlar berish orqali beruvchining o‘zi boyishini anglab yetadilar. Jamiyatlar xizmat qilayotganlarni e’zozlashi va har bir insonda biz bu yerda nafaqat o‘zimiz uchun, balki bir-birimiz uchun ekanligimiz haqidagi tushunchani shakllantirishi lozim.

---

IV QISM: BIRLIK VA TINCHLIK

#### 30-modda — Bo‘linishdan ko‘ra birlashish

Insoniyat kelajagi parchalanish emas, balki birlashish qobiliyatimizga bog‘liq. Bo‘linishga olib keluvchi kuchlar — tribalizm, xurofot, demagogiya, boshqalardan qo‘rqish — umumiy farovonligimizga tahdid soladi va tarixning eng katta fojealariga sabab bo‘lgan. Har bir inson dunyoni "biz va ular" deb ko‘rish vasvasasiga qarshi turishga, farqlarga qaramay umumiy til topishga va devorlar emas, ko‘priklar qurishga chaqirilgan. Birlik bir xillikni anglatmaydi; u barcha farqlar ostida mushtarak insoniyligimizni tan olishni anglatadi.

#### 31-modda — Tribalizm va begonalashtirishni rad etish

Insoniyatni "biz" va "ular"ga bo‘lish hamda "boshqacha" deb hisoblanganlarni insoniylikdan mahrum qilish moyilligi xurofot, ta’qib va genotsidning ildizidir. Har bir inson o‘zidagi ushbu moyillikka qarshi turishi va o‘z jamiyatida unga qarshilik ko‘rsatishi kerak. Hech qanday guruh "past tabaqali" emas. Hech qaysi xalq e’tiborsiz qoldirilishi mumkin emas. Notanish, chet ellik, boshqacha bo‘lgan inson — u ham to‘laqonli inson va qadr-qimmatga to‘liq loyiqdir.

#### 32-modda — Global fuqarolik

Har bir inson o‘z jamoasi va millatining fuqarosi bo‘lish bilan birga dunyo fuqarosi hamdir. Ushbu global fuqarolik boshqa o‘zliklarning o‘rnini bosmaydi, balki ularni to‘ldiradi. Zamonamizning muammolari — iqlim o‘zgarishi, pandemiyalar, yadro qurollari, sun’iy intellekt — insoniyat sifatida birgalikda fikrlash va harakat qilishni talab qiladi. Vatanparvarlik va global mas’uliyat bir-biriga zid emas; ularning har ikkisini uyg‘unlashtirish mumkin. Insoniyat jamiyatining evolyutsiyasi tobora kengroq axloqiy mas’uliyat doiralariga ishora qiladi.

#### 33-modda — Tinchlik

Tinchlik shunchaki urushning yo‘qligi emas; u adolat, xavfsizlik va inson kamoloti uchun sharoitlar mavjudligidir. Har bir inson tinchlikda yashash huquqiga ega. Jamiyatlar mojarolarni muloqot, muzokaralar va qonuniy yo‘llar bilan hal qilishi lozim. Zo‘ravonlik axloqiy chegaralar bilan cheklangan holda, eng so‘nggi chora bo‘lishi kerak. Tinchlik uchun mehnat qilayotganlar — dushmanlarni yarashtiruvchi, mojarolarni tinchlantiruvchi, tushunishni shakllantiruvchi insonlar muqaddas ishni bajaradilar.

---

V QISM: SHAXS HUQUQLARI

#### 34-modda — Tenglik

Barcha insonlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng bo‘lib tug‘iladilar. Har bir inson irqi, terisining rangi, jinsi, tili, dini, siyosiy yoki boshqa e’tiqodlari, milliy yoki ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy holati, tug‘ilishi yoki boshqa maqomidan qat’i nazar, ushbu Xartiyaning to‘liq himoyasiga loyiqdir.

#### 35-modda — Hayot, erkinlik va daxlsizlik

Har bir inson hayot, erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqiga ega. Hech kim qiynoqqa solinishi yoki shafqatsiz, g‘ayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomalaga duchor qilinmasligi kerak. Hech kim qul qilinishi yoki asoratda saqlanishi mumkin emas. Hech kim hayotdan yoki erkinlikdan o‘zboshimchalik bilan mahrum qilinishi mumkin emas.

#### 36-modda — Fikr, vijdon va din erkinligi

Har bir inson fikr, vijdon va din erkinligi huquqiga ega. Bu har qanday e’tiqodga ega bo‘lish yoki hech qanday e’tiqodga ega bo‘lmaslik, o‘z e’tiqodini o‘zgartirish hamda o‘z diniga ibodat qilish, ta’lim berish va marosimlarni bajarish orqali amal qilish erkinligini o‘z ichiga oladi. Hech kim e’tiqod masalalarida majburlanishi mumkin emas.

#### 37-modda — Fikrni ifodalash va axborot erkinligi

Har bir inson fikrni ifodalash erkinligi, jumladan, axborot va g‘oyalarni izlash, olish va tarqatish erkinligi huquqiga ega. Bunga matbuot erkinligi va barcha aloqa shakllari kiradi. Bu erkinliklar mas’uliyatni yuklaydi va faqat boshqalarning huquqlarini yoki muhim ijtimoiy manfaatlarni himoya qilish uchun zarur bo‘lgan hollarda cheklanishi mumkin.

#### 38-modda — Yig‘ilishlar va uyushmalar erkinligi

Har bir inson tinch yig‘ilishlar o‘tkazish hamda uyushmalar, jumladan, o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun tashkilotlar tuzish va ularga a’zo bo‘lish huquqiga ega. Hech kim biron bir uyushmaga a’zo bo‘lishga majburlanishi mumkin emas.

#### 39-modda — Demokratik ishtirok

Hukumatning vakolati xalq irodasiga asoslanadi. Har bir inson bevosita yoki erkin tanlangan vakillar orqali boshqaruvda ishtirok etish hamda umumiy va teng saylov huquqi asosida haqiqiy saylovlarda ovoz berish huquqiga ega. Yoshlar o‘z kelajagiga ta’sir qiluvchi qarorlarda mazmunli ovozga ega bo‘lish huquqiga ega.

#### 40-modda — Adolat va qonuniy jarayon

Barcha shaxslar qonun oldida tengdir. Har bir kishi xolis sudlar tomonidan adolatli muomalada bo‘lish, aybi isbotlanmaguncha aybsiz deb hisoblanish, yuridik yordam olish va huquqlari buzilgan taqdirda samarali himoya vositalariga ega bo‘lish huquqiga ega. Hech kim o‘zboshimchalik bilan hibsga olinishi yoki ushlab turilishi mumkin emas.

