UMCHULI WEHLABATHI WONKE WESIDIMA SOLUNTU NOKUCHUMA KOMHLABA
**Umbono oManyeneyo woLuntu**
---
IZIQULATHO
**ISAHLUKO SOKUQUALA: UMCHULI OPHELELEYO**
* Intshayelelo
* Isigaba I: Imigaqo esiSiseko (Amanqaku 1-7)
* Isigaba II: Isimilo soMntu namaNqwenela (Amanqaku 8-20)
* Isigaba III: Isimilo Sokuziphatha noXanduva loLuntu (Amanqaku 21-29)
* Isigaba IV: Ubunye noXolo (Amanqaku 30-33)
* Isigaba V: Amalungelo oMntu ngokuGqalileyo (Amanqaku 34-43)
* Isigaba VI: Amalungelo eZizwe (Amanqaku 44-46)
* Isigaba VII: Amalungelo oLuntu nawezoQoqosho (Amanqaku 47-52)
* Isigaba VIII: Amalungelo kwiXesha leDijithali (Amanqaku 53-56)
* Isigaba IX: Itekhnoloji ekuncedeni uLuntu (Amanqaku 57-60)
* Isigaba X: Umhlaba oPhilayo (Amanqaku 61-64)
* Isigaba XI: UkuPhunyezwa (Amanqaku 65-70)
* Isiqinisekiso sokuVala
**ISAHLUKO SESIBINI: INGUQULELO YOLWIMI OLULULA**
**ISAHLUKO SESITHATHU: INGUQULELO YOLUTSHA**
**ISAHLUKO SESINE: INGUQULELO YABANTWANA**
---
ISAHLUKO SOKUQUALA: UMCHULI OPHELELEYO
INTSHAYELELO
Thina, zizwe zoMhlaba, simanyene kubuntu bethu ekshared ngabo kwaye sibotshwe likamva lethu elifanayo kule planethi iphilayo:
Sivuma ukuba wonke umntu unesidima nexabiso elingaphakathi kuye β nokuba kuthathwa njengesipho sikaThixo, isiphiwo sendalo, okanye isiseko sobuntu β kwaye akukho nto inokusiphungula eso sidima;
Sivuma ubulumko obufumaneka kulo lonke unqulo olukhulu, intanda-bulumko, nezithethe zemveli, zonke ezifundisa ukuba masiphathe abanye ngendlela thina esinqwenela ukuphathwa ngayo;
Siyaqonda ukuba uluntu luphila kubudlelwane β omnye nomnye, nabo bangaphambili (izinyanya) nabo bazayo, nomhlaba namanzi nazo zonke izinto eziphilayo ezabelana nathi ngalo Mhlaba;
Siqinisekisa ukuba siyimvelaphi enye nentsapho enye yoluntu, sabelana ngekhaya elinye, kwaye ikamva lethu lixhomekeke ekwamkeleni obu bunye ngelixa sihlonipha ukwahlukahlukana kwethu;
Sifunda kwiintlungu zembali β xa isidima sasingahlanjwa, xa izizwe zazixabene, naxa uMhlaba wawonzakaliswa β kwaye sizimisele ukwakha ihlabathi elinobulungisa nexolo;
Siqinisekisa ukuba abantu akufuneki nje ukuba bakhuselwe ekonzakalisweni, kodwa babizelwe ukuba bachume β njengabaqulunqi, abafuna inyaniso, nabo bafaka isandla kuluntu lonke;
Sikholelwa ukuba uluntu luhambo lophuhliso, lusekwinkqubo yokuba koko lunokuba kuko, kwaye isizukulwana ngasinye sinethuba noxanduva lokuqhubela phambili le nkqubo ekshared ngayo;
Sijamelana kunye nemiceli-mngeni emikhulu yexesha lethu β izisongelo zemozulu, itekhnoloji evelayo enamandla angakaze abonwe, indlala nentswela-bulungisa etshabalalisayo, nokuba maxongo koxolo β izinto ekungekho sizwe okanye bantu banokuzilungisa bebodwa;
Siqinisekisa ukuba amalungelo ahamba noxanduva, ukuba inkululeko isebenzela ubutyebi boluntu lonke, kwaye umlinganiselo wawo nawuphi na umbutho loluntu kukuba ubaphatha njani na abona bantu basesichengeni;
Sivakalisa lo Mchuli weHlabathi wonke weSidima soLuntu nokuChuma koMhlaba njengombono nemilinganiselo efanayo yabo bonke abantu nazo zonke izizwe.
---
ISIGABA I: IMIGAQO ESISISEKO
#### Inqaku 1 β Umthetho weGolide
Isiseko salo Mchuli kukunika nokuphiwa okusekelwe kwisimilo, okufumaneka kulo lonke isithethe sokuziphatha esizinzileyo: Phatha abanye ngendlela onqwenela ukuphathwa ngayo. Ungenzi kwabanye oko ungenqweneliyo ukuba kwenziwe kuwe. Lo mgaqo ubandakanya bonke abantu, uluntu, nezizwe. Ukhokela ubudlelwane bethu nezizukulwana ezizayo kunye nendalo. Usibizela ukuba singapheleli nje ekuphepheni ukwenzakalisa kodwa sifune ngenkuthalo okulungileyo kwabanye.
#### Inqaku 2 β Isidima Esizalwa Naso
Wonke umntu unesidima esizalwa naso esingaxhomekekanga nakuphi na ukubakho, impumelelo, okanye iwonga. Esi sidima asinakunikezelwa nangawaphi na amandla, kwaye asinakuhluthwa. Sisiseko apho onke amalungelo aphuma khona kwaye singumlinganiselo apho zonke izenzo kufuneka zigwetywe ngawo.
#### Inqaku 3 β Intsapho Enye yoLuntu
Uluntu luyintsapho enye. Ngaphantsi kwazo zonke iiyantlukwano zenkcubeko, ulwimi, ukholo, nezizwe, sabelana ngemvelaphi enye, indalo enye, nekhaya elinye. Obu bunye asiyonjongo emele iphunyezwe kodwa yinyaniso emele yamkelwe kwaye ihlonitshwe. Sisonke nokuba siyavuma okanye akunjalo; ubulumko bulele ekubeni siphile ngokunjalo.
#### Inqaku 4 β Ubunye kuKwahlukahlukana
Le ntsapho enye yoluntu izibonakalisa ngeenkcubeko ezininzi, iilwimi, iinkolo, nezithethe. Olu kwahlukahlukana bubutyebi obufanele kuxhatshwayo, hayi ingxaki emele isonjululwe. Akukho nanye impucuko okanye umbono wehlabathi ophethe yonke inyaniso. Sifunda omnye komnye, kwaye iiyantlukwano zethu zisityebisa sonke. Ubunye bokwenene bamkela ukwahlukahlukana; abubucimi.
#### Inqaku 5 β Ukukhathalela uMhlaba
Umhlaba uxhasa bonke ubomi kwaye ufanele intlonipho nolondolozo lwethu. Indalo inexabiso elingaphaya kokuba luncedo ebantwini. Siyinxalenye yobomi, asahlukananga nabo. Impilo yoluntu nempilo yeplanethi ayinakwahlulwa.
#### Inqaku 6 β Uxanduva kwiZizukulwana ezizayo
Siwuphathiswe uMhlaba ngenxa yabo baza kuza emva kwethu. Isizukulwana ngasinye kufuneka sicinge ngeziphumo zezigqibo zaso kwabo bangekazalwa. Sibizelwe ukuba sibe zizinyanya ezilungileyo, sishiye ihlabathi elikwaziyo ukuxhasa ubomi nethemba.
