TSHATARA YA LIFHASI LOTHE YA TSHIRUNZI TSHA VHATHU NA U BVELELA HA PULANETE

**Mbuno ya Mutatelo ya Vhathu**

---

ZWA NGOMU

**TSHIPIDA TSHA THOMO: TSHATARA YO FHELELAHO**

* Matsheno

* Tshipida I: Milayo ya Mutheo (Atiki 1-7)

* Tshipida II: Vhumuvhili na Zwishashu zwa Vhathu (Atiki 8-20)

* Tshipida III: Vhuḓifari na Vhuḓifhinduleli ha Matshilisano (Atiki 21-29)

* Tshipida IV: Vhuthihi na Mulalo (Atiki 30-33)

* Tshipida V: Pfanelo dza Vhathu (Atiki 34-43)

* Tshipida VI: Pfanelo dza Tshaka (Atiki 44-46)

* Tshipida VII: Pfanelo dza Matshilisano na Ikonomi (Atiki 47-52)

* Tshipida VIII: Pfanelo kha Tshifhinga tsha Didzhitha (Atiki 53-56)

* Tshipida IX: Thekhinolodzhi kha u Shumela Vhathu (Atiki 57-60)

* Tshipida X: Lifhasi ḽi Tshilaho (Atiki 61-64)

* Tshipida XI: Khwinisadzo (Atiki 65-70)

* Khwaṱhisedzo ya u Pfala

**TSHIPIDA TSHA VHUVHILI: VERSION YA LUAMBO LWO LELUWAHO**

**TSHIPIDA TSHA VHURARU: VERSION YA VHASWA**

**TSHIPIDA TSHA VHUNA: VERSION YA VHANA**

---

TSHIPIDA TSHA THOMO: TSHATARA YO FHELELAHO

MATSHENO

Rine, vhathu vha Lifhasi, ro vhumbanaho kha vhuvhathu hashu nahone ro vhoxwaho nga vhumatshelo hashu vhuthihi kha ino pulanete i tshilaho:

Ri tshi dzhia uri muvhathu muṅwe na muṅwe u na tshirunzi tsha mvelo na ndeme — hu sa londwi uri zwi pfesesiwa sa zwo fhiwaho nga Mudzimu, zwa mvelo, kana zwa vhuvhathu — zwine zwi nga si fhungudzwe nga tshithu;

Ri tshi ṱhogomela vhuṱali vhu re kha maitele oṱhe a vhurereli, a fhilosofi, na a kuthisela kwa mupo, zwine zwoṱhe zwa funza uri ri fanela u fara vhaṅwe u fana na zwine rine vhaṋe ra tama u farwa ngazwo;

Ri tshi pfesesa uri vhuvhathu vhu tshila kha vhushaka — vhushaka na vhaṅwe, na vhomakhulukuku na vhaḓaho, na mavu na maḓi na zwivhumbiwa zwoṱhe zwi tshilaho zwine ra fhaṱa navho ḽino Lifhasi;

Ri tshi khwaṱhisedza uri ri muṱa muthihi wa vhathu, ri na vhubvo vhuthihi na haya huthihi, nahone vhumatshelo hashu vhu dzhia nga u ṱhogomela uyu vhuthihi nahone ri tshi khunyeledza phambano dzashu;

Ri tshi guda kha zwithu zwi ṱungufhadzaho zwa matshimbidzele a kale — musi tshirunzi tshi tshi hanedzwa, musi tshaka dzi tshi lwa dzoṱhe, na musi Lifhasi ḽi tshi vhaiswa — nahone ro ḓiimisela u fhaṱa ḽifhasi ḽi re na u fulufhedzea na mulalo;

Ri tshi khwaṱhisedza uri vhathu a vha faneli u tou tsireledzwa fhedzi kha khombo, fhedzi vha fanela u bvelela — sa vhasiki, vhaṱoḓi vha ngoho, na vhapfumedzi vha ndeme ya vhoṱhe;

Ri tshi tenda uri vhuvhathu vhu kha lwendo lwa u bvelela, vhu kha ḓi vha vhuvhathu vhune ha nga vha hone, nahone murafho muṅwe na muṅwe u na tshifhinga na vhuḓifhinduleli ha u bveledza uyu mvelaphaanda ya vhoṱhe;

Ri tshi sedzana roṱhe na khaedu khulwane dza tshifhinga hashu — mitshelo ya mupo, thekhinolodzhi i thivhaho nḓila ya maanḓa a songo fanyiswaho, vhushayi na u sa lingana zwi re hone, na u tetemela ha mulalo — zwine hu si na lushaka kana vhathu vhane vha nga zwi piringulula vhe vhothe;

Ri tshi khwaṱhisedza uri pfanelo dzi na vhuḓifhinduleli, uri mbofholowo i shumela ndeme ya vhoṱhe, na uri mupfalo wa tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe u vhonala nga nḓila ine tsha fara ngazwo vhane vha vha vha si na maanḓa;

Nga zwenezwo ri fhululedza ino Tshatara ya Lifhasi Lothe ya Tshirunzi tsha Vhathu na u Bvelela ha Pulanete sa mbuno na muofhe wa vhathu vhoṱhe na tshaka dzoṱhe.

---

TSHIPIDA I: MILAYO YA MUTHEO

#### Atiki 1 — Mulayo wa Musuku

Mutheo wa ino Tshatara ndi vhuḓifari ha u fana, vhu re hone kha maitele oṱhe a vhuḓifari a tshoṱhe: Farani vhaṅwe u fana na zwine na tama vha tshi ni fara ngazwo. Ni songo itela vhaṅwe zwine na sa tame vha tshi ni itela. Uyu mulayo u swika kha vhathu vhoṱhe, zwitshavha, na tshaka. U ranga phanda vhushaka hashu na mirafho i ḓaho na mupo. U ri vhidzela uri ri sa tou iledza khombo fhedzi, fhedzi ri ṱoḓe zwivhuya zwa vhaṅwe.

#### Atiki 2 — Tshirunzi tsha Mvelo

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na tshirunzi tsha mvelo tshine tshi sa ḓitshimbidze nga vhuimo, mvelaphaanda, kana tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe. Ino tshirunzi tshi nga si fhiwe nga maanḓa maṅwe na maṅwe, nahone tshi nga si bviswe. Ndi tshisima tshine pfanelo dzoṱhe dza bva khadsho nahone ndi muofhe une nyito dzoṱhe dza fanela u haṱulwa ngazwo.

#### Atiki 3 — Muṱa Muthihi wa Vhathu

Vhuvhathu ndi muṱa muthihi. Fhasi ha phambano dzoṱhe dza mvelele, luambo, vhurereli, na lushaka, ri na vhubvo vhuthihi, mvelo i fanaho, na haya huthihi. Uyu vhuthihi a si tshipikwa tshine tsha fanela u khunyeledzwa fhedzi, fhedzi ndi ngoho ine ya fanela u ṱhogomelwa na u ṱhonifhiwa. Ro ṱangana roṱhe hu sa londwi uri ri a zwi ṱhogomela kana dza si zwi ṱhogomele; vhuṱali vhu kha u tshila nga u ralo.

#### Atiki 4 — Vhuthihi kha Phambano

Uyu muṱa muthihi wa vhathu u ḓivhonadzisa nga mvelele nnzhi, nyambo, vhurereli, na maitele. Ino phambano ndi lupfumo lune lwa fanela u dzhielwa ntha, a si thaidzo ine ya fanela u piringululwa. Hu si na mvelele na nthihi kana mbuno ya lifhasi i re na ngoho yoṱhe. Ri guda kha vhaṅwe, nahone phambano dzashu dzi ri pfumisa roṱhe. Vhuthihi ha ngoho vhu tanganedza phambano; a vhu i fhumisi.