#### 41-modda — Shaxsiy hayot daxlsizligi

Har bir inson shaxsiy hayoti, oilasi, uyi va yozishmalari daxlsizligi huquqiga ega. Bu huquq shaxsiy ma’lumotlar va ma’lumotlarni himoya qilishni ham qamrab oladi. Hech kim o‘zboshimchalik bilan kuzatilishi yoki shaxsiy ishlariga aralashishga duchor qilinmasligi kerak.

#### 42-modda — Erkin harakatlanish

Har bir inson erkin harakatlanish va yashash joyini tanlash huquqiga ega. Har bir kishi har qanday mamlakatni tark etish va o‘z mamlakatiga qaytish huquqiga ega. Har bir kishi ta’qibdan boshpana izlash huquqiga ega. Shuningdek, har bir inson o‘z vatanida qolish huquqiga ega.

#### 43-modda — Oila va jamoa

Oila o‘zining turli shakllarida jamiyatning asosiy bo‘g‘ini bo‘lib, himoya qilinish huquqiga ega. Voyaga yetganlar o‘zaro rozilik bilan nikohdan o‘tish va oila qurish huquqiga ega. Bolalar g‘amxo‘rlik, himoya va oilaviy rishtalar huquqiga ega. Jamoalar o‘z turmush tarzi va ijtimoiy aloqalarini saqlab qolish huquqiga ega.

---

VI QISM: XALQLAR HUQUQLARI

#### 44-modda — O‘z taqdirini o‘zi belgilash

Barcha xalqlar o‘z taqdirini o‘zi belgilash, o‘z siyosiy maqomini erkin tanlash hamda o‘z iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishini amalga oshirish huquqiga ega. Hech bir xalq o‘z tirikchilik vositalaridan yoki kelajagini belgilash huquqidan mahrum qilinishi mumkin emas.

#### 45-modda — Kamchiliklar va alohida jamoalar

Etnik, diniy, til yoki madaniy ozchiliklarga mansub shaxslar o‘z madaniyatidan foydalanish, o‘z diniga e’tiqod qilish va o‘z tilidan foydalanish huquqiga ega. Barcha alohida jamoalarning o‘ziga xosligi va ravnaqi himoya qilinishi kerak. Qarorlar biron bir jamoaning yerlariga, resurslariga yoki turmush tarziga sezilarli ta’sir ko‘rsatsa, ushbu jamoaning erkin, oldindan va xabardor qilingan roziligi olinishi lozim.

#### 46-modda — Haqiqat va yarashish

Og‘ir adolatsizliklar sodir etilgan hollarda, xalqlar haqiqatni bilish, tan olinish va sog‘ayish imkoniyatiga ega bo‘lish huquqiga ega. Adolat nafaqat javobgarlikka tortishni, balki yarashishni ham o‘z ichiga oladi. Tinch kelajakni qurish o‘tmish bilan halol hisoblashishni talab qiladi.

---

VII QISM: IJTIMOIY VA IQTISODIY HUQUQLAR

#### 47-modda — Munosib turmush darajasi

Har bir inson salomatlik va farovonlik uchun yetarli bo‘lgan turmush darajasi, jumladan, oziq-ovqat, suv, kiyim-kechak, uy-joy va zaruriy xizmatlar huquqiga ega. Har bir kishi o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan sabablarga ko‘ra muhtojlik vaqtida ijtimoiy ta’minot huquqiga ega. Mo‘l-ko‘lchilik dunyosida hech kim och yoki uysiz qolmasligi kerak.

#### 48-modda — Mehnat

Har bir inson mehnat qilish, adolatli mehnat sharoitlari, munosib ish haqi va ekspluatatsiyadan himoyalanish huquqiga ega. Ishchilar uyushish va jamoaviy muzokaralar o‘tkazish huquqiga ega. Har bir kishi dam olish, bo‘sh vaqt va ish vaqtining oqilona chegaralanishi huquqiga ega. Majburiy mehnat taqiqlanadi.

#### 49-modda — Ta’lim

Har bir inson ta’lim olish huquqiga ega. Ta’lim inson shaxsini har tomonlama rivojlantirishga, tanqidiy fikrlash va ijodkorlikni shakllantirishga, huquqlar va xilma-xillikka bo‘lgan hurmatni mustahkamlashga hamda barcha xalqlar o‘rtasida o‘zaro tushunishni rivojlantirishga xizmat qilishi kerak. Boshlang‘ich ta’lim bepul va majburiy bo‘lishi lozim; keyingi ta’lim bosqichlari hamma uchun teng ochiq bo‘lishi kerak.

#### 50-modda — Salomatlik

Har bir inson jismoniy va ruhiy salomatlikning erishish mumkin bo‘lgan eng yuqori darajasiga ega bo‘lish huquqiga ega. Bunga tibbiy yordam, zaruriy dori-darmonlar, toza suv, yetarli ovqatlanish va sog‘lom yashash sharoitlari kiradi. Ruhiy salomatlik jismoniy salomatlik bilan teng ahamiyatga ega bo‘lishi kerak.

#### 51-modda — Madaniyat va fan

Har bir inson madaniy hayotda ishtirok etish, san’atdan bahramand bo‘lish va ilmiy taraqqiyot natijalaridan foydalanish huquqiga ega. An’anaviy bilimlar va madaniy meros hurmat qilinishi hamda himoya qilinishi lozim. Inson ijodi va kashfiyotlarining mevalari oxir-oqibat butun insoniyatga tegishlidir.

#### 52-modda — Adolatli iqtisodiy tartib

Iqtisodiyot nafaqat boylik to‘plashga, balki inson farovonligi va sayyora salomatligiga xizmat qilishi kerak. Savdo va moliya adolatli hamda shaffof bo‘lishi lozim. Barcha xalqlar o‘z tabiiy resurslari ustidan suverenitetga ega. Kambag‘allik yoki ekspluatatsiyani davom ettiruvchi iqtisodiy kelishuvlar adolatsizdir.

---

VIII QISM: RAQAMLI DAVRDAGI HUQUQLAR

#### 53-modda — Axborot texnologiyalaridan foydalanish

Har bir inson zamonaviy jamiyatda ishtirok etish uchun zarur bo‘lgan raqamli texnologiyalar va aloqa infratuzilmasidan foydalanish huquqiga ega. Axborot asrining afzalliklari keng baham ko‘rilishi va foydalanishdagi to‘siqlar izchil bartaraf etilishi lozim.