#### Inqaku 7 β Uhambo loLuntu
Uluntu luhambo lophuhliso β ngokokuziphatha, ekuhlaleni, nangesidima β lusekwinkqubo yokuba koko lunokuba kuko. Isizukulwana ngasinye sizuza ilifa lenkqubela phambili neziphoso zabo bangaphambili, kwaye sinethuba lokuqhubela phambili kubulungisa, ubulumko, nokuchuma okungakumbi. Olu hambo lokwabelana lunika intsingiselo kubomi bomntu ngamnye kwaye lusibizela ekubeni negalelo kwinto engaphezulu kwethu.
---
ISIGABA II: ISIMILO SOMNTU NAMANQWENELA
#### Inqaku 8 β Ububele
Ububele bobona buntu buxatyiswe hlabathi lonke β buyaqondwa ngabantwana, buhlonitshwa yiyo yonke inkcubeko, kwaye bufunwa ngabo bonke abantu. Wonke umntu ubizelwe ukuba nobubele: ukwenza izinto ngobunene, ngokuqwalasela abanye, nangononophelo. Izenzo ezincinci zobubele zixhasa ubomi bemihla ngemihla; ukungabikho kwazo kwenza ihlabathi libe rhabxa kwaye libande. Uluntu kufuneka lukhulise ububele kwizithethe zalo, kumaziko alo, nakwimfundo yalo.
#### Inqaku 9 β Ukunyaniseka nokuThetha inyaniso
Ukunyaniseka sisiseko sentembeko, kwaye intembeko sisiseko soluntu. Wonke umntu uya kuzama ukunyaniseka ngamazwi nangezenzo β ukuthetha inyaniso, ukugcina amadinga, ukuzimela ngokuchanekileyo, kwaye akhabe ubuxoki, ubuqhophololo, nokuqhatha. Uluntu olwakhiwe kubuxoki alunakuma. Abo bethetha inyaniso, naxa kunzima, bakhonza wonke umntu.
#### Inqaku 10 β Intlonipho
Wonke umntu ufanele ukuphathwa ngentlonipho β amkelwe njengomntu oxabisekileyo, ephulaphulwa, kwaye ethathwa njengobalulekileyo. Intlonipho ayifuni sivumelwano; ifuna ukwamkelwa kwesidima somnye mntu. Ukungahloniphi, ukudelela, nokujonga abanye njengezilwanyana yimbewu yenkohlakalo. Uluntu luya kukhulise iinkcubeko zentlonipho phakathi kwazo zonke iiyantlukwano.
#### Inqaku 11 β Umntu njengoMdali
Wonke umntu uzalwa enesakhono sokuqala, soku-imajina, sokwakha, kwaye afake isandla kwinto eyodwa emhlabeni. Lo moya wokuqala ubalulekile kwisidima somntu. Uluntu luya kukhulisa isakhono sokuqala, lunike amathuba omsebenzi onentsingiselo, kwaye lwamkele ukuba wonke umntu uneziphiwo anokuzinikela ngazo.
#### Inqaku 12 β Ukuzithemba neSazisi
Wonke umntu unelungelo lokuphuhlisa imvakalelo esempilweni yokuzithemba ephuma ngaphakathi, hayi nje evela kwabanye. Imfundo nenkcubeko ziya kukhulisa ukuzithemba okusekelwe kwisimilo, kwiinzame, negalelo β hayi ekoyiseni abanye. Isazisi somntu ngamnye esikhethekileyo, imibono yakhe, nendlela yakhe ziya kuhlonitshwa.
#### Inqaku 13 β Umdla nokufuna inyaniso
Umnqweno wokuqonda sisiseko sokuba mntu. Wonke umntu unelungelo noxanduva lokufuna inyaniso ngengqondo evulekileyo, ukubuza imibuzo, ukufunda, nokukhula ebomini bakhe bonke. Uluntu luya kukhuthaza umdla wokufunda, lukhusele uphando olunyanisekileyo, kwaye luhloniphe abo bafuna ulwazi olukhokelela kubulumko.
#### Inqaku 14 β Ubulungisa noluvelwano
Ukufunwa kobulungisa kufuneka kukhokelwe noluvelwano β amandla okuqonda nokwabelana ngeemvakalelo zabanye. Ubulungisa obungenanceba buba yinkohlakalo; inceba ngaphandle kobulungisa ivumela okubi. Wonke umntu ubizelwe ukumela okulungileyo ngelixa ezama nokuqonda nabo angavumelaniyo nabo.
#### Inqaku 15 β Iinzame ezisempilweni
Abantu ngokwendalo bafuna ukukhula, ukuphucula, nokugqwesa. Ukhuphiswano olusempilweni oluphakamisa umgangatho wokusebenza, olukhuthaza ukugqwesa, kwaye luhloniphe abo ukhuphisana nabo kufuneka lukhuthazwe. Nangona kunjalo, ukhuphiswano akufuneki nanini na lugwebel' inkohlakalo, ukuxhatshazwa, okanye ukutshabalaliswa kwabanye. Impumelelo efunyenwe ngokwenzakalisa abanye ayiyompumelelo yokwenene. Injongo akukho kukoyisa abanye kodwa kukuziphuhlisa wena kwaye ufake isandla kuluntu lonke.
#### Inqaku 16 β Ubunye bomntu nokuZivelela
Wonke umntu ukhethekile kwaye akanakuphindwa, uneziphiwo, imibono, neegalelo ezithile. Obu bume bakhe buya kukhuliswa, hayi ukucinywa. Ngaxeshanye, abantu bachuma kuluntu nakunxibelelwano. Ukungavisisani phakathi kobume bomntu nokuzivelela kuluntu kufuneka kulinganiswe, kungacinywa β zombini zibalulekile kubuntu obupheleleyo.
#### Inqaku 17 β Ukumangaliseka nobuhle
Abantu banako ukumangaliseka β ukuchukunyiswa bubuhle, iimfihlelo, kunye nobukhulu bobukho. Obu bume bokumangaliseka sisiphiwo esifanele kukhuliswa, hayi ubuthathaka obufanele koyiswa. Ubugcisa, indalo, umculo, amabali, nokucamngca kondla umphefumlo. Uluntu luya kukhusela iindawo zobuhle, ukuzola, nokucinga, kwaye aluyi kunciphisa ubomi bomntu ekubeni sisebenzi somveliso okanye umthengi kuphela.
#### Inqaku 18 β Ulungelelaniso nemfezeko
Ubomi obuchumileyo bufuna ulungelelaniso: phakathi kwamanqwenela nokwaneliseka, phakathi kokuphucula nokuzamkela, phakathi komsebenzi nokuphumla, phakathi kokupha nokwamkela. Ukufuna "okungakumbi" ngokungapheliyo kukhokelela ekubeni lilize. Ubulumko bulele ekwazini ukuba yintoni eyaneleyo, ekubeni khona ebomini njengoko bunjalo, nasekuphumleni ngelixa usenza iinzame.
#### Inqaku 19 β Uvuyo neMbhiyozo
Ubomi bumele buphilwe ngovuyo. Ukudlala, uburharha, imbhiyozo, nolonwabo asizozinto ezikususa kwimicimbi enzulu yobomi β zibalulekile ekuchumeni komntu. Uluntu luya kwenza indawo yeminyhadala, ukuphumla, nolonwabo olulula lobukho. Ubomi obungenavuyo buphungulwe isidima, nokuba bunoxanduva kangakanani na.
#### Inqaku 20 β Ithemba
Ithemba bubuntu obenza ukuba obunye ubuntu bukwazi ukubakho. Luqinisekiso lokuba iinzame zibalulekile, ukuba ikamva linokuba ngcono, nokuba ukulunga akulolize. Ngaphandle kwethemba, ukuba nkalipho kuyasilela kwaye isenzo siyayeka. Wonke umntu unelungelo lokufumana izizathu zokuba nethemba, noxanduva lokugcina ithemba kwabanye. Ukuncama asibobunyani; kukunikezela.