#### Atiki 5 — u Ṱhogomela Lifhasi

Lifhasi ḽi tshimbidza vhutshilo hoṱhe nahone ḽi fanela u ṱhonifhiwa na u ṱhogomelwa hashu. Mupo u na ndeme i fhiraho u shumiswa hawo nga vhathu. Ri tshipida tsha vhutshilo, a ri ho thungo. Mutakalo wa vhuvhathu na mutakalo wa pulanete zwi tshipida tshithihi.

#### Atiki 6 — Vhuḓifhinduleli kha Mirafho i Ḓaho

Ri farelele Lifhasi kha vhane vha ḓo ḓa murahu hashu. Murafho muṅwe na muṅwe u fanela u humbula nga mivhuya ya phetho dzawo kha vha sa athu u bebwa. Ro vhidzelwa u vha vhomakhulukuku vhavhuya, ri tshi sia ḽifhasi ḽine ḽi nga kona u tshimbidza vhutshilo na fulufhelo.

#### Atiki 7 — Lwendo lwa Vhuvhathu

Vhuvhathu vhu kha lwendo lwa u bvelela — lwa vhuḓifari, matshilisano, na lwa muya — vhu kha ḓi vha zwine vhu nga vha zwone. Murafho muṅwe na muṅwe u dzhia mvelaphaanda na u kundwa ha vho vha rangelaho, nahone u na tshifhinga tsha u bveledza kha u fulufhedzea, vhuṱali, na u bvelela. Lwendo lwa vhoṱhe lwu fha ndeme kha vhutshilo ha muṅwe na muṅwe nahone lu ri vhidzela u pfumedza kha tshithu tshihulwane u fhira rine vhaṋe.

---

TSHIPIDA II: VHUMUVHILI NA ZWISHASHU ZWA VHATHU

#### Atiki 8 — Vhulenda

Vhulenda ndi vhuḓifari ha lifhasi lothe — vhune ha pfesesiwa nga vhana, vhu ṱhonifhiwa nga mvelele dzoṱhe, vhu ṱoḓwa nga vhoṱhe. Muvhathu muṅwe na muṅwe o vhidzelwa u vha na vhulenda: u ita zwithu nga u tshutshuludza, u humbulela, na u ṱhogomela vhaṅwe. Nyito ṱhukhu dza vhulenda dzi khwaṱhisedza vhutshilo ha ḓuvha na ḓuvha; u sa vha hone hadsho zwi ita uri ḽifhasi ḽi vhaise nahone ḽi vhe na phepho. Tshitshavha tshi ḓo bveledza vhulenda kha maitele awo, zwiimiswa, na pfunzo.

#### Atiki 9 — u Fulufhedzea na Ngoho

U fulufhedzea ndi mutheo wa u fhulufhela, nahone u fhulufhela ndi mutheo wa tshitshavha. Muvhathu muṅwe na muṅwe u ḓo lwisela u vha na ngoho kha maipfi na nyito — u amba ngoho, u fara dzingano, u ḓivhonadzisa na u vhonadzisa zwiimo nga nḓila yo teaho, na u hanedza u zwifha, u fhura, na u shumisa vhaṅwe. Tshitshavha tsho fhaṱwaho kha mazwifhi tshi nga si ime. Vhane vha amba ngoho, naho zwi tshi konḓa, vha shumela vhoṱhe.

#### Atiki 10 — Ṱhonifho

Muvhathu muṅwe na muṅwe o fanelwa u farwa nga ṱhonifho — u dzhielwa ntha sa tshivhumbiwa tsha ndeme, u thetsheleswa, na u dzhielwa ntha. Ṱhonifho a i ṱoḓi u tendelana; i ṱoḓi u ṱhogomela tshirunzi tsha muṅwe. U sa ṱhonifha, u dzhiela fhasi, na u ita muṅwe sa muṅwe o fhambanaho na vhathu ndi mbeu dza vhuhali. Tshitshavha tshi ḓo bveledza mvelele dza ṱhonifho kha phambano dzoṱhe.

#### Atiki 11 — Muvhathu sa Musiki

Muvhathu muṅwe na muṅwe o bebwa na vhukoni ha u sika, u humbula, u fhaṱa, na u pfumedza tshithu tsho khetheaho kha ḽifhasi. Uyu muya wa u sika ndi wa ndeme kha tshirunzi tsha vhathu. Tshitshavha tshi ḓo ṱhogomela vhusiki, tshi ḓo fha zwifhinga zwa mushumo wa ndeme na u ḓivhonadzisa, na u ṱhogomela uri muvhathu muṅwe na muṅwe u na zwifhiwa zwine a nga fha.

#### Atiki 12 — Ndeme ya u ḓi-dzhia na vhuimo

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bveledza kupfesele kwa ndeme ya u ḓi-dzhia kune kwa bva ngomu, hu si tou bva kha u khwaṱhisedzwa nga nnda fhedzi. Pfunzo na mvelele zwi ḓo bveledza u ḓi-ṱhonifha hu re na mutheo kha vhuḓifari, mivhuya, na mupfumedzo — hu si kha u vhusa vhaṅwe. Vhuthu ha muṅwe na muṅwe, kuvhonele, na nḓila zwi ḓo ṱhonifhiwa.

#### Atiki 13 — u Tama u ḓivha na u ṱoḓa Ngoho

U tama u pfesesa ndi zwa mutheo kha u vha muvhathu. Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo na vhuḓifhinduleli ha u ṱoḓa ngoho nga muhumbulo wo vuleaho, u vhudzisa, u guda, na u hula kha vhutshilo hoṱhe. Tshitshavha tshi ḓo ṱuṱuwedza u tama u ḓivha, u tsireledza u vhudzisa hu re na ngoho, na u ṱhonifha vhane vha ṱoḓa nḓivho kha u shumela vhuṱali.

#### Atiki 14 — u Fhulufhedzea hu re na u pfela vhuṱungu

U ṱoḓa u fulufhedzea zwi fanela u rangwa phanda nga u pfela vhuṱungu — vhukoni ha u pfesesa na u vha na maḓipfele a vhaṅwe. U fulufhedzea hu si na u pfela vhuṱungu hu vha vhuhali; u pfela vhuṱungu hu si na u fulufhedzea hu tendela vhukhakhi. Muvhathu muṅwe na muṅwe o vhidzelwa u imela zwone zwo teaho musi a tshi ṱoḓa u pfesesa na vhane a sa tendelane navho.

#### Atiki 15 — u Lwisela ha Mutakalo

Vhathu nga mvelo vha ṱoḓa u hula, u khwinisa, na u bvelela. Muṱaṱisano wa mutakalo une wa dzhiela ntha mushumo, wa ṱuṱuwedza u vha khwine, na u ṱhonifha vhaṱaṱisani u fanela u ṱuṱuwedzwa. Fhedzi, muṱaṱisano u songo vhuya wa imela vhuhali, u shumisa vhaṅwe, kana u vhulahwa ha vhaṅwe. Mvelaphaanda yo khunyeledzwaho nga u vhaisa vhaṅwe a si mvelaphaanda ya ngoho. Tshipikwa a si u kunda vhaṅwe, fhedzi ndi u ḓibveledza na u pfumedza kha zwoṱhe.