#### 54-modda — Ma’lumotlarni himoya qilish

Har bir inson o‘z shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish huquqiga ega. Shaxsiy ma’lumotlarni to‘plash va ulardan foydalanish shaffof bo‘lishi, qonuniy maqsadlar bilan cheklanishi va aniq rozilikka asoslanishi kerak. Har bir kishi o‘zi haqida qanday ma’lumotlar saqlanayotganini bilish hamda noto‘g‘ri yoki keraksiz ma’lumotlarni tuzatish yoki o‘chirish huquqiga ega.

#### 55-modda — Noqonuniy kuzatuvdan ozod bo‘lish

Hech bir shaxs o‘zboshimchalik bilan yoki noqonuniy kuzatuvga duchor qilinmasligi kerak. Aloqa yoki faoliyatni nazorat qilish qonun bilan ruxsat etilgan, zaruriy, mutanosib bo‘lishi va mustaqil nazorat ostida amalga oshirilishi lozim. Shaxsiy muloqot huquqi himoya qilinishi kerak.

#### 56-modda — Avtomatlashtirilgan qarorlarda shaffoflik

Avtomatlashtirilgan tizimlar insonlar hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan qarorlar qabul qilganda yoki ularga ta’sir ko‘rsatganda, ushbu shaxslar bunday qarorlar qanday qabul qilinganini tushunish, inson tomonidan qayta ko‘rib chiqilishini talab qilish va samarali e’tiroz bildirish huquqiga ega. Hech kim algoritmik tizimlar tomonidan kamsitilmasligi kerak.

---

IX QISM: TEXNOLOGIYA INSONIYAT XIZMATIDA

#### 57-modda — Texnologiya uchun yo‘naltiruvchi tamoyillar

Texnologiya insoniyatga xizmat qilishi kerak, uning ustidan hukmronlik qilmasligi lozim. Kuchli texnologiyalar, jumladan sun’iy intellekt, inson qadr-qimmatini hurmat qiladigan, inson erkinligini saqlaydigan, adolatni ta’minlaydigan, shaffoflikni saqlaydigan, javobgarlikni ta’minlaydigan va zarardan himoya qiladigan tarzda ishlab chiqilishi va foydalanilishi kerak. Texnologiyalarni yaratuvchilar va joriy etuvchilar ularning oqibatlari uchun mas’uldirlar.

#### 58-modda — Muhim qarorlar ustidan inson nazorati

Inson hayoti va farovonligi uchun jiddiy oqibatlarga olib keladigan qarorlar insonning mazmunli nazorati ostida qolishi kerak. Mashinalarga hayot va o‘lim ustidan avtonom hokimiyat berilmasligi lozim. Insonning fikrlashi, hikmati va axloqiy mas’uliyati ulardan mahrum bo‘lgan tizimlarga topshirilishi mumkin emas.

#### 59-modda — Texnologik zarardan himoyalanish

Har bir inson insoniy zaifliklarni manipulyatsiya qilish, aldash yoki ekspluatatsiya qilish uchun mo‘ljallangan texnologiyalardan himoyalanish huquqiga ega. Bolalar va boshqa zaif shaxslarga alohida himoya berilishi lozim. Texnologiyalar jiddiy xavf tug‘dirsa, ularni joriy etishda ehtiyotkorlik tamoyiliga amal qilinishi kerak.

#### 60-modda — Insoniy aloqalarni saqlab qolish

Texnologiya mazmunli insoniy munosabatlar va jamoani almashtirish emas, balki yaxshilashga xizmat qilishi kerak. Inson farovonligiga ta’sir qiluvchi muhim xizmatlarda insoniy muloqot imkoniyati saqlab qolinishi lozim. Inson mavjudligi, empatiyasi va g‘amxo‘rligining bebaho qiymati tan olinishi kerak.

---

X QISM: TIRIK YER

#### 61-modda — Sog‘lom atrof-muhit huquqi

Har bir inson toza, sog‘lom va barqaror atrof-muhit, jumladan toza havo, xavfsiz suv, sog‘lom ekotizimlar va barqaror iqlim huquqiga ega. Inson salomatligi va farovonligiga tahdid soladigan atrof-muhit tanazzulining oldi olinishi va u bartaraf etilishi lozim.

#### 62-modda — Tabiatga hurmat

Tabiat olami insonlar uchun foydali bo‘lishidan tashqari o‘ziga xos qiymatga ega va hurmat hamda himoyaga loyiqdir. Ekotizimlar, turlar va hayot zanjiri saqlanishi, zarar yetgan joylar esa tiklanishi lozim. Yerga bog‘liq bo‘lgan va unga g‘amxo‘rlik qiladiganlar uni boshqarishda ovozga ega bo‘lishi kerak.

#### 63-modda — Iqlim barqarorligi

Barqaror iqlim insoniyat sivilizatsiyasi va hayotning ravnaq topishi uchun zarurdir. Barcha xalqlar iqlim tizimini himoya qilish uchun mas’uldirlar, bunda uning buzilishiga eng ko‘p hissa qo‘shganlar va eng katta imkoniyatga ega bo‘lganlar ko‘proq majburiyatni o‘z zimmasiga oladilar. Iqlimga oid harakatlar va moslashish yuklari adolatli taqsimlanishi lozim.

#### 64-modda — Barqaror rivojlanish

Rivojlanish kelajak avlodlarning o‘z ehtiyojlarini qondirish qobiliyatiga zarar yetkazmagan holda bugungi ehtiyojlarni qondirishi kerak. Iqtisodiy farovonlik, ijtimoiy farovonlik va atrof-muhitni muhofaza qilish bir-biri bilan chambarchas bog‘liq va bir-birini kuchaytiradi. Har bir xalq o‘z qadriyatlari va sharoitlariga muvofiq rivojlanish yo‘lini tanlash huquqiga ega.

---

XI QISM: AMALGA OSHIRISH

#### 65-modda — Davlatlarning mas’uliyati

Ushbu Xartiyadagi huquqlarni hurmat qilish, himoya qilish va amalga oshirish uchun asosiy mas’uliyat davlatlar zimmasiga tushadi. Ular huquqbuzarliklar uchun samarali himoya vositalarini ta’minlashi va barcha huquqlarni o‘z imkoniyatlari darajasida izchil amalga oshirishi lozim. Davlatlar hech bir millat yolg‘iz hal qila olmaydigan muammolarni yechishda xalqaro miqyosda hamkorlik qilishi kerak.