---
ISIGABA III: ISIMILO SOKUZIPHATHA NOXANDUVA LOLUNTU
#### Inqaku 21 β Uxanduva kwabanye
Wonke umntu unomsebenzi wokufaka isandla kwintlalo-ntle yoluntu lwakhe ngokwamandla akhe. Abo banobutyebi obungakumbi banoxanduva olungakumbi lokunceda abo bafuna uncedo. Ukuncedisana nabo basesichengeni, abasentlungwini, nabo bakhutshelwe ngaphandle luphawu lokukhula kwesimilo. Akukho mntu unokunceda ofanele ukuma ngezandla eziphakathi ngelixa abanye besonakala.
#### Inqaku 22 β Ukufaka isandla ngaphandle kokuxhaphaza
Uluntu oluchumileyo lulo apho wonke umntu efaka isandla ngandlela zonke anako ngayo ngaphandle kokufuna inzuzo engafanelekanga kwabanye. Ukuthatha okungaphezulu kwesabelo sakho, ukuxhaphaza umsebenzi okanye intembeko yabanye, okanye ukuziphakamisa ngokwenzakalisa uluntu lonke konakalisa ubuhlobo boluntu. Injongo asikokuzuza wena kodwa kukuchuma sonke. Xa wonke umntu efaka isandla kwaye kungekho mntu uxhaphazayo, sonke siyaphumelela.
#### Inqaku 23 β Ukunyaniseka ngokungagungqiyo
Ukunyaniseka kuthetha ukuba ngumntu opheleleyo β ube nguloo mntu mnye uwedwa naxa uphambi kwabantu, usenza izinto ngokuhambelana neenqobo zakho naxa kungekho mntu ukubukeleyo. Umntu onyanisekileyo ugcina amadinga, uhlonipha izithembiso, kwaye unokuthenjwa. Uluntu lusebenza kuphela xa abantu abaninzi benyanisekile ixesha elininzi.
#### Inqaku 24 β Umbululelo nokuthobeka
Ubomi obuhle buquka umbululelo β ukuxabisa oko sikufumene entsatsheni, kuluntu, kwindalo, nakubo bangaphambili. Umbululelo liyeza lokuziva unelungelo lokufumana yonke into; uguqula indlela esibona ngayo ihlabathi nendawo yethu kulo. Ukuthobeka kwamkela imida yolwazi lwethu, igalelo labanye kwimpumelelo yethu, nokuxhomekeka kwethu kumandla angaphezulu kwethu. Xa kunye, umbululelo nokuthobeka kusivulela ubulumko kwaye kusikhusela ekratshini.
#### Inqaku 25 β Ukulondolozwa kwemithombo yobutyebi
Imithombo yobutyebi β nokuba yeyomntu, eyoluntu, okanye eyendalo β kufuneka isetyenziswe ngobulumko, ingachithwa okanye ifunquzwe. Ukuchitha yityala kwabo banento encinci nakwabo baza kuza emva kwethu. Wonke umntu uya kuphila ngokwento anayo kwaye aphathe ubutyebi ekshared ngabo njengento ephathisiweyo, hayi njengento eyeyakho yokuxhaphaza.
#### Inqaku 26 β Ukungaxhaphazi imfene-ye-gqabi (Goodwill)
Ukupha nentembeko yabanye akufuneki kuxhatshazwe. Abo bafumana uncedo banoxanduva lokulusebenzisa kakuhle kwaye, xa benako, bancede abanye. Ukuthatha inzuzo yobubele, isisa, okanye ubutyebi boluntu ngenxa yobugovu kukungcatsha uqhoboshelo loluntu. Inkululeko ixhomekeke kubantu abaninzi abenza izinto ngenjongo entle ixesha elininzi.
#### Inqaku 27 β Ukunkalipha nokuzimisela ngokwesimilo
Ukuphila kakuhle kufuna ukunkalipha β ukuzimisela ukumela inyaniso nobulungisa naxa kunzima, ukuthetha naxa ukuthula bekunokuba lula, nokwenza okulungileyo phambi kwengcinezelo okanye uloyiko. Ukoyika ngokwesimilo kuvula indlela kobubi. Wonke umntu ubizelwe kunkalipho ezolileyo yokunyaniseka kwemihla ngemihla kwaye, naxa kufuneka, kunkalipho yabantu bonke yokungqina inyaniso.
#### Inqaku 28 β Uxolo (Uxolo/Forgiveness)
Amandla oxolo β kwabanye nakwisiqu sakho β abalulekile ekunyangeni nasekuqhubeleni phambili. Ukubamba inzondo kunakalisa lowo uyibambileyo. Uxolo akuthethi kulibala, ukuxolela isenzo esibi, okanye ukulahla ubulungisa; kuthetha ukukhulisa isandla sentshukumo kwaye uvule amathuba oxolelaniso. Ngaphandle koxolo, amanxeba awaze aphole kwaye imijikelezo yokwenzakalisa iyaqhubeka.
#### Inqaku 29 β Inkonzo negalelo
Ubomi obunentsingiselo abufumaneki kuphela kwinto esiyifumanayo kodwa nakwinto esiyiphayo. Inkonzo kwabanye β entsatsheni, kuluntu, nakwihlabathi liphela β ngumthombo wokwaneliseka okunzulu nenjongo. Abo bakhonzayo bafumanisa ukuba ukupha kutyebisa lowo uphayo. Uluntu luya kuhlonipha abo bakhonzayo kwaye luya kukhulisa kubo bonke abantu ukuqonda ukuba asilapha ngenxa yethu kuphela, kodwa sikhonzelana.
---
ISIGABA IV: UBUNYE NOXOLO
#### Inqaku 30 β Ukumanyana ngaphezu koKwahlukana
Ikamva loluntu lixhomekeke kumandla ethu okuhlangana endaweni yokukrazulana. Amandla ahlulayo β ubuqela (tribalism), ucalucalulo, ubuqhophololo bepolitiki, uloyiko lomnye mntu β asongela intlalontle yethu sonke kwaye abangele amashwangusha amakhulu embali. Wonke umntu ubizelwe ukuxhathisa isishumane sokubona ihlabathi njenge "thina nabo," ukufuna umhlaba ofanayo phakathi kweeyantlukwano, nokwakha iibhulorho endaweni yeendonga. Ubunye akuthethi kufana; kuthetha ukwamkela ubuntu bethu ekshared ngabo ngaphantsi kwazo zonke iiyantlukwano.
#### Inqaku 31 β Ukukhabha uBuqela nokuBenza abanye babe "ngaBanye" (Othering)
Umkhwa wokwahlula uluntu ube yi "thina" na "bo" β nokuthatha abo babizwa ngokuba "ngabanye" njengezinto ezingengabo abantu β yingcambu yocalucalulo, intshutshiso, nembubhiso yezizwe (genocide). Wonke umntu uya kuxhathisa lo mkhwa kuye kwaye awuchase eluntwini lwakhe. Akukho qela lingengobantu. Akukho bantu banokulahlwa njengenkunkuma. Owasemzini, umntu wasemanye amazwe, lowo wahlukileyo β nabo bangabantu ngokupheleleyo, kwaye bafanele isidima ngokupheleleyo.
#### Inqaku 32 β Ubumi beHlabathi (Global Citizenship)
Wonke umntu ngummi wehlabathi kwakunye nommi woluntu lwakhe nesizwe sakhe. Obu bumi behlabathi abuthathi ndawo yezinye iinkonzo kodwa buyazizalisa. Imiceli-mngeni yexesha lethu β utshintsho lwemozulu, izifo ezitshabalalisayo, izixhobo zenyukliya, ubukrelekrele bokwenziwa (AI) β ifuna ukucinga nokwenza njengoluntu olunye. Ukuthanda ilizwe noxanduva lwehlabathi aziphikisani; zombini zinokubanjwa kunye. Ukuzivelela koluntu kukhokelela kwizangqa ezibanzi zolondolozo lwabasemazingeni.