#### Atiki 16 — Vhuthu na u vha Tshipida tsha tshiṅwe

Muvhathu muṅwe na muṅwe o khethea nahone ha nga dovhi a vha hone, u na zwifhiwa zwo khetheaho, kuvhonele, na mupfumedzo. Ino vhuthu vhu ḓo ṱhogomelwa, hu si u thivhelwa. Nga tshifhinga tshi fanyiswaho, vhathu vha bvelela kha tshitshavha na u ṱangana. U fhambana ha vhuthu na u vha tshipida tsha tshiṅwe zwi fanela u farelelwa, hu si u piringululwa — zwoṱhe zwi a ṱoḓea kha vhuvhathu ho fhelelaho.

#### Atiki 17 — u Mangala na Lunako

Vhathu vha na vhukoni ha u mangala — u tshutshuludzwa nga lunako, lufhura, na vhuhulwane ha vhupo. Ino vhukoni ha u mangala ndi tshifhiwa tsha u bveledzwa, a si vhushayi ha u kundwa. Vhutsila, mupo, muzika, dzingano, na u humbula zwi fha muya zwiḽiwa. Tshitshavha tshi ḓo tsireledza fhethu ha lunako, u fhumula, na u humbula, nahone tshi nga si fhungudze vhutshilo ha vhathu kha u vha vhabveledzi na vhashumisi fhedzi.

#### Atiki 18 — u Linganyisa na u Fhelela

Vhutshilo vhu bvelelaho vhu ṱoḓa u linganyisa: vhukati ha u tama u bvelela na u fushea, vhukati ha u ḓi-khwinisa na u ḓi-ṱanganedza, vhukati ha mushumo na u awela, vhukati ha u fha na u dzhia. U ṱoḓa u vha na "zwinzhi" hu sa fheli zwi ranga phanda kha u vha fhungu. Vhuṱali vhu kha u ḓivha zwine zwa lingana, u vha hone kha vhutshilo nga nḓila ine ha vha ngayo, na u wana mulalo ngomu ha u lwisela.

#### Atiki 19 — Dakalo na u Pembela

Vhutshilo ho itelwa u tshiliwa nga dakalo. Mitambo, u sea, u pembela, na u takala a si u kulela kule na mushumo u lemeaho wa u tshila — ndi zwa ndeme kha u bvelela ha vhathu. Tshitshavha tshi ḓo ita fhethu ha u pembelela, u awela, na u ḓiphina nga vhutshilo fhedzi. Vhutshilo hu si na dakalo vhu a fhungudzea, hu sa londwi uri vhu na mishumo mingafhani.

#### Atiki 20 — Fulufhelo

Fulufhelo ndi vhuḓifari vhune ha ita uri vhuḓifari hoṱhe vhu konadzee. Ndi u fulufhedzea uri u lwisela hu na ndeme, uri vhumatshelo vhu nga vha khwine, uri vhuvhuya a si fhungu. Hu si na fulufhelo, tshivhindi tshi a kunda nahone nyito i a fhela. Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mitheo ya fulufhelo, na vhuḓifhinduleli ha u khwaṱhisedza fulufhelo kha vhaṅwe. U sa fulufhela a si u pfesesa zwa ngoho; ndi u ṋeula.

---

TSHIPIDA III: VHU ḒIFARI NA VHU ḒIFHINDULELI HA MATSHILISANO

#### Atiki 21 — Vhuḓifhinduleli kha vhaṅwe

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na mushumo wa u pfumedza kha u tshila ha mutakalo ha tshitshavha tshavo u ya nga vhukoni havho. Vhane vha vha na zwinzhi vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane ha u thusa vha re na ṱhoḓea. u vha na vhuthihi na vha si na maanḓa, vha shengulaho, na vha kulelo kule ndi vhuimo ha u vhibva ha vhuḓifari. Hu si na muṅwe ane a nga thusa ane a fanela u ima o lala musi vhaṅwe vha tshi shengula.

#### Atiki 22 — u Pfumedza hu si na u Shumisa vhaṅwe

Tshitshavha tshi bvelelaho ndi tshine muvhathu muṅwe na muṅwe a pfumedza u ya nga vhukoni hawe ho fhelelaho hu si na u ṱoḓa mbuelo i si na u fulufhedzea kha vhaṅwe. U dzhia zwinzhi u fhira tshipida tsha muṅwe, u shumisa mushumo wa vhaṅwe kana u fhulufhela, kana u ḓibveledza nga u dzhiela ndeme ya vhoṱhe fhasi zwi vhaisa tshitshavha. Tshipikwa a si mbuelo ya muthu, fhedzi ndi u bvelela ha vhoṱhe. Musi muṅwe na muṅwe a tshi pfumedza nahone hu si na ane a shumisa vhaṅwe, vhoṱhe vha a bvelela.

#### Atiki 23 — u vha na Vhuḓifari ha Ngoho

U vha na vhuḓifari ha ngoho zwi amba u fhelela — u vha muthu muthihi phuraivethe na phabuḽiki, u ita zwithu u ya nga ndeme dzau naho hu si na ane a khou sedza. Mutu wa vhuḓifari ha ngoho u fara dzingano, u ṱhonifha mbofho, nahone a nga fulufhedzea. Tshitshavha tshi shuma fhedzi musi vhathu vhanzhi vha tshi ita zwithu nga vhuḓifari ha ngoho tshifhinga tshinzhi.

#### Atiki 24 — u livhuwa na u ḓi-ṱukuwadza

Vhutshilo vhuvhuya vhu katela u livhuwa — u dzhiela ntha zwine ra vha ro zwi ṱanganedza kha muṱa, tshitshavha, mupo, na vho ri rangelaho. U livhuwa ndi mushumo wa u hanedza u dzhia zwithu sa zwashu; hu shandula nḓila ine ra vhona ngayo ḽifhasi na fhethu hashu khalo. U ḓi-ṱukuwadza hu dzhiela ntha mukanu wa nḓivho yashu, u pfumedza ha vhaṅwe kha mvelaphaanda yashu, na u ḓitika hashu kha maanḓa a re nnda ha u langa hashu. Zwoṱhe, u livhuwa na u ḓi-ṱukuwadza zwi ri vulela vhuṱali nahone zwi ri tsireledza kha u ḓigogoma.

#### Atiki 25 — u ṱhogomela zwishumiswa

Zwishumiswa — hu sa londwi uri ndi zwa muthu, tshitshavha, kana mupo — zwi fanela u shumiswa nga vhuṱali, a zwi faneli u tambiswa kana u kuvhanganywa fhedzi. U tambisa ndi vhutshinyi kha vha re na zwiṱuku na vha ḓaho murahu. Muṅwe na muṅwe u ḓo tshila u ya nga zwine a vha nazwo nahone a fara zwishumiswa zwa vhoṱhe sa tshithu tsha u fhulufhelwa, a si tshithu tsha u shumiswa fhedzi.

#### Atiki 26 — u sa shumisa vhuvhuya u fana na nḓila ya u ita zwa vhuthu

Vhulenda na u fulufhela ha vhaṅwe zwi nga si shumiswe. Vhane vha ṱanganedza thuso vha na vhuḓifhinduleli ha u i shumisa zwavhuya nahone, musi vha tshi kona, vha thuse vhaṅwe murahu. U shumisa vhulenda, tsharithi, kana zwivhuya zwa tshitshavha u itela mbuelo ya vhuthu ndi u xela ha mbofho ya matshilisano. Mbofholowo i ḓitika kha vhathu vhanzhi vha tshi ita zwithu nga u fulufhedzea tshifhinga tshinzhi.