#### 66-modda — Institutlarning mas’uliyati

Korporatsiyalar, tashkilotlar va barcha turdagi institutlar o‘z faoliyatida inson huquqlari va atrof-muhitni hurmat qilishi lozim. Ular shaffoflik bilan harakat qilishi, zararning oldini olishi va yetkazilgan zarar uchun javobgar bo‘lishi kerak. Kuch-qudrat mas’uliyatni talab qiladi.

#### 67-modda — Huquqlarni cheklash

Huquqlar faqat qonun bilan belgilangan hollarda, boshqalarning huquqlarini yoki muhim ijtimoiy manfaatlarni himoya qilish uchun zarur bo‘lganda va ko‘zlangan maqsadga mutanosib ravishda cheklanishi mumkin. Ayrim asosiy huquqlar — jumladan qiynoqlar, qullik va hayotdan o‘zboshimchalik bilan mahrum qilishdan himoyalanish — hech qanday holatda to‘xtatilishi mumkin emas.

#### 68-modda — Himoya vositalari va javobgarlik

Huquqlari buzilgan har bir shaxs samarali himoya huquqiga ega. Shikoyatlarni qabul qilish, qonunbuzarliklarni tekshirish va javobgarlikni ta’minlash uchun mustaqil mexanizmlar mavjud bo‘lishi kerak. Noqonuniy xatti-harakatlarni fosh qilganlar himoya qilinishi lozim.

#### 69-modda — Huquq va mas’uliyatlar bo‘yicha ta’lim

Huquq va mas’uliyatlar haqidagi bilimlar barcha darajadagi ta’lim orqali va hayot davomida targ‘ib qilinishi lozim. Har bir inson ushbu Xartiya va uning tamoyillari asosida yashashni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Bilim bilan bir qatorda xarakterni shakllantirish va fuqarolik fazilatlari ham rivojlantirilishi lozim.

#### 70-modda — Sharhlash

Ushbu Xartiyadagi hech bir narsa boshqa joyda ko‘proq himoyalangan huquqni cheklash yoki u e’lon qilgan huquqlarni yo‘q qilishga qaratilgan har qanday harakatni oqlash sifatida talqin qilinmasligi kerak. Ushbu Xartiya Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va inson qadr-qimmatini himoya qiluvchi boshqa hujjatlar bilan uyg‘unlikda o‘qilishi lozim.

---

YAKUNIY TASDIQ

Ushbu Xartiya insoniyatning umumiy axloqiy merosiga tayanadi:

* Barcha buyuk an’analar o‘rgatgan Oltin qoida;

* Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va undan keyingi xalqaro paktlar;

* Adolat sari intilayotgan xalqlarning konstitutsiyalari va xartiyalari;

* Yer bilan hamnafas yashab kelayotgan tubjoy xalqlarning hikmatlari;

* Dunyo dinlari va falsafalarining muqaddas matnlari va axloqiy ta’limotlari;

* Psixologiya, falsafa va insoniy tajribaning inson kamoloti haqidagi xulosalari.

Biz ushbu Xartiyani yakuniy so‘z sifatida emas, balki muloqotga, mas’uliyatga va birgalikda harakat qilishga taklif sifatida taqdim etamiz. U bizni ajratuvchi emas, birlashtiruvchi jihatlar haqida so‘zlaydi. U biron bir millat, madaniyat yoki e’tiqodga emas, balki har bir insonning qadr-qimmatini va umumiy uyimizning naqadar azizligini tasdiqlovchi barchaga tegishlidir.

Biz kichik bir sayyoradagi yagona insoniyat oilasimiz. Taqdirimiz bir-biri bilan bog‘langan. Oldindagi yo‘l bo‘linish emas, birlik; ekspluatatsiya emas, hissa qo‘shish; umidsizlik emas, umiddir.

Ushbu Xartiya bizni nafaqat o‘z huquqlarimizni talab qilishga, balki boshqalarning huquqlarini hurmat qiladigan — mehribon, halol, jasur va dono insonlar bo‘lishga chorlaydi. Ekspluatatsiya qilmasdan hissa qo‘shadigan insonlar bo‘lishga. Devorlar emas, ko‘priklar quruvchi insonlar bo‘lishga. Insoniyat safari davomiga munosib bo‘lgan insonlar bo‘lishga.

Ushbu qarash bizni har bir inson kamol topishi mumkin bo‘lgan, adolat va tinchlik uyg‘unlashgan, inson ijodkorligi umumiy farovonlikka xizmat qiladigan va insoniyat barchamizni asrayotgan Yer bilan hamohang yashaydigan dunyo sari yetaklasin.

**Barcha xalqlar, bugungi va kelajak avlodlar uchun  

yagona insoniyat oilasi sifatida  

umid va birdamlik bilan e’lon qilindi**

---

IKKINCHI QISM: SODDA TILDA BAYON ETILGAN TALQIN

Umumiy kitobxonlar uchun

Umumjahon Xartiyasi — Sodda tushuntirish

#### Bu qanday hujjat?

Bu butun insoniyat uchun umumiy qadriyatlar to‘plamidir. Unda quyidagilar tasvirlangan:

* Har bir inson qanday munosabatga loyiq

* Biz qanday inson bo‘lishga intilishimiz kerak

* Bir-birimizga, jamoamizga va sayyoramizga qanday munosabatda bo‘lishimiz lozim

* Har bir kishining qanday huquqlari bor

* Bu huquqlar bilan birga qanday mas’uliyatlar keladi

U barcha asosiy dinlar, falsafalar va madaniyatlarning hikmatlariga tayanadi. Asosiy g‘oya qadimiy va universaldir: boshqalarga o‘zingga qanday munosabatda bo‘lishlarini istasang, shunday munosabatda bo‘l.

#### Asosiy g‘oyalar

**1. Biz yagona insoniyat oilasimiz**

Barcha farqlarimiz — madaniyat, til, e’tiqod, millat — ostida biz mushtarak insoniylikni baham ko‘ramiz. Farqlarimizdan ko‘ra o‘xshashliklarimiz ko‘proq. Kelajagimiz ushbu birlikni tan olishimizga bog‘liq.

**2. Har bir inson qadrli**

Siz muhimsiz. Nimaga egaligingiz, nimalarga erishganingiz yoki boshqalar siz haqingizda nima deyishi uchun emas. Siz inson bo‘lganingiz uchun muhimsiz. Buni hech kim olib qo‘ya olmaydi.

**3. Mehribon, halol va hurmatli bo‘ling**

Bular shunchaki yoqimli g‘oyalar emas — bular har qanday yaxshi jamiyatning asosidir. Mehribonlik hayotni go‘zallashtiradi. Halollik ishonchni yaratadi. Hurmat har bir kishining qadr-qimmatini tan oladi.