#### Inqaku 33 β Uxolo
Uxolo lungaphezulu kokungabikho kwemfazwe; lukhona xa kukho ubulungisa, ukhuseleko, neemeko zokuchuma koluntu. Wonke umntu unelungelo lokuphila ngoxolo. Uluntu luya kusombulula iingxwabangxwaba ngengxoxo, uthethwano, neendlela ezisemthethweni. Ugonyamelo luya kuba yinto yokugqibela, ethintelwe yimida yokuziphatha. Abo basebenzela uxolo β abaxolelanisa iintshaba, abazolisa iingxabano, abakha ukuqonda β benza umsebenzi ongcwele.
---
ISIGABA V: AMALUNGELO OMNTU NGOKUGQALILEYO
#### Inqaku 34 β Ukulingana
Bonke abantu bazalwa bekhululekile kwaye belingana ngesidima nangamalungelo. Wonke umntu, ngaphandle kocalucalulo lwanantoni na β kuquka uhlanga, ibala, isini, ulwimi, unqulo, uluvo lwezopolitiko, imvelaphi yesizwe okanye yentlalo, ubutyebi, ukuzalwa, okanye ezinye iimeko β unelungelo lokukhuselwa ngokupheleleyo ngu lo Mchuli.
#### Inqaku 35 β Ubomi, iNkululeko, noKhuseleko
Wonke umntu unelungelo lobomi, inkululeko, nokukhuseleka. Akukho mntu uya kuthuthunjiswa okanye aphathwe ngenkohlakalo, ngokungenabuntu, okanye ngendlela ehlazisayo. Akukho mntu uya kugcinwa ebukhobokeni okanye ekukhonzeni ngenkani. Akukho mntu uya kuhluthwa ubomi okanye inkululeko ngokungekho mthethweni.
#### Inqaku 36 β INkululeko yokuCinga, uSazela, noNqulo
Wonke umntu unelungelo lenkululeko yokucinga, yesazela, neyonqulo. Oku kuquka inkululeko yokubamba naluphi na ukholo okanye ukungabikho kwalo, ukutshintsha iinkolelo zakho, nokusebenzisa ukholo lwakho elunqulweni, ekufundiseni, nasekubonakaliseni. Akukho mntu uya kunyanzelwa kwimicimbi yokholo.
#### Inqaku 37 β INkululeko yoLuvakaliso nengOlwazi
Wonke umntu unelungelo lenkululeko yokuvakalisa uluvo, kuquka inkululeko yokufuna, yokufumana, neyokwabelana ngolwazi nemibono. Oku kuquka inkululeko yeendaba nazo zonke iindlela zonxibelelwano. Ezi nkululeko zihamba noxanduva kwaye zinokuthintelwa kuphela xa kufuneka ukukhusela amalungelo abanye okanye iimfuno zoluntu ezibalulekileyo.
#### Inqaku 38 β INkululeko yoHlanganiso noMbutho
Wonke umntu unelungelo lokuhlangana ngoxolo kwaye aqulunqe okanye ajoyine imibutho, kuquka imibutho yokukhusela iimfuno zabo. Akukho mntu unokunyanzelwa ukuba abe lilungu lalo naluphi na umbutho.
#### Inqaku 39 β INkxaxheba yeDemokhrasi
Igunya likarhulumente lisekelwe kwintando yabantu. Wonke umntu unelungelo lokuthatha inxaxheba kulawulo, ngokungqalileyo okanye ngabameli abakhethwe ngokukhululekileyo, nokuvota kunyulo lokwenene olunoluvoto lwehlabathi nolulinganayo. Ulutsha lunelungelo lokuvakalisa uluvo lwalo ngokunentsingiselo kwizigqibo ezichaphazela ikamva lwalo.
#### Inqaku 40 β Ubulungisa neNkqubo esemthethweni
Bonke abantu balingana phambi komthetho. Wonke umntu unelungelo lokuphathwa ngokufanelekileyo ziinkundla ezingakhethi cala, ukuthathwa njengomsulwa de kubonakaliswe ukuba unetyala, ukufumana amagqwetha, noncedo olusebenzayo xa amalungelo ephuliwe. Akukho mntu uya kubanjwa okanye avalelwe ngokungekho mthethweni.
#### Inqaku 41 β Ubume boBucala (Privacy)
Wonke umntu unelungelo lobume bobucala ebomini bakhe, entsatsheni, ekhaya, nasekunxibelelaneni kwakhe. Eli lungelo linabela kukhuseleko lolwazi lomntu neenkcukacha (data). Akukho mntu uya kuhloliswa okanye afakwe isandla kwimicimbi yakhe yabucala ngokungekho mthethweni.
#### Inqaku 42 β INkululeko yoHambo
Wonke umntu unelungelo lokuhamba ngokukhululekileyo nokukhetha indawo ahlala kuyo. Wonke umntu unelungelo lokushiya naliphi na ilizwe kwaye abuyele kwelakhe. Wonke umntu unelungelo lokufuna ikhusi kintshutshiso. Ngokufanayo, wonke umntu unelungelo lokuhlala kwilizwe lakowabo.
#### Inqaku 43 β Intsapho noluNtu
Intsapho, ngeendlela zayo ezahlukeneyo, licandelo elisisiseko soluntu elifanele kukhuselwa. Abantu abadala banelungelo lokutshata ngemvume ekhululekileyo nepheleleyo kwaye baqale intsapho. Abantwana banelungelo lononophelo, ukhuseleko, namaqhina entsapho. Uluntu lunelungelo lokugcina iindlela zalo zobomi namaqhina entlalo.
---
ISIGABA VI: AMALUNGELO EZIZWE
#### Inqaku 44 β UkuziGqibela ngeKamva (Self-Determination)
Zonke izizwe zinelungelo lokuzigqibela ngekamva lazo, ukukhetha ubume bazo bezopolitiko, nokufuna uphuhliso lwazo lwezoqoqosho, entlalweni, nenkcubeko. Akukho sizwe siya kuhluthwa iindlela zaso zokuphila okanye ilungelo laso lokubumba ikamva laso.
#### Inqaku 45 β AmaChashaza noluNtu olukhethekileyo
Abantu abakumaqela amancinci ngokohlanga, unqulo, ulwimi, okanye inkcubeko banelungelo lokunandipha inkcubeko yabo, ukusebenzisa unqulo lwabo, nokusebenzisa ulwimi lwabo. Isazisi nokuchuma kwayo yonke imiphakathi eyodwa kuya kukhuselwa. Xa izigqibo zichaphazela kakhulu imihlaba yoluntu, ubutyebi, okanye indlela yokuphila, imvume ekhululekileyo, yangaphambili, kwaye enolwazi iya kufunwa.
#### Inqaku 46 β Inyaniso noXolelaniso
Apho kwenziwe khona iziphoso ezinzulu, izizwe zinelungelo lenyaniso, ukwamkelwa kwazo, nethuba lokunyangwa. Ubulungisa buquka hayi nje ukuphendula kodwa noxolelaniso. Ukwakha ikamva elinoxolo kufuna ukujamelana nenyaniso yexesha elidlulileyo.
---
ISIGABA VII: AMALUNGELO OLUNTU NAWEZOQOQOSHO
#### Inqaku 47 β Umgangatho woBomi ofanelekileyo
Wonke umntu unelungelo lomgangatho wobomi ofanelekileyo kwimpilo nentlalontle, kuquka ukutya, amanzi, impahla, indlu, neenkonzo ezibalulekileyo. Wonke umntu unelungelo lokukhuseleka ngamaxesha obunzima angaphaya kwamandla akhe. Akukho mntu ufanele alale elambile okanye angabi nakhaya kwihlabathi elinobutyebi obuninzi.