#### Atiki 27 — Tshivhindi na Mbuno ya Vhuḓifari

U tshila zwavhuya zwi ṱoḓa tshivhindi — u ḓiimisela u imela ngoho na u fulufhedzea naho zwi tshi tura, u amba musi u fhumula zwi tshi ḓo vha zwo leluwa, na u ita zwone zwo teaho musi hu na u kombetshedzwa kana nyofho. Vhugala ha vhuḓifari hu tendela vhuvhi. Muvhathu muṅwe na muṅwe o vhidzelwa kha tshivhindi tsha u fhumula tsha vhuḓifari ha ngoho ha ḓuvha na ḓuvha nahone, musi zwi tshi ṱoḓea, tshivhindi tsha phabuḽiki tsha u ṱanziela.

#### Atiki 28 — u Fhangarela

Vhukoni ha u fhangarela — vhaṅwe na u ḓi-fhangarela — ndi zwa ndeme kha u fhodza na u tshela murahu. U farelela dzingano hu vhaisa ane a i farelela. U fhangarela a zwi ambi u hangwa, u fha tshiitisi, kana u ṱutshela u fulufhedzea; zwi amba u vhofholola maanḓa a dzingano na u vula tshifhinga tsha u pfumedzana. Hu si na u fhangarela, zwilonda a zwi fholi nahone mishumo ya u vhaisana i a bvelela.

#### Atiki 29 — u Shumela na u Pfumedza

Vhutshilo ha ndeme vhu waniwa hu si fhedzi kha zwine ra zwi ṱanganedza fhedzi kha zwine ra fha. U shumela vhaṅwe — muṱa, tshitshavha, na ḽifhasi ḽoṱhe — ndi tshisima tsha u fushea ho dzikaho na tshipikwa. Vhane vha shumela vha wana uri u fha zwi pfumisa mufhi. Tshitshavha tshi ḓo ṱhonifha vhane vha shumela nahone tshi ḓo bveledza kha vhathu vhoṱhe kupfesele kwa uri a ri fhano u itela rine vhaṋe fhedzi, fhedzi ri itela muṅwe na muṅwe.

---

TSHIPIDA IV: VHUTHIHI NA MULALO

#### Atiki 30 — u Vhumbana u fhira u fhambana

Vhumatshelo ha vhuvhathu vhu ḓitika kha vhukoni hashu ha u ḓa roṱhe u fhira u fhandekana. Maanḓa ane a fhandekanya — ṱharaibalizimu, luvhengo, vhuḓivhonadzi ha mazwifhi, nyofho ya muṅwe — zwi vhea mutakalo washu wa vhoṱhe khomboni nahone zwo ita zwithu zwi vhaisaho zwa matshimbidzele a kale. Muvhathu muṅwe na muṅwe o vhidzelwa u hanedza u lingedzwa ha u vhona ḽifhasi sa "rine u lwa navho," u ṱoḓa fhethu hu fanaho kha phambano dzoṱhe, na u fhaṱa maborogo u fhira mivhumbi. Vhuthihi a vhu ambi u fana; vhu amba u ṱhogomela vhuvhathu hashu hashu vhuthihi fhasi ha phambano dzoṱhe.

#### Atiki 31 — u hanedza Ṱharaibalizimu na u ita muṅwe u fana na muthu muṅwe

Maitele a u fhandekanya vhuvhathu kha "rine" na "vhone" — na u dzhiela fhasi vhane vha dzhiewa sa "vhaṅwe" — ndi mutheo wa luvhengo, u tovholwa, na u vhulaha lushaka. Muvhathu muṅwe na muṅwe u ḓo hanedza uyu maitele khae ene muṋe nahone a u hanedze kha tshitshavha tshawe. Hu si na tshigwada tshine tsha dzhiewa tshi si tshipida tsha vhathu. Hu si na vhathu vhane vha dzhiewa vha sa dzhieliwi ntha. Mutumbulu, muthu wa nnda, ane a vha o fhambanaho — na vhone ndi vhathu vho fhelelaho, vho fanyelwaho nga tshirunzi tsho fhelelaho.

#### Atiki 32 — Vhudzulapo ha Lifhasi

Muvhathu muṅwe na muṅwe ndi mudzulapo wa ḽifhasi nahone ndi mudzulapo wa tshitshavha tshawe na lushaka lwawe. Ino vhudzulapo ha ḽifhasi a vhu dzhie fhethu ha vhuimo vhuṅwe fhedzi vhu a vhu pfumisa. Khaedu dza tshifhinga hashu — u shanduka ha mutsho, malwadze, zwihali zwa nuklia, vhuṱali ha u sikiwa (AI) — zwi ṱoḓa u humbula na u ita zwithu sa vhuvhathu vhuthihi. u funa lushaka na vhuḓifhinduleli ha ḽifhasi a zwi lwi; zwoṱhe zwi nga farelelwa roṱhe. Mvelaphaanda ya tshitshavha tsha vhathu i sumba kha zwivhungu zwi vuleaho zwa u humbulela vhuḓifari.

#### Atiki 33 — Mulalo

Mulalo ndi zwinzhi u fhira u sa vha hone ha nndwa; ndi u vha hone ha u fulufhedzea, tshireledzo, na zwiimo zwa u bvelela ha vhathu. Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila kha mulalo. Tshitshavha tshi ḓo piringulula dzingano nga thambisano, u ambisana, na nḓila dza mulayo. Vhuhali vhu ḓo vha nḓila ya u fhedzisela, yo vhofhiwaho nga mikanu ya vhuḓifari. Vhane vha shumela mulalo — vhane vha pfumedzanya maswina, vhane vha fhumudza dzingano, vhane vha fhaṱa kupfesele — vha ita mushumo u khetheaho.

---

TSHIPIDA V: PFANELO DZA VHATHU

#### Atiki 34 — u Lingana

Vhathu vhoṱhe vha bebwa vha na mbofholowo na u lingana kha tshirunzi na pfanelo. Muvhathu muṅwe na muṅwe, hu si na u khethulula ha mufuta muṅwe na muṅwe — u katela lushaka, muvhala, mbeu, luambo, vhurereli, vhukoni ha politiki, vhubvo ha lushaka kana tshitshavha, ndaka, u bebwa, kana vhuimo vhuṅwe — u na pfanelo ya tsireledzo yo fhelelaho ya ino Tshatara.

#### Atiki 35 — Vhutshilo, Mbofholowo, na Tshireledzo

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya vhutshilo, mbofholowo, na tshireledzo tsha muthu. Hu si na ane a ḓo itelwa zwithu zwi vhaisaho, zwa vhuhali, zwi si na vhuvhathu, kana zwi dzhielaho fhasi. Hu si na ane a ḓo dzhiwa sa dzhaka kana mushumi a si na mbofholowo. Hu si na ane a ḓo dzhielwa vhutshilo kana mbofholowo zwi si na mulayo.

#### Atiki 36 — Mbofholowo ya Muhumbulo, Luvalo, na Vhurereli

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya muhumbulo, luvalo, na vhurereli. Zwenezwi zwi katela mbofholowo ya u vha na lutendo luṅwe na luṅwe kana u sa vha nalwo, u shandula lutendo lwa muthu, na u shumisa lutendo lwa muthu kha vhurabeli, pfunzo, na u ṱhogomela. Hu si na ane a ḓo kombetshedzwa kha mafhungo a lutendo.

#### Atiki 37 — Mbofholowo ya u ḓivhonadzisa na u wana Mafhungo

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u ḓivhonadzisa, u katela mbofholowo ya u ṱoḓa, u ṱanganedza, na u fha mafhungo na mihumbulo. Zwenezwi zwi katela mbofholowo ya dzigurannda na mifuta yoṱhe ya vhudavhidzani. Ino mbofholowo i na vhuḓifhinduleli nahone i nga fhungudzwa fhedzi musi zwi tshi ṱoḓea u itela u tsireledza pfanelo dza vhaṅwe kana ndeme dza phabuḽiki dza ndeme.