**4. Ekspluatatsiyasiz hissa qo‘shing**

Yaxshi jamiyat — har bir kishi boshqalar ustidan adolatsiz ustunlikka intilmasdan, qo‘lidan kelganicha yordam beradigan jamiyatdir. Hamma hissa qo‘shsa va hech kim foydalanib qolmasa, hamma gullab-yashnaydi.

**5. Bo‘linishdan ko‘ra birlik muhim**

Bizni ajratuvchi kuchlar — tribalizm, xurofot, "biz va ular" deb o‘ylash — kelajagimizga tahdid soladi. Biz ularga qarshi turishimiz va umumiy til topishimiz kerak.

**6. Global fuqarolik**

Siz nafaqat o‘z jamoangiz va millatingizga, balki butun insoniyatga tegishlisiz. Zamonamizning katta muammolari yagona insoniyat oilasi sifatida fikrlash va harakat qilishni talab qiladi.

**7. Huquqlar mas’uliyat bilan birga keladi**

Huquqlarga ega bo‘lish xohlagan narsamizni qilishimiz mumkinligini anglatmaydi. Erkinlik faqat insonlar undan mas’uliyat bilan foydalanganlaridagina ish beradi.

**8. Yerga g‘amxo‘rlik qiling**

Sayyoramiz — bizning yagona uyimiz. Biz uni o‘zimiz va kelajak avlodlar uchun himoya qilishimiz kerak.

**9. Insoniyat safarda**

Biz hali o‘zimiz erishishimiz mumkin bo‘lgan yuksaklikka intilmoqdamiz. Har bir avlod adolat va ravnaq sari ilgarilashi mumkin.

**10. Umid qilish uchun asos bor**

Barcha muammolarimizga qaramay, taraqqiyotga erishish mumkin. Umid soddalik emas — u harakatni mazmunli qiladigan kuchdir.

#### Biz qanday inson bo‘lishga intilishimiz kerak?

* **Mehribon** — Boshqalarga muloyimlik va g‘amxo‘rlik bilan munosabatda bo‘lish

* **Halol** — Haqiqatni gapirish; aldamaslik

* **Hurmatli** — Hammaga qadrli inson sifatida munosabatda bo‘lish

* **Ijodkor** — O‘z iste’dodlaringizdan hissa qo‘shish uchun foydalanish

* **Qiziquvchan** — Har doim o‘rganish va tushunishga intilish

* **Jasur** — To‘g‘rilik tarafdori bo‘lish

* **Kamtarsiz** — Hamma javoblarga ega emasligingizni bilish

* **Minnatdor** — Berilgan ne’matlarni qadrlash

* **Kechirimli** — Ginalarni qo‘yib yuborish; sog‘ayishga yo‘l berish

* **Shod** — Hayotdan zavq topish

* **Umidli** — Kelajak yaxshi bo‘lishiga ishonish

* **Hissa qo‘shuvchi** — Ekspluatatsiya qilmasdan o‘z hissangizni qo‘shish

#### Har bir inson nimaga huquqli?

**Asosiy huquqlar:**

* Hayot va xavfsizlik

* Fikrlash, e’tiqod va so‘z erkinligi

* Shaxsiy hayot daxlsizligi

* Qonun oldida adolatli muomala

* Harakatlanish va yashash joyini tanlash

* Oila va jamoa

**Ijtimoiy huquqlar:**

* Yetarli oziq-ovqat, suv va boshpana

* Tibbiy yordam (jismoniy va ruhiy)

* Ta’lim

* Adolatli mehnat va ish haqi

* Dam olish va bo‘sh vaqt

* Madaniyat va fanda ishtirok etish

**Raqamli dunyoda:**

* Internetdan foydalanish

* Shaxsiy ma’lumotlaringizni himoya qilish

* Asossiz kuzatuvga duchor bo‘lmaslik

* Kompyuterlar siz haqingizda qaror qabul qilayotganini tushunish

**Atrof-muhit huquqlari:**

* Toza havo va suv

* Barqaror iqlim

* Sog‘lom ekotizimlar

#### Har bir inson nima uchun mas’ul?

* Boshqalarga o‘zingga qanday munosabatda bo‘lishlarini istasang, shunday munosabatda bo‘lish

* Mehribon, halol va hurmatli bo‘lish

* O‘z jamoasiga hissa qo‘shish

* Insonlarning mehribonligini suiiste’mol qilmaslik

* Resurslardan oqilona foydalanish, ularni isrof qilmaslik

* Atrof-muhitni himoya qilish

* Bo‘linishni emas, birlikni izlash

* Yaxshi ajdod bo‘lish — kelajak uchun yaxshi dunyo qoldirish

* Umidni saqlash va uni boshqalarda ham uyg‘otish

#### Oltin qoida — ko‘plab an’analarda

Barcha asosiy dinlar va falsafalar bir xil asosiy g‘oyani o‘rgatadi:

* **Xristianlik:** "Boshqalar sizga qanday munosabatda bo‘lishini istasangiz, siz ham ularga shunday munosabatda bo‘ling."

* **Islom:** "O‘zingizga ravo ko‘rgan narsani birodaringizga ham ravo ko‘rmaguningizcha, hech biringiz haqiqiy mo‘min bo‘lolmaysiz."

* **Yahudiylik:** "O‘zingga nafratli bo‘lgan narsani yaqiningga qilma."

* **Buddizm:** "O‘zingga og‘riq beradigan narsa bilan boshqalarga ham ozor berma."

* **Hinduizm:** "Boshqalarga o‘zingga qanday munosabatda bo‘lishlarini istasang, shunday munosabatda bo‘l."

* **Konfusiylik:** "O‘zingga istamagan narsani boshqalarga ravo ko‘rma."

* **Tubjoy xalqlar hikmati:** "Biz hammamiz bir-birimizga bog‘langanmiz."

Bu tasodif emas. Bu insoniyatning umumiy axloqiy kompasidir.

#### Bir jumlalik xulosa

Biz yagona insoniyat oilasimiz; har bir inson qadr-qimmatga ega; mehribon, halol va hurmatli bo‘ling; ekspluatatsiya qilmasdan hissa qo‘shing; bo‘linishni emas, birlikni izlang va bir-biringizga hamda Yerga g‘amxo‘rlik qiling.

---

UCHINCHI QISM: YOSHLAR UCHUN TALQIN

O‘smirlar uchun (13-19 yosh)

Umumjahon Xartiyasi — Yoshlar uchun

#### Bu siz haqingizda

Ushbu hujjat har bir inson — jumladan siz ham — nimaga loyiqligi haqida. Va u siz qanday inson bo‘lishingiz mumkinligi haqida.