#### Inqaku 48 β Umsebenzi
Wonke umntu unelungelo lokusebenza, iimeko ezifanelekileyo, umvuzo wobulungisa, nokukhuselwa ekuxhatshazweni. Abasebenzi banelungelo lokuziqulunqa noxoxisana ngokuhlanganyela. Wonke umntu unelungelo lokuphumla, ixesha lokonwaba, nemida efanelekileyo yeeyure zomsebenzi. Umsebenzi owenziwa ngenkani awuvunyelwa.
#### Inqaku 49 β Imfundo
Wonke umntu unelungelo lemfundo. Imfundo iya kuphuhlisa ubuntu obupheleleyo, ikhulise ukucinga nzulu nesakhono sokuqala, yomeleze intlonipho yamalungelo nokwahlukahlukana, kwaye ikhulise ukuqonda phakathi kwazo zonke izizwe. Imfundo yaseprayimari iya kuba simahla kwaye inyanzeliswe; imfundo engaphezulu iya kufikeleleka kuye wonke umntu ngokuthe ngcembe.
#### Inqaku 50 β Impilo
Wonke umntu unelungelo lelona zinga liphezulu lempilo yomzimba neyengqondo. Oku kuquka ukufikelela kukhathalelo lwempilo, amayeza abalulekileyo, amanzi acocekileyo, isondlo esifanelekileyo, neemeko zokuphila ezisempilweni. Impilo yengqondo iya kunikwa ukubaluleka okulinganayo nempilo yomzimba.
#### Inqaku 51 β Inkcubeko neNzululwazi
Wonke umntu unelungelo lokuthatha inxaxheba kubomi benkcubeko, ukunandipha ubugcisa, nokwabelana ngeenzuzo zenqubela phambili yenzululwazi. Ulwazi lwemveli nelifa lenkcubeko kuya kuhlonitshwa kwaye kukhuselwe. Iziqhamo zokuqala nokuqulunqwa koluntu zezoluntu lonke ekugqibeleni.
#### Inqaku 52 β UCwangco loQoqosho oluLungileyo
Uqoqosho luya kusebenzela intlalo-ntle yoluntu nempilo yeplanethi, hayi nje ukuqokelelwa kobutyebi. Urhwebo nezezimali ziya kuba nobulungisa kwaye zicace. Zonke izizwe zinobukhosi kubutyebi bazo bendalo. Amalungiselelo ezoqoqosho agcina indlala okanye ukuxhatshazwa akakho sikweni.
---
ISIGABA VIII: AMALUNGELO KWIXESHA LEDIJITHALI
#### Inqaku 53 β UFikelelo kwiTekhnoloji yoLwazi
Wonke umntu unelungelo lokufikelela kwiitekhnoloji zedijithali nakuphuhliso lonxibelelwano oluyimfuneko ekuthatheni inxaxheba kuluntu lwanamhlanje. Inzuzo yexesha lolwazi iya kwabelwana ngayo ngokubanzi, kwaye imiqobo yofikelelo iya koyiswa ngokuthe ngcembe.
#### Inqaku 54 β UKhuseleko lweenkcukacha (Data Protection)
Wonke umntu unelungelo lokukhuselwa kweenkcukacha zakhe zabucala. Ukuqokelelwa nokusetyenziswa kolwazi lomntu kuya kucaca, kuthintelwe kwiinjongo ezisemthethweni, kwaye kuxhomekeke kwimvume enentsingiselo. Wonke umntu unelungelo lokwazi ukuba luluphi ulwazi olugciniweyo ngaye kwaye alungiswe okanye acinywe amagama angachanekanga okanye angabalulekanga.
#### Inqaku 55 β INkululeko kuHlolo olungekho mthethweni
Akukho mntu uya kuhlolwa ngokungekho mthethweni. Ukubekwa kweliso kunxibelelwano okanye imisebenzi kufuneka kugunyaziswe ngumthetho, kube yimfuneko, kulinganiswe, kwaye kuxhomekeke kulawulo oluzimeleyo. Ilungelo lonxibelelwano lwabucala liya kukhuselwa.
#### Inqaku 56 β Ukucaca kwiZigqibo ezenziwa zoomatshini (Automated Decisions)
Xa iinkqubo ezenziwa zoomatshini zisenza okanye ziphembelela izigqibo ezichaphazela kakhulu ubomi babantu, abo bachaphazelekayo banelungelo lokuqonda indlela ezenziwa ngayo ezo zigqibo, uphononongo lwabantu, nocuphiwo olusebenzayo. Akukho mntu uya kucalulwa ziinkqubo ze-algorithm.
---
ISIGABA IX: ITEKHNOLOJI EKUNCEDENI YOLUNTU
#### Inqaku 57 β ImiGaqo eKhokelayo yeTekhnoloji
Itekhnoloji iya kukhonza uluntu, ayiyi kuba yinkosi yalo. Itekhnoloji enamandla, kuquka ubukrelekrele bokwenziwa (AI), iya kuphuhliswa kwaye isetyenziswe ngeendlela ezihlonipha isidima somntu, zigcina amandla omntu, zikhuthaza ubulungisa, zigcina ukucaca, ziqinisekisa ukuphendula, kwaye zikhusela ekonakaleni. Abo baqulunqa kwaye basebenzisa itekhnoloji banoxanduva lwemiphumo yayo.
#### Inqaku 58 β Ulawulo loMntu kwiZigqibo ezibalulekileyo
Izigqibo ezineziphumo ezunzulu kubomi bomntu nentlalo-ntle ziya kuhlala ziphantsi kolawulo olubambekayo lomntu. Oomatshini abayi kunikwa amandla okuzimela kubomi nasekokufeni. Isigqibo somntu, ubulumko, noxanduva lokuziphatha akunakuphathiswa iinkqubo ezingenazo ezo zinto.
#### Inqaku 59 β UKhuseleko kuWenzakaliswa yiTekhnoloji
Wonke umntu unelungelo lokukhuselwa kwiitekhnoloji eziyilelwe ukuxhaphaza, ukuqhatha, okanye ukusebenzisa ubuthathaka bomntu. UKhuseleko olukhethekileyo luya kunikwa abantwana nabanye abantu basesichengeni. Xa iitekhnoloji zineengozi ezinkulu, ulumko luya kukhokela ukusetyenziswa kwazo.
#### Inqaku 60 β Ukugcina uNxibelelwano loMntu
Itekhnoloji iya kuxhasa endaweni yokuthatha indawo yobudlelwane bomntu noluNtu obunentsingiselo. Kwiinkonzo ezibalulekileyo ezichaphazela intlalo-ntle yomntu, inketho yokunxibelelana nomntu iya kugcinwa. Ixabiso elingenakufunyanwa ndawo lobukho bomntu, uvelwano, nononophelo liya kwamkelwa.
---
ISIGABA X: UMHLABA OPHILAYO
#### Inqaku 61 β ILungelo lokufumana iNdalo esempilweni
Wonke umntu unelungelo lendawo ecocekileyo, esempilweni, nenzinzileyo, kuquka umoya ococekileyo, amanzi akhuselekileyo, i-ecosystem esempilweni, nemozulu ezinzileyo. Ukonakaliswa kwendalo okusongela impilo yomntu nentlalontle kuya kuthintelwa kwaye kulungiswe.