#### Atiki 38 — Mbofholowo ya u Kuvhangana na u Ṱangana

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kuvhangana nga mulalo na u vhumba na u ṱangana na madzangano, u katela madzangano a u tsireledza ndeme dzavho. Hu si na ane a nga kombetshedzwa u vha tshipida tsha dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe.

#### Atiki 39 — u dzhia tshipida kha Demokirasi

Maanḓa a muvhuso a ḓitika nga khumbulelo ya vhathu. Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhia tshipida kha u vhusa, nga nḓila ya u tou vha hone kana nga vhamirado vho khethiwaho nga mbofholowo, na u vouta kha khetho dza ngoho dzoṱhe na u lingana. Vhaswa vha na pfanelo ya u vha na ḽipfi ḽa ndeme kha phetho dzi kwama vhumatshelo havho.

#### Atiki 40 — u Fulufhedzea na Maitele a Mulayo

Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanda ha mulayo. Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u farwa zwavhuya nga khotho dzi si na ṱhongamelo, u dzhiewa o fhelela u swika a tshi wanwa o khakha, u wana muimeleli wa mulayo, na u wana thandululo i shumaho musi pfanelo dzi tshi vhaiswa. Hu si na ane a ḓo itelwa u farwa kana u vhofhiwa hu si na mulayo.

#### Atiki 41 — Phuraivethe

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya phuraivethe kha vhutshilo hawe, muṱa, haya, na vhudavhidzani. Ino pfanelo i swika kha u tsireledzwa ha mafhungo a muthu na datha. Hu si na ane a ḓo itelwa u sedzwa kana u dzhenelela kha mafhungo awe a phuraivethe zwi si na mulayo.

#### Atiki 42 — Mbofholowo ya u Tshimbila

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshimbila nga mbofholowo na u khetha fhethu ha u dzula. Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṱutshela shango ḽiṅwe na ḽiṅwe na u vhuya kha ḽawe. Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṱoḓa vhushavhelo kha u tovholwa. Nga nḓila i fanaho, muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzula kha haya hawe.

#### Atiki 43 — Muṱa na Tshitshavha

Muṱa, kha mifuta yawo yo fhambanaho, ndi tshipida tsha mutheo tsha tshitshavha tsho fanelwaho nga tsireledzo. Vhahulwane vha na pfanelo ya u vhinga nga mbofholowo na u tendelana ho fhelelaho na u vhumba muṱa. Vhana vha na pfanelo ya u ṱhogomelwa, tsireledzo, na mbofho dza muṱa. Zwitshavha zwi na pfanelo ya u farelela nḓila dzazwo dza vhutshilo na mbofho dza matshilisano.

---

TSHIPIDA VI: PFANELO DZA TSHAKA

#### Atiki 44 — u ḓi-khethela vhumatshelo

Tshaka dzoṱhe dzi na pfanelo ya u ḓivhudzisa vhumatshelo hadsho, u khetha vhuimo ha politiki hadsho, na u ṱoḓa mvelaphaanda ya ikonomi, matshilisano, na mvelele hadsho. Hu si na lushaka lune lwa ḓo dzhielwa nḓila hadsho dza u tshila kana pfanelo hadsho ya u vhumba vhumatshelo hadsho.

#### Atiki 45 — Vhaṱuku na Zwitshavha zwo Khetheaho

Vhathu vha tshipida tsha lushaka, vhurereli, luambo, kana mvelele dza vhaṱuku vha na pfanelo ya u ḓiphina nga mvelele yavho, u shumisa vhurereli havho, na u shumisa luambo lwavho. Vhuthu na u bvelela ha zwitshavha zwo khetheaho zwi ḓo tsireledzwa. Musi phetho dzi tshi kwama mavu, zwishumiswa, kana nḓila ya vhutshilo ya tshitshavha, u tendelana ha tshitshavha tshenetsho nga mbofholowo na mafhungo zwi ḓo ṱoḓiwa.

#### Atiki 46 — Ngoho na u Pfumedzana

Fhethu he ha itwa vhukhakhi vhuhulwane, vhathu vha na pfanelo ya ngoho, u ṱhogomelwa, na tshifhinga tsha u fhodzwa. U fulufhedzea hu katela hu si vhuḓifhinduleli fhedzi fhedzi na u pfumedzana. u fhaṱa vhumatshelo ha mulayo zwi ṱoḓa u vhala ha ngoho ha matshimbidzele a kale.

---

TSHIPIDA VII: PFANELO DZA MATSHILISANO NA IKONOMI

#### Atiki 47 — Vhuimo ho Teaho ha Vhutshilo

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya vhuimo ha vhutshilo ho teaho u itela mutakalo na u tshila zwavhuya, u katela zwiḽiwa, maḓi, zwiambaro, nnḓu, na shumelo dza ndeme. Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya tshireledzo kha tshifhinga tsha u ṱoḓa nnda ha u langa hawe. Hu si na ane a fanela u vha na nḓala kana u sa vha na nnḓu kha ḽifhasi ḽi re na zwinzhi.

#### Atiki 48 — Mushumo

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mushumo, kha zwiimo zwa u fulufhedzea, ndivho yo teaho, na tsireledzo kha u shumiswa. Vhashumi vha na pfanelo ya u dzudzanya na u ambisana roṱhe. Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u awela, u ḓiphina, na mikanu yo teaho ya tshifhinga tsha mushumo. Mushumo wa u kombetshedzwa u a iledzwa.

#### Atiki 49 — Pfunzo

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya pfunzo. Pfunzo i ḓo bveledza vhuthu ha vhathu ho fhelelaho, i bveledze u humbula ho dzikaho na vhusiki, i khwaṱhise ṱhonifho ya pfanelo na phambano, nahone i ṱuṱuwedze kupfesele vhukati ha vhathu vhoṱhe. Pfunzo ya mutheo i ḓo vha i si na tshelede nahone i ya u kombetshedzwa; pfunzo i bvelelaho i ḓo vha i tshi swikelelea kha vhoṱhe.

#### Atiki 50 — Mutakalo

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya vhuimo ha nṱhesa ha mutakalo wa muvhili na wa muhumbulo vhune ha swikelelea. Zwenezwi zwi katela u swikelela shumelo dza mutakalo, dzilafho dza ndeme, maḓi a u nwa o kunaho, zwiḽiwa zwo teaho, na zwiimo zwa vhutshilo zwa mutakalo. Mutakalo wa muhumbulo u ḓo fhiwa ndeme i fanaho na mutakalo wa muvhili.

#### Atiki 51 — Mvelele na Saintsi

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhia tshipida kha vhutshilo ha mvelele, u ḓiphina nga vhutsila, na u dzhia tshipida kha mbuelo ya mvelaphaanda ya saintsi. Nḓivho ya mvelo na lupfumo lwa mvelele zwi ḓo ṱhonifhiwa na u tsireledzwa. Mitshelo ya vhusiki ha vhathu na u tumbula zwi wela vhuvhathu hoṱhe.

#### Atiki 52 — Maitele a u Fulufhedzea a Ikonomi

Ikonomi i ḓo shumela u tshila ha mutakalo ha vhathu na mutakalo wa pulanete, hu si tou vha u kuvhanganya lupfumo fhedzi. Mbambadzo na zwa tshelede zwi ḓo vha zwa u fulufhedzea na u vhonadzisa. Tshaka dzoṱhe dzi na maanḓa kha zwishumiswa zwadsho zwa mvelo. Maitele a ikonomi ane a bveledza vhushayi kana u shumisa vhaṅwe a si a u fulufhedzea.