Bu shunchaki qoidalar emas. Bu dunyo qanday bo‘lishi mumkinligi haqidagi qarashdir.

Eng muhim g‘oya juda oddiy: **Insonlarga o‘zingga qanday munosabatda bo‘lishlarini istasang, shunday munosabatda bo‘l.**

Tarixdagi har bir din, har bir madaniyat, har bir dono inson buni turlicha aytgan.

#### Biz hammamiz bitta kemadamiz

Mana bir muhim narsa: biz yagona insoniyat oilasimiz.

Ha, bizda turli madaniyatlar, tillar, dinlar va mamlakatlar bor. Lekin bularning barchasi ostida biz bitta kichik sayyoradagi bitta turmiz. Kelajagimiz xohlaymizmi yoki yo‘qmi, bir-biri bilan bog‘langan.

Biz duch kelayotgan muammolar — iqlim o‘zgarishi, sun’iy intellekt, tengsizlik — chegaralarni bilmaydi. Biz ularni yo birgalikda hal qilamiz, yoki umuman hal qilolmaymiz.

Bu o‘zligingizdan voz kechish degani emas. Siz o‘z vataningizni sevishingiz VA insoniyat haqida qayg‘urishingiz mumkin. O‘z madaniyatingiz bilan faxrlanishingiz VA boshqalarni hurmat qilishingiz mumkin. Bu qarama-qarshilik emas — bu yetuklikdir.

#### Mehribon bo‘ling. Halol bo‘ling. Hurmatli bo‘ling.

Bular juda oddiy eshitiladi. Haqiqatan ham shunday. Va bular deyarli hamma narsadan ko‘ra muhimroqdir.

**Mehribonlik**

Kichik mehribonlik harakatlari hayotni go‘zallashtiradi. Ularsiz dunyo sovuq va shafqatsizdir. Siz shunchaki mehribon bo‘lish orqali kimningdir kunini yaxshilash kuchiga egasiz.

**Halollik**

Yolg‘on gapirmang. Aldamang. Manipulyatsiya qilmang. Yolg‘on ustiga qurilgan dunyo parchalanadi. Halol bo‘lsangiz, sizga ishonishadi. Bu juda muhim.

**Hurmat**

Hammaga go‘yo ular muhimdek munosabatda bo‘ling. Chunki ular chindan ham muhim. Hatto siz rozi bo‘lmagan insonlar ham. Hatto sizdan farq qiladigan insonlar ham. Hurmat fikrga qo‘shilish degani emas — u ularning qadr-qimmatini tan olish deganidir.

#### Ekspluatatsiyasiz hissa qo‘shing

Hayot uchun tamoyil: **Qo‘lingizdan kelgancha yaxshilik qiling. Adolatsiz ustunlikka intilmang.**

Sog‘lom jamiyat — har bir kishi qo‘lidan kelganicha hissa qo‘shadigan va hech kim oldinga chiqish uchun boshqalarni ekspluatatsiya qilmaydigan jamiyatdir.

Maqsad boshqalar hisobiga "yutish" emas. Maqsad — hamma gullab-yashnashidir. Boshqalarni mag‘lub etish orqali erishilgan muvaffaqiyat haqiqiy muvaffaqiyat emas.

#### Bo‘linishdan ko‘ra birlik

Dunyo bizni bo‘lishga urinayotgan kuchlarga to‘la: siyosiy guruhbozlik, irqchilik, millatchilik, "biz va ular" deb o‘ylash.

Bu kuchlar xavfli. Genotsidlar aynan shunday boshlanadi. Demokratiyalar aynan shunday halok bo‘ladi. Hamkorlikni talab qiladigan muammolarni aynan shunday hal qilolmaymiz.

Sizning vazifangiz: Dunyoni "biz va ular" deb ko‘rish vasvasasiga qarshi turing. Umumiy til toping. Devorlar emas, ko‘priklar quring.

Bu boshqalar bilan bahslashish yoki to‘g‘rilik uchun kurashish mumkin emas degani emas. Bu "ular" ham inson ekanligini unutmaslik demakdir.

#### Global fuqarolik

Siz nafaqat o‘z mamlakatingiz fuqarosisiz. Siz dunyo fuqarosisiz.

Bu siyosat yoki milliy o‘zlikdan voz kechish haqida emas. Bu voqelikni tan olish haqida: katta muammolar chegaralarda to‘xtab qolmaydi, bizning e’tiborimiz ham shunday bo‘lishi kerak.

Iqlim o‘zgarishi. Pandemiyalar. Sun’iy intellekt. Yadro qurollari. Bular insoniy yechimlarni talab qiladigan insoniy muammolardir.

Global fikrlang. Mahalliy darajada harakat qiling. Har ikkisi ham muhim.

#### Insoniyat safarda

Mana bir ma’no beradigan qarash: biz kattaroq narsaning qismimiz.

Insoniyat rivojlanish — axloqiy, ijtimoiy, ma’naviy — yo‘lida bo‘lib, u hali o‘zi bo‘lishi mumkin bo‘lgan yuksaklikka intilmoqda. Har bir avlod o‘zidan oldingilardan meros oladi va narsalarni oldinga siljitish imkoniga ega bo‘ladi.

Siz shunchaki o‘z hayotingizni yashamayapsiz. Siz turimiz tarixining bir qismisiz. Siz nima qilayotganingiz o‘sha katta tarix uchun muhim.

#### Umid qilish uchun asos bor

Siniq (tsinik) bo‘lish oson. Yangiliklar yomon narsalarga to‘la. Lekin tsinizm — bu dangasalik, umidsizlik esa hech narsaga erishtirmaydi.

Umid soddalik emas. U harakatni amalga oshirishga imkon beradigan kuchdir. Umid bo‘lmasa, nega urinish kerak?

Taraqqiyot — haqiqat. Bugungi kunda ko‘pchilik insonlar uchun hayot 200 yil oldingidan ko‘ra yaxshiroq. Bu o‘z-o‘zidan bo‘lib qolgani yo‘q — bu insonlar mehnat qilgani, kurashgani va umid qilgani uchun sodir bo‘ldi.

Siz ushbu taraqqiyotni davom ettirishning bir qismi bo‘lishingiz mumkin.