#### Inqaku 62 β Intlonipho yeNdalo
Ihlabathi lendalo linexabiso elingaphaya kokuba luncedo ebantwini kwaye lifanele intlonipho nolondolozo. I-ecosystem, iindidi zezinto eziphilayo, nobomi sisonke buya kulondolozwa kwaye, apho konakeleyo, kubuyiselwe kwimeko yesiqhelo. Abo baxhomekeke kwaye bakhathalela umhlaba baya kuba nelizwi kulondolozo lwawo.
#### Inqaku 63 β Uzinzo lweMozulu
Imo-zulu ezinzileyo ibalulekile kwimpucuko yoluntu nasekuphumeleleni kobomi. Zonke izizwe zabelana ngoxanduva lokukhusela inkqubo yemozulu, kunye nabo bafake isandla kakhulu ekuphazamisekeni kwayo nabo banamandla amakhulu banoxanduva olukhulu. Imithwalo yesenzo semozulu nokuziqhelanisa nemicimbi yemozulu iya kwabelwana ngayo ngokobulungisa.
#### Inqaku 64 β Uphuhliso oluZinzileyo
Uphuhliso luya kuhlangabezana neemfuno zangoku ngaphandle kokubeka esichengeni amandla ezizukulwana ezizayo okuhlangabezana nezabo. Impumelelo yezoqoqosho, intlalo-ntle, nolondolozo lokusingqongileyo azinakwahlulwa kwaye ziyaxhasana. Isizwe ngasinye sinelungelo lokufuna uphuhliso ngokuhambelana neenqobo neemeko zaso.
---
ISIGABA XI: UKUPHUNYEZWA
#### Inqaku 65 β Uxanduva lwaMazwe
Amazwe anoxanduva lokuqala lokuhlonipha, ukukhusela, nokuzalisekisa amalungelo akulo Mchuli. Aya kubonelela ngoncedo olusebenzayo xa amalungelo ephuliwe kwaye aqonde onke amalungelo ngokupheleleyo ngokwamandla awo. Amazwe aya kusebenzisana kumazwe ngamazwe ukujongana nemiceli-mngeni engaphaya kwamandla aso nasiphi na isizwe.
#### Inqaku 66 β Uxanduva lwamaziko
Iinkampani, imibutho, namaziko azo zonke iindidi aya kuhlonipha amalungelo omntu nokusingqongileyo kuyo yonke imisebenzi yawo. Aya kwenza izinto ngokucacileyo, athintele umonakalo, kwaye aphendule ngomonakalo awubangelayo. Amandla ahamba noxanduva.
#### Inqaku 67 β IMida yaMalungelo
Amalungelo anokuthintelwa kuphela njengoko kumiselwe ngumthetho, naxa kufuneka ukukhusela amalungelo abanye okanye iimfuno zoluntu ezibalulekileyo, kwaye kuphela ngokuhambelana nenjongo elandelwayo. Amalungelo athile asiseko β kuquka inkululeko kintshontsho, ubukhoboka, nokuhluthwa ubomi ngokungekho mthethweni β akanakuze amiswe phantsi kwazo naziphi na iimeko.
#### Inqaku 68 β Uncedo noKuphendula
Wonke umntu omalungelo akhe ephuliwe unelungelo loncedo olusebenzayo. Kuya kubakho iindlela ezizimeleyo zokufumana izikhalazo, uphando lokuphulwa kwamalungelo, nokuqinisekisa ukuphendula. Abo baveza ubugwenxa baya kukhuselwa.
#### Inqaku 69 β Imfundo yamaLungelo noXanduva
Ulwazi ngamalungelo noxanduva luya kukhuthazwa ngemfundo kuwo onke amabanga nasebomini bonke. Wonke umntu uya kuba nethuba lokufunda ngalo Mchuli nendlela yokuphila ngokwemigaqo yawo. Ukwakhiwa kwesimilo nobuntu obuhle kuya kukhuliswa kunye nolwazi.
#### Inqaku 70 β Inguqulelo
Akukho nto kulo Mchuli iya kuthathelwa ekunciphiseni naliphi na ilungelo elikhuselwe ngakumbi kwenye indawo, okanye ukugwebela nasiphi na isenzo esijolise ekutshabalaliseni amalungelo awavakalalisayo. Lo Mchuli uya kufundwa ngokuvumelana ne-Universal Declaration of Human Rights kunye nezinye izixhobo ezikhusela isidima somntu.
---
ISIQINISEKISO SOKUVALA
Lo Mchuli utsalwa kwilifa lokuziphatha elifanayo loluntu:
* Umthetho weGolide, ofundiswa siso sonke isithethe esikhulu;
* I-Universal Declaration of Human Rights neminqophiso yamazwe ngamazwe elandelayo;
* IMigaqo-siseko nemichuli yezizwe ezizama ukufikelela kubulungisa;
* Ubulumko babantu bomthonyama abaphile kubudlelwane noMhlaba;
* Imibhalo engcwele neemfundiso zokuziphatha zeenkolo nentanda-bulumko zehlabathi;
* Imibono yengqondo, intanda-bulumko, namava omntu malunga nento eyenza abantu bachume.
Sinikezela lo Mchuli hayi njengelizwi lokugqibela kodwa njengesimemo β sothethwano, sokuzinikela, nesenzo ekshared ngaso. Sithetha ngento esimanyanayo, hayi eyosahlulayo. Asikho kwisizwe esinye, inkcubeko, okanye inkolo, kodwa kubo bonke abaqinisekisa isidima somntu ngamnye kunye nokuxabiseka kwekhaya lethu elinye.
Siyimvelaphi enye yoluntu kwiplanethi enye encinci. Ikamva lethu libotshwe kunye. Indlela eya phambili asikokwahlukana kodwa bubunye; asikokuxhaphaza kodwa kukungenelela; asikokuncama kodwa lithemba.
Lo Mchuli usibizela hayi nje ukufuna amalungelo ethu kodwa ukuba sibe luhlobo lwabantu abahlonipha amalungelo abanye β abantu bobubele, ukunyaniseka, unkalipho, nobulumko. Abantu abafaka isandla ngaphandle kokuxhaphaza. Abantu abakha iibhulorho, hayi iindonga. Abantu abafanele uhambo olwenziwa luluntu.
Ngamana lo mbono ungasikhokela kwihlabathi apho wonke umntu anokuchuma khona, apho ubulungisa noxolo makuwolane, apho isakhono somntu sokuqala sisebenzela ubutyebi boluntu lonke, naphtho uluntu luphila ngoxolo noMhlaba osixhasayo sonke.
**Kuvakaliswe ngethemba nangobumbano Β
kuzo zonke izizwe, zangoku nezizayo Β
njengentsapho enye yoluntu**
---
ISAHLUKO SESIBINI: INGUQULELO YOLWIMI OLULULA
YabaFundi Jikelele
Umchuli weHlabathi β Ucaciswe lula
#### Yintoni le ncwadi?
Ezi ziinqobo ezifanayo zoluntu lonke. Ichaza:
* Indlela wonke umntu afanele ukuphathwa ngayo
* Uhlobo lwabantu esifanele ukuzama ukuba lulo
* Indlela esifanele ukuphathana ngayo, ukulungisa imiphakathi yethu, nokukhathalela iplanethi yethu
* Amalungelo wonke umntu anawo
* Uxanduva oluhamba nalawo malungelo
Ithatha ubulumko kuzo zonke iinkolo ezinkulu, intanda-bulumko, nenkcubeko. Umbono ophambili mdala kwaye usetyenziswa hlabathi lonke: phatha abanye ngendlela onqwenela ukuphathwa ngayo.
#### Imibono eMikhulu
**1. SiyiNtsapho eNye yoLuntu**
Ngaphantsi kwazo zonke iiyantlukwano zethu β inkcubeko, ulwimi, ukholo, isizwe β sabelana ngobuntu obunye. Sifana kakhulu kunokuba sahlukile. Ikamva lethu lixhomekeke ekwamkeleni obu bunye.