---

TSHIPIDA VIII: PFANELO KHA TSHIFHINGA TSHA DIDZHITHA

#### Atiki 53 — u swikelela Thekhinolodzhi ya Mafhungo

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela thekhinolodzhi ya didzhitha na zwiimo zwa vhudavhidzani zwi ṱoḓeaho u itela u dzhia tshipida kha tshitshavha tsha zwino. Mbuelo dza tshifhinga tsha mafhungo dzi ḓo kovhelwa vhathu vhanzhi, nahone thivhelo dza u swikelela dzi ḓo kunda nga zviṱuku nga zviṱuku.

#### Atiki 54 — u Tsireledzwa ha Datha

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tsireledzwa ha datha ya muthu. u kuvhanganya na u shumiswa ha mafhungo a muthu zwi ḓo vha zwa u vhonadzisa, hu fhungudzwe kha tshipikwa tsha mulayo, nahone zwi ḓo ḓitika nga u tendelana ha ndeme. Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ḓivha datha i farelelwaho nga hawe na u vha na datha i si ya ngoho kana i sa ṱoḓeiho i tshi khwiniswa kana u fhiswa.

#### Atiki 55 — Mbofholowo kha u sedzwa hu si na Mulayo

Hu si na muthu ane a ḓo itelwa u sedzwa hu si na mulayo kana zwi si na tsheo. u sedzwa ha vhudavhidzani kana mishumo hu fanela u tendelwa nga mulayo, hu vhe ho teaho, hu linganyiswe, nahone hu vhe na thogomelo i si na ṱhongamelo. Pfanelo ya vhudavhidzani ha phuraivethe i ḓo tsireledzwa.

#### Atiki 56 — u Vhonadzisa kha Phetho dza u ḓi-itela

Musi sisiteme dza u ḓi-itela dzi tshi ita phetho dzi kwama vhutshilo ha vhathu nga nḓila ya ndeme, vha kwameaho vha na pfanelo ya u pfesesa nḓila ine phetho dzo raloho dza itwa ngayo, u sedzwa nga vhathu, na u hanedza hu shumaho. Hu si na ane a ḓo itelwa u khethululwa nga sisiteme dza aḽigoritshimi.

---

TSHIPIDA IX: THEKHINOLODZHI KHA U SHUMELA VHATHU

#### Atiki 57 — Milayo ya u ranga phanda Thekhinolodzhi

Thekhinolodzhi i ḓo shumela vhuvhathu, a i nga vhi muvhuisi wa vhuvhathu. Thekhinolodzhi i na maanḓa, u katela vhuṱali ha u sikiwa (AI), i ḓo bveledzwa na u shumiswa nga nḓila ine ya ṱhonifha tshirunzi tsha vhathu, ya farelela vhukoni ha vhathu, ya ṱuṱuwedza u fulufhedzea, ya farelela u vhonadzisa, ya khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli, na u tsireledza kha khombo. Vhane vha sika na u vhea thekhinolodzhi vha na vhuḓifhinduleli ha mivhuya yadsho.

#### Atiki 58 — u langa ha Vhathu kha Phetho dza Ndeme

Phetho dza mivhuya vhuhulwane kha vhutshilo ha vhathu na mutakalo dzi ḓo dzula fhasi ha u langa ha vhathu ha ndeme. Mitshini a i nga fhiwi maanḓa a u ḓi-itela kha vhutshilo na lufu. u haṱula ha vhathu, vhuṱali, na vhuḓifhinduleli ha vhuḓifari zwi nga si fhiwe sisiteme dzi si na zwenezwo.

#### Atiki 59 — u Tsireledzwa kha Khombo ya Thekhinolodzhi

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tsireledzwa kha thekhinolodzhi yo sikiwaho u itela u shumisa vhathu, u fhura, kana u shumisa vhushayi ha vhathu. Tsireledzo yo khetheaho i ḓo fhiwa vhana na vhathu vha si na maanḓa. Musi thekhinolodzhi i tshi vhea khombo dza ndeme, vhuronwane vhu ḓo ranga phanda u shumiswa hadsho.

#### Atiki 60 — u farelela u ṱangana ha Vhathu

Thekhinolodzhi i ḓo khwinisa hu fhira u dzhia fhethu ha vhushaka ha vhathu ha ndeme na tshitshavha. Kha shumelo dza ndeme dzi kwama mutakalo wa vhathu, u khetha ha u amba na muthu hu ḓo farelelwa. Ndeme i sa fanyiswi ya u vha hone ha vhathu, u pfela vhuṱungu, na u ṱhogomela i ḓo ṱhogomelwa.

---

TSHIPIDA X: LIFHASI ḼI TSHILAHO

#### Atiki 61 — Pfanelo ya Mupo wa Mutakalo

Muvhathu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mupo o kunaho, wa mutakalo, na u tshimbidzea, u katela muya o kunaho, maḓi o tsireledzwaho, sisiteme dza mupo dza mutakalo, na kilaimathi yo dzikaho. u vhaiswa ha mupo hune ha vhea mutakalo wa vhathu na u tshila zwavhuya khomboni hu ḓo thivhelwa na u piringululwa.

#### Atiki 62 — Ṱhonifho ya Mupo

ḽifhasi ḽa mupo ḽi na ndeme i fhiraho u shumiswa hawo nga vhathu nahone ḽo fanyelwa nga ṱhonifho na tsireledzo. Sisiteme dza mupo, mifuta ya zwipuka na zwimela, na vhutshilo zwi ḓo farelelwa nahone, fhethu he ha vhaiswa, hu ḓo piringululwa. Vhane vha ḓitika nga mavu nahone vha a ṱhogomela vha ḓo vha na ḽipfi kha u ṱhogomelwa hawo.

#### Atiki 63 — u dzika ha Kilaimathi

Kilaimathi yo dzikaho ndi ya ndeme kha vhuthu ha vhathu na u bvelela ha vhutshilo. Tshaka dzoṱhe dzi na vhuḓifhinduleli ha u tsireledza sisiteme ya kilaimathi, na vhane vha pfumedza vhuhulwane kha u vhaiswa hadsho na vha re na vhukoni vhuhulwane vha na vhuḓifhinduleli vhuhulwane. Mishumo ya kilaimathi na u ḓowela zwi ḓo kovhelwa nga u fulufhedzea.

#### Atiki 64 — Mvelaphaanda i Tshimbidzeaho

Mvelaphaanda i ḓo fusha ṱhoḓea dza zwino hu si na u vhea vhukoni ha mirafho i ḓaho khomboni u itela u fusha hadsho. Mvelaphaanda ya ikonomi, u tshila ha mutakalo ha matshilisano, na tsireledzo ya mupo a zwi fhandekanywi nahone zwi a khwaṱhisedzana. Lushaka muṅwe na muṅwe lu na pfanelo ya u ṱoḓa mvelaphaanda u ya nga ndeme dzadsho na zwiimo.

---

TSHIPIDA XI: KHWINISADZO

#### Atiki 65 — Vhuḓifhinduleli ha Dzinnavu (States)

Dzinnavu dzi na vhuḓifhinduleli ha mutheo ha u ṱhonifha, u tsireledza, na u khunyeledza pfanelo dza ino Tshatara. Dzi ḓo fha thandululo dzi shumaho kha u vhaiswa nahone dzi khunyeledze pfanelo dzoṱhe u ya nga vhukoni hadsho ho fhelelaho. Dzinnavu dzi ḓo shumisana kha ḽifhasi ḽoṱhe u itela u piringulula khaedu dzi fhira maanḓa a lushaka na lwo nthihi.