#### Sizning huquqlaringiz

Siz quyidagilarga huquqlisiz:

* Kim bo‘lishingizdan qat’i nazar, qadr-qimmat bilan muomala qilinishiga

* Zo‘ravonlik, shafqatsizlik va suiiste’moldan xavfsiz bo‘lishga

* O‘zingiz fikrlashga va siz uchun mantiqli bo‘lgan narsaga ishonishga

* O‘z fikringizni aytishga (boshqalarni hurmat qilgan holda)

* Shaxsiy hayot daxlsizligiga — narsalaringiz, xabarlaringiz, hayotingiz

* Sizga haqiqatan ham rivojlanishga yordam beradigan ta’limga

* Tibbiy yordamga, zarurat tug‘ilganda

* Toza atrof-muhit va yashash uchun yaroqli sayyoraga

* Kelajagingizga ta’sir qiladigan qarorlarda ovozga ega bo‘lishga

* Internet va raqamli vositalardan foydalanishga

* Kompyuter siz haqingizda qaror qabul qilayotganini bilishga

#### Sizning mas’uliyatlaringiz

Huquqlar tekin emas. Ular faqat insonlar mas’uliyatni o‘z zimmasiga olganlaridagina ish beradi:

**Qilmang:**

* Insonlarga o‘zingizga qilinishini istamaydigan munosabatda bo‘lmang

* Yolg‘on gapirmang, aldamang yoki va’dalarni buzmang

* Insonlarning mehribonligidan foydalanib qolmang

* Resurslarni isrof qilmang — ular cheksiz emas

* Kimdir yomon muomalaga duchor bo‘layotganida chetda turmang

* "Biz va ular" deb o‘ylashga berilmang

**Qiling:**

* Mehribon, halol va hurmatli bo‘ling

* Imkoningiz bo‘lganda insonlarga yordam bering

* To‘g‘rilik uchun kurashing

* Umumiy joylar va narsalarni asrab-avaylang

* Harakatlaringiz boshqalarga qanday ta’sir qilishini o‘ylang

* Birlik va umumiy til topishga intiling

* Umidni saqlang — o‘zingiz va boshqalar uchun

#### Siz kim bo‘lishingiz mumkin?

**Siz yaratuvchisiz.**

Sizda o‘ziga xos iste’dodlar bor. Siz narsalar yaratishingiz, qurishingiz, yangi fikrlar o‘ylashingiz, muammolarni hal qilishingiz, go‘zallik yaratishingiz mumkin.

**Sizning qadringiz tashqaridan emas, ichkaridan keladi.**

Layklar, obunachilar, baholar, pul yoki boshqalarning gapidan emas. Siz borligingiz uchun qadrlisiz.

**Qiziquvchan bo‘ling.**

Savollar bering. O‘rganishda davom eting. Dunyo juda qiziqarli.

**Jasur bo‘ling.**

Halol bo‘lish, boshqalarni himoya qilish, o‘zingiz bo‘lish uchun jasorat kerak.

**Muvozanatni toping.**

Muvaffaqiyatga intilish yaxshi. Dam olish, qanoat qilish ham yaxshi.

**Go‘zallik va hayratni his qiling.**

Hayratlanishni unutib yuboradigan darajada band bo‘lib ketmang.

**Kechiring.**

Adovat saqlash boshqalardan ko‘ra sizning o‘zingizga ko‘proq zarar yetkazadi. Iloji bo‘lsa, qo‘yib yuboring.

**Shodlikni toping.**

Hayot shunchaki bardosh berish uchun emas, balki zavqlanish uchun berilgan.

#### 10 ta katta g‘oya

1. Biz yagona insoniyat oilasimiz — barcha farqlar ostida

2. Har bir inson qadr-qimmatga ega — jumladan siz ham

3. Mehribon, halol, hurmatli bo‘ling — hamma narsani ishlatadigan asoslar

4. Ekspluatatsiyasiz hissa qo‘shing — qo‘lingizdan kelganini qiling, adolatsiz ustunlikka intilmang

5. Bo‘linishdan ko‘ra birlik — "biz va ular" deb o‘ylashga qarshi turing

6. Global fuqarolik — siz nafaqat o‘z millatingizga, balki insoniyatga tegishlisiz

7. Huquqlar mas’uliyat bilan keladi — erkinlik tekin emas

8. Yerga g‘amxo‘rlik qiling — bizda bor yagona uy shu

9. Insoniyat safarda — siz kattaroq tarixning qismisiz

10. Umid harakatni amalga oshirishga imkon beradi — umidni tanlang

#### Bir narsani eslab qoling

Dunyoda borligingizning o‘zi bilan uni yaxshilaydigan inson bo‘ling.

Mehribon. Halol. Hurmatli. Hissa qo‘shuvchi. Ko‘priklar quruvchi.

Butun Xartiya mana shu hayotda mujassam.

---

TO‘RTINCHI QISM: BOLALAR UCHUN TALQIN

Bolalar uchun (8-12 yosh)

Biz istagan dunyo — Bolalar uchun

#### Hammaga berilgan va’da

Tasavvur qiling, shunday dunyoki unda:

* Hammaga adolatli munosabatda bo‘lishadi

* Insonlar mehribon va halol

* Biz bir-birimizga yordam beramiz

* Biz Yerga g‘amxo‘rlik qilamiz

* Hammada yetarli ovqat, suv va xavfsiz uy bor

Ushbu Xartiya — ana shunday dunyoni qurishga urinish haqidagi va’dadir.

#### Biz yagona oilamiz

Mana bir ajoyib narsa: Yer yuzidagi barcha odamlar bitta katta oila.

Bizda turli tillar bor. Turli ovqatlar. Ishlarni qilishning turli usullari. Lekin biz hammamiz insonmiz. Hammamiz baxtli bo‘lishni istaymiz. Hammamiz sevilishni istaymiz. Hammamiz xafa bo‘lamiz, qo‘rqamiz va quvonamiz.

Sizdan boshqacha ko‘rinadigan kimnidir ko‘rsangiz, eslang: u sizning uzoq qarindoshingiz. Haqiqatan ham! Barcha insonlar bir xil ajdodlardan tarqalgan.

#### Oltin qoida

Deyarli hamma, hamma joyda, ming yillar davomida bir narsaga kelishgan:

**Boshqalarga o‘zingga qanday munosabatda bo‘lishlarini istasang, shunday munosabatda bo‘l.**

* Agar insonlar sizga yomonlik qilishini istamasangiz, siz ham boshqalarga yomonlik qilmang.

* Agar insonlar siz bilan narsalarini baham ko‘rishini istasangiz, siz ham boshqalar bilan baham ko‘ring.

* Agar insonlar sizga haqiqatni aytishini istasangiz, siz ham haqiqatni ayting.