**2. Wonke uMntu uXabisekile**
Ubalulekile. Hayi ngenxa yento onayo, into oyiphumeleleyo, okanye into ethethwa ngabantu ngawe. Ubalulekile ngenxa yokuba ungumntu. Oku akunakuze kususwe kuwe.
**3. Yiba noBubele, uNyaniseke, kwaye uHloniphe**
Le ayisiyomibono nje emihle β siseko sayo nayiphi na imvelaphi elungileyo yentlalo. Ububele bukwenza ubomi bunyamezeleke. Ukunyaniseka kwenza intembeko ibekho. Intlonipho yamkela isidima somntu ngamnye.
**4. Faka isandla ngaphandle kokuxhaphaza**
Uluntu olulungileyo lulo apho wonke umntu enikezela ngezona zakhono zakhe ngaphandle kokuthatha inzuzo engafanelekanga kwabanye. Xa wonke umntu efaka isandla kwaye kungekho mntu uxhaphazayo, sonke siyachuma.
**5. Ubunye ngaphezu koKwahlukana**
Amandla asahlulayo β ubuqela, ucalucalulo, ukucinga kothina-nabo β asongela ikamva lethu. Kufuneka sixhathise la mandla kwaye sifune umhlaba ofanayo.
**6. Ubumi beHlabathi**
Awukho kwintlalo-ntle yakho nakwisizwe sakho kuphela, kodwa ungowoluntu lonke. Imiceli-mngeni emikhulu yexesha lethu ifuna ukucinga nokwenza njengentsapho enye yoluntu.
**7. Amalungelo ahamba noXanduva**
Ukuba namalungelo akuthethi ukuba sinokwenza nantoni na esiyifunayo. Inkululeko isebenza kuphela xa abantu beyisebenzisa ngoxanduva.
**8. Ukukhathalela uMhlaba**
Iplanethi likhaya lethu kuphela. Kufuneka siyikhusele ngenxa yethu nangenxa yezizukulwana ezizayo.
**9. Uluntu luHambo**
Sisose kwinkqubo yokuba koko lunokuba kuko. Isizukulwana ngasinye sinokuqhubela phambili kubulungisa nokuchuma okukhulu.
**10. Kukho iSizathu seThemba**
Ngaphandle kwazo zonke iingxaki zethu, inkqubela phambili inokwenzeka. Ithemba asikokungazi β yinto eyenza ukuba isenzo sibe nentsingiselo.
#### Uhlobo lwabantu esifanele ukuzama ukuba lulo
* **Nobubele** β Ukuphatha abanye ngobunene nangononophelo
* **Nyaniseke** β Ukuthetha inyaniso; ukungaxoki nokuqhatha
* **Hlonipha** β Ukuphatha wonke umntu njengofanele isidima
* **Qulunqa** β Ukusebenzisa iziphiwo zakho ezikhethekileyo ukufaka isandla
* **Mdla wokufunda** β Ukuhlala ufuna ukufunda nokuqonda
* **Nkalipho** β Ukumela okulungileyo
* **Thobeka** β Ukwazi ukuba awunazo zonke iimpendulo
* **Bululela** β Ukuxabisa oko ukufumeneyo
* **Xolela** β Ukukhulisa inzondo; ukuvumela unyango
* **Vuyo** β Ukufumana ulonwabo ebomini
* **Themba** β Ukukholelwa ukuba ikamva linokuba ngcono
* **Galelo** β Ukunika konke okusemandleni akho ngaphandle kokuxhaphaza abanye
#### Amalungelo wonke umntu anawo
**Amalungelo asiseko:**
* Ubomi nokukhuseleka
* Inkululeko yokucinga, yokukholelwa, neyokuthetha
* Ubucala (Privacy)
* Uphatho olulungileyo phantsi komthetho
* Uhambo nokukhetha indawo ohlala kuyo
* Intsapho noluNtu
**Amalungelo entlalo:**
* Ukutheya okwaneleyo, amanzi, nendawo yokuhlala
* Unonophelo lwempilo (lomzimba nengqondo)
* Imfundo
* Umsebenzi ofanelekileyo nomvuzo wobulungisa
* Ukuphumla nexesha lokuzonwabisa
* Inkxaxheba kwinkcubeko nenzululwazi
**Kwilizwe leDijithali:**
* Ufikelelo kwi-intanethi
* UKhuseleko lweenkcukacha zakho zabucala
* Ukungahlolwa ngaphandle kwesizathu esihle
* Ukuqonda xa iikhompyutha zisenza izigqibo ngawe
**Amalungelo okusingqongileyo:**
* Umoya namanzi acocekileyo
* Imo-zulu ezinzileyo
* I-ecosystem esempilweni
#### Uxanduva wonke umntu analo
* Ukuphatha abanye ngendlela onqwenela ukuphathwa ngayo
* Ukuba nobubele, unyaniseko, nentlonipho
* Ukufaka isandla elunwini lwakho
* Ukungaxhaphazi ububele babantu
* Ukusebenzisa ubutyebi ngobulumko, ungabuchithi
* Ukukhusela indalo
* Ukufuna ubunye, hayi ukwahlukana
* Ukuba yizinyanya ezilungileyo β ushiye ihlabathi elilungileyo kwikamva
* Ukugcina ithemba nokulikhulisa kwabanye
#### Umthetho weGolide β Kwizithethe eziNinzi
Yonke inkolo nentanda-bulumko enkulu ifundisa umbono ofanayo:
* **UbuKrestu:** "Yenzani kwabanye njengoko nifuna ukuba benze kuni."
* **UbuSilamsi:** "Akukho namnye kuni okholelwa ngokwenene de anqwenelele umzalwane wakhe oko azinqwenelela kona."
* **UbuYuda:** "Oko ukuthiyileyo, ungenzi kummelwane wakho."
* **UbuBhuda:** "Ungonzakalisi abanye ngento ekuzisela intlungu."
* **UbuHindu:** "Phatha abanye ngendlela nawe onqwenela ukuphathwa ngayo."
* **UbuConfucianism:** "Oko unganqweneliyo ukuba kwenzeke kuwe, ungenzi kwabanye."
* **Ubulumko beMveli:** "Sisonke sizonke."
Le ayisiyongozi nje. Lisikhomba-ndlela sokuziphatha esabelwana ngaso luluntu lonke.
#### Isishwankathelo sesivakalisi esinye
Siyimvelaphi enye yoluntu; wonke umntu unesidima; yiba nobubele, unyaniseke, kwaye ube nentlonipho; faka isandla ngaphandle kokuxhaphaza; funa ubunye ngaphezu koKwahlukana; kwaye khathalelanani kwaye ukhathalele uMhlaba.
---
ISAHLUKO SESITHATHU: INGUQULELO YOLUTSHA
Yabaselula (Iminyaka 13-19)
Umchuli weHlabathi β Wolutsha
#### Oku kumalunga nawe
Le ncwadi imalunga nento efanele wonke umntu β kuquka nawe. Kwaye imalunga nohlobo lomntu onokuba lulo.
Ayisiyomithetho nje. Ngumbono wento ihlabathi elinokuba yiyo.
Umbono obaluleke kakhulu ulula: **Phatha abantu ngendlela ofuna ukuphathwa ngayo.**
Yonke inkolo, yonke inkcubeko, wonke umntu osisityebi ngobulumko kwimbali uthe nantsi into.
#### Sonke sikunye kule nto
Nantsi into ebalulekileyo: siyintsapho enye yoluntu.
Ewe, sineenkcubeko ezahlukeneyo, iilwimi, iinkolo, namazwe. Kodwa ngaphantsi kwayo yonke loo nto, siluhlobo olunye kule planethi encinci. Ikamva lethu libotshwe kunye nokuba siyathanda okanye hayi.