#### Atiki 66 — Vhuḓifhinduleli ha Zwiimiswa

Khoporasi, madzangano, na zwiimiswa zwa mifuta yoṱhe zwi ḓo ṱhonifha pfanelo dza vhathu na mupo kha mishumo yadsho yoṱhe. Zwi ḓo ita zwithu nga u vhonadzisa, u thivhela khombo, nahone zwi vhe na vhuḓifhinduleli kha u vhaiswa hune zwa zwi ita. Maanḓa a ḓisa vhuḓifhinduleli.

#### Atiki 67 — Mikanu ya Pfanelo

Pfanelo dzi nga fhungudzwa fhedzi nga mulayo, fhedzi musi zwi tshi ṱoḓea u itela u tsireledza pfanelo dza vhaṅwe kana ndeme dza phabuḽiki dza ndeme, nahone fhedzi hu tshi dzhielwa ntha tshipikwa tshine tsha khou ṱoḓwa. Pfanelo dziṅwe dza mutheo — u katela mbofholowo kha zwithu zwi vhaisaho, vhudzhaka, na u dzhielwa vhutshilo hu si na mulayo — zwi nga si vhuye zwa fhiswa hu sa londwi zwiimo.

#### Atiki 68 — Thandululo na Vhuḓifhinduleli

Muvhathu muṅwe na muṅwe ane pfanelo dzawe dza vhaiswa u na pfanelo ya thandululo i shumaho. Maitele a u ḓi-itela a ḓo vha hone u itela u ṱanganedza mbilaelo, u ṱoḓisisa u vhaiswa, na u khwaṱhisedza vhuḓifhinduleli. Vhane vha vhonadzisa vhukhakhi vha ḓo tsireledzwa.

#### Atiki 69 — Pfunzo ya Pfanelo na Vhuḓifhinduleli

N nḓivho ya pfanelo na vhuḓifhinduleli i ḓo ṱuṱuwedzwa nga pfunzo kha vhuimo hoṱhe na kha vhutshilo hoṱhe. Muvhathu muṅwe na muṅwe u ḓo vha na tshifhinga tsha u guda nga ha ino Tshatara na nḓila ya u tshila nga milayo yayo. u vhumbwa ha vhuḓifari na vhuḓifari ha mudzulapo zwi ḓo bveledzwa roṱhe na nḓivho.

#### Atiki 70 — Kupfesele

Hu si na tshithu kha ino Tshatara tshine tsha ḓo pfesesiwa sa u fhungudza pfanelo iṅwe na iṅwe yo tsireledzwaho khwine huṅwe fhethu, kana u imela nyito iṅwe na iṅwe yo livhiswaho kha u vhulahwa ha pfanelo dzine ya dzi fhululedza. Ino Tshatara i ḓo vhalwa i tshi pfana na Universal Declaration of Human Rights na zwiṅwe zwishumiswa zwine zwa tsireledza tshirunzi tsha vhathu.

---

KHWAṰHISEDZO YA U PFALA

Ino Tshatara i dzhia mvelaphaanda ya vhuḓifari ya vhoṱhe ya vhuvhathu:

* Mulayo wa Musuku, wo funzwa nga maitele oṱhe a mvelaphaanda;

* Universal Declaration of Human Rights na dzingano dza ḽifhasi dzo ḓaho murahu;

* Vhusisiteme na dzitshatara dza tshaka dzi lwisela u fulufhedzea;

* Vhuṱali ha vhathu vha mupo vho tshilaho kha vhushaka na Lifhasi;

* Maṅwalo o khetheaho na pfunzo dza vhuḓifari dza vhurereli na fhilosofi dza ḽifhasi;

* Kupfesele kwa saikolodzhi, fhilosofi, na nḓivho ya vhathu nga ha zwine zwa ita uri vhathu vha bvelele.

Ri fha ino Tshatara a si sa ipfi ḽa u fhedzisela, fhedzi sa thandululo — kha thambisano, kha u ḓiimisela, na kha nyito ya vhoṱhe. I amba nga ha zwine zwa ri vhumbanya, hu si zwine zwa ri fhandekanya. A i weli lushaka, mvelele, kana lutendo na luthihi, fhedzi i wela vhoṱhe vhane vha khwaṱhisedza tshirunzi tsha muvhathu muṅwe na muṅwe na u dzhielwa ntha ha haya hashu ha vhoṱhe.

Ri muṱa muthihi wa vhathu kha pulanete ṱhukhu nthihi. Vhumatshelo hashu vhu vhofhiwa roṱhe. Nḓila ya u tshimbila a si u fhandekana fhedzi ndi vhuthihi; a si u shumisa vhaṅwe fhedzi ndi u pfumedza; a si u sa fulufhela fhedzi ndi fulufhelo.

Ino Tshatara i ri vhidzela hu si u tou ṱoḓa pfanelo dzashu fhedzi, fhedzi u vha mufuta wa vhathu vhane vha ṱhonifha pfanelo dza vhaṅwe — vhathu vha vhulenda, u fulufhedzea, tshivhindi, na vhuṱali. Vhathu vhane vha pfumedza hu si na u shumisa vhaṅwe. Vhathu vhane vha fhaṱa maborogo, hu si mivhumbi. Vhathu vho fanyelwaho nga lwendo lune vhuvhathu vhu khalo.

Uyu mbono u ri range phanda kha ḽifhasi ḽine muvhathu muṅwe na muṅwe a nga bvelela khalo, fhethu he u fulufhedzea na mulalo zwa kuvhatanana, fhethu he vhusiki ha vhathu ha shumela ndeme ya vhoṱhe, na fhethu he vhuvhathu ha tshila kha u pfana na Lifhasi ḽine ḽa ri farelela roṱhe.

**Yo fhululedzwa kha fulufhelo na vhuthihi  

u itela vhathu vhoṱhe, vha zwino na vha ḓaho  

sa muṱa muthihi wa vhathu**

---

TSHIPIDA TSHA VHUVHILI: VERSION YA LUAMBO LWO LELUWAHO

u itela Vhavhali vha Vhoṱhe

Tshatara ya Lifhasi Lothe — Yo Ṱalutshedzwa nga u Leluwa

#### Ndi mini uyu maṅwalo?

Ino ndi ndeme dzo kovhelwaho dza vhuvhathu hoṱhe. I ṱalutshedza:

* Nḓila ine muvhathu muṅwe na muṅwe a fanela u farwa ngayo

* Mufuta wa vhathu vhane ra fanela u lwisela u vha vhone

* Nḓila ine ra fanela u farana ngayo, zwitshavha zwashu, na pulanete yashu

* Pfanelo dzine muṅwe na muṅwe a vha nadsho

* Vhuḓifhinduleli vhune ha ḓa na dzo pfanelo

I dzhia vhuṱali kha vhurereli hoṱhe vhuhulwane, fhilosofi, na mvelele. Muhumbulo wa mutheo ndi wa kale na wa lifhasi lothe: fara vhaṅwe u fana na zwine wa tama u farwa ngazwo.

#### Mihumbulo Mihulwane

**1. Ri Muṱa Muthihi wa Vhathu**

Fhasi ha phambano dzashu dzoṱhe — mvelele, luambo, lutendo, lushaka — ri na vhuvhathu vhuthihi. Ri a fana u fhira u fhambana. Vhumatshelo hashu vhu ḓitika kha u ṱhogomela uyu vhuthihi.

**2. Muvhathu muṅwe na muṅwe u na Ndeme**

U na ndeme. Hu si nga ṱhoḓea ya zwine wa vha nazwo, zwine wa vha wo zwi khunyeledza, kana zwine muṅwe a zwi amba nga ha iwe. U na ndeme ngauri u muvhathu. Zwenezwi zwi nga si vhuye zwa bviswa.