* Agar insonlar sizga mehribon bo‘lishini istasangiz, siz ham mehribon bo‘ling.

Bu juda oddiy. Va bu eng muhim qoidadir.

#### Mehribon, halol va hurmatli bo‘ling

**Mehribon bo‘ling**

Kichik mehribonliklar juda muhim. Kimga bo‘lsa ham tabassum qilish. Iloji bo‘lganda yordam berish. Yaxshi gap gapirish. Bu kichik narsalar dunyoni yaxshilaydi.

**Halol bo‘ling**

Yolg‘on gapirmang. Hatto qiyin bo‘lsa ham, haqiqatni ayting. Insonlar halol odamga ishonishlari mumkin.

**Hurmatli bo‘ling**

Hammaga go‘yo ular juda muhimdek munosabatda bo‘ling — chunki ular chindan ham shunday. Hatto sizdan farq qiladigan insonlarga ham. Hatto sizga unchalik yoqmaydigan insonlarga ham.

#### Suiiste’mol qilmasdan yordam bering

Hamma yordam berganda va hech kim aldamaganda, ishlar yaxshi ketadi.

* O‘z vazifangizni bajaring.

* Adolatli baham ko‘ring.

* Keragidan ortiq narsani olmang.

* O‘zingiz xohlagan narsaga erishish uchun insonlarni aldamang.

Eng yaxshi tuyg‘u — boshqalardan ko‘ra ko‘proq narsaga ega bo‘lish emas. Eng yaxshi tuyg‘u — hamma narsa hammada yetarli bo‘lganidir.

#### Biz birga kuchlimiz

Ba’zi odamlar bizni bir-birimiz bilan urishtirishga harakat qilishadi — bizga "ana u odamlar" yomon yoki qo‘rqinchli deb o‘rgatishadi.

Bunga ishonmang.

Boshqacha ko‘rinadigan, boshqacha gapiradigan yoki boshqa narsalarga ishonadigan odamlar — baribir odamlar. Ularning oilalari bor. Ularning his-tuyg‘ulari bor. Ularning orzulari bor.

Biz urishganimizdan ko‘ra, birga ishlaganimizda yaxshiroq natijaga erishamiz.

#### Har bir inson nimaga loyiq?

Har bir inson — jumladan siz ham — quyidagilarga loyiq:

* Xavfsiz uy

* Yetarli ovqat va toza suv

* Kasal bo‘lganda yordam

* O‘rganish imkoniyati

* O‘z fikrini aytish

* O‘zi uchun to‘g‘ri tuyulgan narsaga ishonish

* Adolatli muomala

* Toza havo va sog‘lom sayyora

* Mehribonlik va hurmat bilan muomala qilish

#### Har bir inson nima qilishga harakat qilishi kerak?

Huquqlarga ega bo‘lish mas’uliyatga ham ega bo‘lishni anglatadi:

* Mehribon bo‘ling — hatto hech kim ko‘rmayotgan bo‘lsa ham

* Halol bo‘ling — hatto bu qiyin bo‘lsa ham

* Jasur bo‘ling — to‘g‘ri narsani himoya qiling

* Yordamchi bo‘ling — ayniqsa muhtojlarga

* Minnatdor bo‘ling — bor narsangizni qadrlang

* Adolatli bo‘ling — aldamang yoki o‘z ulushingizdan ortig‘ini olmang

* Ehtiyotkor bo‘ling — narsalarni isrof qilmang

* Qiziquvchan bo‘ling — o‘rganishda va savol berishda davom eting

* Kechirimli bo‘ling — ginalarni abadiy saqlamang

* Shod bo‘ling — hayotdan zavqlaning!

* O‘zingiz bo‘ling — sizning o‘ziga xosligingiz juda muhim

#### O‘zingiz bo‘lish haqida

Siz maxsussiz — kimdandir yaxshiroq bo‘lganingiz uchun emas, balki sizga aynan o‘xshash boshqa hech kim yo‘qligi uchun.

Sizning qo‘lingizdan keladigan narsalar bor. Sizning o‘z fikrlaringiz bor. Sizda boshqa hech kim bera olmaydigan nimadir bor.

Siz narsalar yaratishingiz mumkin. Siz narsalar o‘rganishingiz mumkin. Siz insonlarga yordam berishingiz mumkin. Siz dunyoni bir oz bo‘lsa-da yaxshilashingiz mumkin.

Sizning qadringiz qanday ko‘rinishingiz, nimaga egaligingiz yoki qanday baho olishingizga bog‘liq emas. Siz shunchaki o‘zingiz bo‘lganingiz uchun muhimsiz.

#### Yer haqida

Yer — bizning uyimiz, shuningdek barcha hayvonlar, o‘simliklar va tirik mavjudotlarning uyidir.

Biz unga g‘amxo‘rlik qilishimiz kerak:

* Suvni yoki ovqatni isrof qilmang

* Axlat tashlamang

* Hayvonlar va o‘simliklarni himoya qiling

* Eslang: kelajakdagi bolalarga ham sog‘lom sayyora kerak bo‘ladi

#### Texnologiya haqida

Telefonlar, kompyuterlar va internet ajoyib vositalar bo‘lishi mumkin.

Lekin eslab qoling:

* Haqiqiy do‘stlar va haqiqiy suhbatlar hamma narsadan muhimroq

* Ekranlardan dam olish foydali

* Ba’zi ilovalar ulardan ajralish qiyin bo‘lishi uchun yaratilgan — buni biling

* Shaxsiy ma’lumotlaringiz maxfiy qolishi kerak

#### Umid qilish yaxshi narsa

Ba’zan dunyo qo‘rqinchli yoki xafaqonli bo‘lib tuyulishi mumkin. Buni his qilish tabiiy.

Lekin hamma narsa yaxshi tomonga o‘zgarishi mumkin. Insonlar o‘zgarishi mumkin. Muammolar hal qilinishi mumkin.

Umid qilish ahmoqlik emas. Bu jasoratdir. Va u sizga yaxshi ishlar qilishga yordam beradi.

#### Va’da

Agar hamma Oltin qoidaga amal qilishga urinsa — agar hamma mehribon, halol, jasur va yordamchi bo‘lishga urinsa — dunyo ancha yaxshi bo‘lardi.

Siz bugundan boshlab buning bir qismi bo‘lishingiz mumkin.

#### Eng qisqa xulosa

Yaxshi bo‘ling. Mehribon bo‘ling. Halol bo‘ling. Boshqalarga yordam bering. Biz hammamiz bitta oilamiz. Yerga g‘amxo‘rlik qiling. Va har doim umid qilish uchun asos bor.