**3. Vhani na Vhulenda, u Fulufhedzea, na Ṱhonifho**

Ino a si mihumbulo fhedzi — ndi mutheo wa tshitshavha tshiṅwe na tshiṅwe tshivhuya. Vhulenda vhu ita uri vhutshilo vhu konadzee. u fulufhedzea vhu ita uri u fhulufhela hu konadzee. Ṱhonifho i ṱhogomela tshirunzi tsha muvhathu muṅwe na muṅwe.

**4. Pfumedzani hu si na u Shumisa vhaṅwe**

Tshitshavha tshivhuya ndi tshine muṅwe na muṅwe a fha zwa khwine zwawe hu si na u dzhia mbuelo i si ya u fulufhedzea kha vhaṅwe. Musi muṅwe na muṅwe a tshi pfumedza nahone hu si na ane a shumisa vhaṅwe, vhoṱhe vha a bvelela.

**5. Vhuthihi u fhira u Fhandekana**

Maanḓa ane a ri fhandekanya — luvhengo, u khethulula, u humbula ha rine-u-lwa-navho — zwi vhea vhumatshelo hashu khomboni. Ri fanela u a hanedza na u ṱoḓa fhethu hu fanaho.

**6. Vhudzulapo ha Lifhasi**

A u wela tshitshavha tshau na lushaka lwau fhedzi, fhedzi u wela vhuvhathu. Khaedu khulwane dza tshifhinga hashu zwi ṱoḓa u humbula na u ita zwithu sa muṱa muthihi wa vhathu.

**7. Pfanelo dzi ḓa na Vhuḓifhinduleli**

U vha na pfanelo a zwi ambi uri ri nga ita zwiṅwe na zwiṅwe zwine ra zwi tama. Mbofholowo i shuma fhedzi musi vhathu vha tshi i shumisa nga vhuḓifhinduleli.

**8. u Ṱhogomela Lifhasi**

Pulanete ndi haya hashu fhedzi. Ri fanela u i tsireledza u itela rine vhaṋe na mirafho i ḓaho.

**9. Vhuvhathu vhu kha Lwendo**

Ri kha ḓi vha zwine ra nga vha zwone. Murafho muṅwe na muṅwe u nga bveledza u itela u fulufhedzea na u bvelela vhuhulwane.

**10. Hu na Tshiitisi tsha Fulufhelo**

Hu sa londwi thaidzo dzashu dzoṱhe, mvelaphaanda i a konadzea. Fulufhelo a si vhutsilu — ndi zwine zwa ita uri nyito i vhe na ndeme.

---

TSHIPIDA TSHA VHURARU: VERSION YA VHASWA

u itela Vhaswa (Minwaha ya 13-19)

Tshatara ya Lifhasi Lothe — u itela Vhaswa

#### Ino ndi nga ha iwe

Uyu maṅwalo ndi nga ha zwine muvhathu muṅwe na muṅwe a fanelwa ngazwo — u katela na iwe. Nahone ndi nga ha mufuta wa muthu ane wa nga vha ene.

A si milayo fhedzi. Ndi mbono wa zwine ḽifhasi ḽa nga vha zwone.

Muhumbulo wa ndeme u a leluwa: **Fara vhathu nga nḓila ine wa tama u farwa ngayo.**

Vhurereli vhuṅwe na vhuimo, mvelele iṅwe na iṅwe, muvhathu muṅwe na muṅwe o vhibvaho kha matshimbidzele a kale o amba muṅwe mufuta wa zwenezwi.

#### Roṱhe ri tshipida tshithihi

Hezwino tshithu tsha ndeme: ri muṱa muthihi wa vhathu.

Ee, ri na mvelele dzo fhambanaho, nyambo, vhurereli, na mashango. Fhedzi fhasi ha zwenezwo zwoṱhe, ri mufuta muthihi kha pulanete nthihi ṱhukhu. Vhumatshelo hashu vhu ṱanganyiswe naho ra si zwi tame.

Thaidzo dzine ra sedzana nadsho — u shanduka ha mutsho, AI, u sa lingana — a zwi londi mukanu. Ri zwi piringulula roṱhe kana a ri zwi piringululi na kaṱhi.

Zwenezwi a zwi ambi u ṋeula vhuthu hau. Wa nga funa shango ḽau NA u humbulela vhuvhathu. Unga ḓigala nga mvelele yau NA u ṱhonifha dza vhaṅwe. Zwenezwo a si u hanedzana — ndi u vhibva.

---

TSHIPIDA TSHA VHUNA: VERSION YA VHANA

u itela Vhana (Minwaha ya 8-12)

Ḽifhasi ḽine ra ḽi Tama — u itela Vhana

#### Fhululedzo u itela muṅwe na muṅwe

Humbulani ḽifhasi ḽine:

* Muṅwe na muṅwe a farwa nga u fulufhedzea

* Vhathu vha na vhulenda na u fulufhedzea

* Ri a thusana

* Ri ṱhogomela Lifhasi

* Muṅwe na muṅwe u na zwiḽiwa zwo linganaho, maMaḓi, na haya ho tsireledzwaho

Ino Tshatara ndi fhululedzo ya u lwisela u fhaṱa ḽeneḽo ḽifhasi.

#### Ri Muṱa Muthihi

Hezwino tshithu tshi mangadzaho: vhathu vhoṱhe kha Lifhasi ndi muṱa muthihi muhulwane.

Ri na nyambo dzo fhambanaho. Zwiḽiwa zwo fhambanaho. Nḓila dzo fhambanaho dza u ita zwithu. Fhedzi roṱhe ri vhathu. Roṱhe ri tama u takala. Roṱhe ri tama u funwa. Roṱhe ri a pfa vhuṱungu na u ofha na u takala.

Musi u tshi vhona muṅwe ane a vhonala o fhambana na iwe, humbula: ndi muzwala wau wa kule-kule. Ngoho! Vhathu vhoṱhe vha bva kha vhomakhulukuku vhuthihi.

#### Mulayo wa Musuku

Iṅwe na iṅwe fhethu, u itela miṅwaha ya gidi, vhathu vho tendelana kha tshithu tshithihi:

**Fara vhaṅwe nga nḓila ine wa tama u farwa ngayo.**

* Arali u sa tame vhathu vha tshi vha na vhuhali kha iwe, u songo vha na vhuhali kha vhaṅwe.

* Arali wa tama vhathu vha tshi kovhela na iwe, kovhela na vhaṅwe.

* Arali wa tama vhathu vha tshi u vhudza ngoho, vhudza ngoho.

* Arali wa tama vhathu vha tshi vha na vhulenda kha iwe, vha na vhulenda kha vhaṅwe.

Zwi a leluwa. Nahone ndi mulayo wa ndeme vhuhulwane u fhira yoṱhe.

#### Zwino u nga ita mini?

Arali muṅwe na muṅwe a nga lingedza u tevhela Mulayo wa Musuku — arali muṅwe na muṅwe a nga lingedza u vha na vhulenda, u fulufhedzea, u vha na tshivhindi, na u thusa — ḽifhasi ḽi ḓo vha khwine vhukuma.

U nga vha tshipida tsha u ita uri zwenezwo zwi itee, u thoma namusi.

#### Version pfufhisa vhuhulwane

Ivha muvhuya. Vha na vhulenda. Vha na u fulufhedzea. Thusa vhaṅwe. Roṱhe ri muṱa muthihi. Ṱhogomela Lifhasi. Nahone hu na tshiitisi tsha u fulufhelo tshifhinga tshoṱhe.