Iingxaki esijongene nazo β utshintsho lwemozulu, i-AI, intswela-bulungisa β azikhathali ngemida. Sizisombulula kunye okanye sizisilele sonke.
Oku akuthethi ukuyeka isazisi sakho. Ungalithanda ilizwe lakho KWAYE ukhathalele uluntu. Ungazingca ngenkcubeko yakho KWAYE uhloniphe abanye. Oko akunkqubela ephikisanayo β kuko ukukhula.
#### Yiba nobubele. UNyaniseke. UHloniphe.
Ezi zinto zivakala zilula. Zilula ngokwenene. Kwaye zibaluleke ngaphezu kwayo nayiphi na enye into.
**Ububele**
Izenzo ezincinci zobubele zenza ubomi bunyamezeleke. Ngaphandle kwazo, ihlabathi liyabanda kwaye rhabxa. Unamandla okwenza usuku lomntu lube ngcono ngokuba nobubele nje.
**Ukunyaniseka**
Ungaxoki. Ungaqhathi. Ungaqhopholi. Ihlabathi elakhiwe kubuxoki liyawa. Xa unyanisekile, unokuthenjwa. Oko kubalulekile.
**Intlonipho**
Phatha wonke umntu ngokungathi ubalulekile. Ngenxa yokuba babalulekile. Nokuba ngabantu ongavumelaniyo nabo. Nokuba ngabantu abahlukileyo kuwe. Intlonipho ayithethi sivumelwano β ithetha ukwamkela isidima sabo.
#### Faka isandla ngaphandle kokuxhaphaza
Nanku umgaqo wobomi: **Nika konke okusemandleni akho. Ungathathi inzuzo engafanelekanga.**
Uluntu olusempilweni lulo apho wonke umntu efaka isandla ngento anako kwaye akukho mntu uxhaphaza abanye ukuze aphumelele.
Injongo asikokuba "uphumelele" ngokulahlekelwa kwabanye. Kukuze wonke umntu achume. Xa uphumelela ngokwenza abanye basilele, loo nto asiyompumelelo yokwenene.
#### Ubunye ngaphezu koKwahlukana
Ihlabathi lizele ngamandla azama ukusahlula: ubuqela bepolitiki, ucalucalulo, ukuthanda ilizwe ngendlela egabadeleyo, nokucinga kothina-nabo.
La mandla ayingozi. Indlela iimbubhiso zezizwe ezenzeka ngayo leyo. Indlela iidemokhrasi ezifa ngayo leyo. Indlela esisilela ngayo ukusombulula iingxaki ezifuna intsebenziswano leyo.
Umsebenzi wakho: Xhathisa isishumane sokubona ihlabathi njenge "thina nabo." Funa umhlaba ofanayo. Akha iibhulorho, hayi iindonga.
Oku akuthethi ukuba awunakuphikisana nabantu okanye umele okulungileyo. Kuthetha ukukhumbula ukuba "nabo" bangabantu.
#### Ubumi beHlabathi
Awuphumi kwisizwe sakho kuphela. Ungummi wehlabathi.
Oku akuthethi ngepolitiki okanye ukuyeka isazisi sakho sesizwe. Kuthetha ukwamkela ubunyani: imiceli-mngeni emikhulu ayimi emideni, kwaye nokukhathalela kwethu akufuneki kume apho.
Utshintsho lwemozulu. Izifo ezitshabalalisayo. AI. Izixhobo zenyukliya. Ezi ziingxaki zoluntu ezifuna izisombululo zoluntu.
Cinga ngokusehlabathini. Yenza ngokwendawo ohlala kuyo. Zombini zibalulekile.
#### Uluntu luHambo
Nanku umbono onika intsingiselo: siyinxalenye yento enkulu kunathi.
Uluntu luhambo β ngokwesimilo, ngokwasentlalweni, nangokomoya β lusekwinkqubo yokuba koko lunokuba kuko. Isizukulwana ngasinye sizuza ilifa loko kwenzeka ngaphambili kwaye sinethuba lokutyhala izinto ziye phambili.
Awuphili ubomi bakho nje. Uyinxalenye yebali lohlobo lwethu. Into oyenzayo ibalulekile kwelo bali likhulu.
#### Kukho iSizathu seThemba
Kulula ukungakholelwa kuyo nayiphi na into. Iindaba zizele zizinto ezoyikisayo. Kodwa ukungakholelwa kunqena, kwaye ukuncama akuzuzi nto.
Ithemba asikokungazi. Yinto eyenza ukuba isenzo sibekho. Ngaphandle kwethemba, kutheni uzama nje?
Inkqubela phambili yinyaniso. Ubomi bungcono kubantu abaninzi ngoku kunokuba babunjalo kwiminyaka engama-200 eyadlulayo. Oko akuzange kwenzeke ngengozi β kwenzeke ngenxa yokuba abantu basebenzile, balwa, kwaye banethemba.
Unokuba yinxalenye yokuqhubela phambili loo nkqubela.
#### Amalungelo Akho
Unelungelo loku:
* Phathwa ngesidima β nokuba ungubani
* Khuseleka kugonyamelo, inkohlakalo, nasekuphathweni gadalala
* Uzicingele kwaye ukholelwe kwinto enengqiqo kuwe
* Thetha uluvo lwakho (ngelixa uhlonipha abanye)
* Ubucala β izinto zakho, imiyalezo yakho, ubomi bakho
* Imfundo enokukunceda ukhule ngokwenene
* Unonophelo lwempilo xa ulufuna
* Indalo ecocekileyo neplanethi enokuphilwa kuyo
* Ube nelizwi kwizigqibo ezichaphazela ikamva lakho
* Fikelela kwi-intanethi nezixhobo zedijithali
* Wazi xa ikhompyutha isenza izigqibo ngawe
#### Uxanduva Lwakho
Amalungelo awafumaneki mahala. Esebenza kuphela xa abantu bethatha uxanduva:
**Ungazenzi ezi zinto:**
* Phatha abantu ngeendlela ongenqweneliyo ukuphathwa ngazo
* Xoka, qhatha, okanye ophule amadinga
* Thatha inzuzo yobubele babantu
* Chitha ubutyebi β abunasiphelo
* Mele ngezandla eziphakathi xa umntu ephathwa kakubi
* Wela kumgibe wokucinga kothina-nabo
**Yenza ezi zinto:**
* Yiba nobubele, unyaniseke, kwaye ube nentlonipho
* Nceda abantu xa unako
* Mela okulungileyo
* Khathalela iindawo nezinto ekshared ngazo
* Cinga ngendlela izenzo zakho ezichaphazela ngayo abanye
* Funa ubunye nomhlaba ofanayo
* Gcina ithemba β kuwe nakwabanye
#### Lowo unokuba lulo
**Ungumdali.**
Uneziphiwo ezizodwa. Ungenza izinto, wakhe izinto, ucinge iingcinga ezintsha, usombulule iingxaki, uqulunqe ubuhle.
**Ixabiso lakho liphuma ngaphaphathi, hayi ngaphandle.**
Hayi kwi-"likes", abalandeli, amabanga esikolo, imali, okanye into ethethwa ngabantu ngawe. Unexabiso ngenxa yokuba ukho.
**Hlala unomdla wokufunda.**
Hlala ubuza imibuzo. Hlala ufunda. Ihlabathi linomdla kakhulu.
**Yiba nkalipho.**
Kufuna unkalipho ukunyaniseka, ukumela abanye, nokuba nguwe.
**Fumana ulungelelaniso.**
Kulungile ukufuna ukuphumelela. Kulungile nokuphumla, nokwaneliseka.
**Qaphela ubuhle nemangaliso.**
Ungabi busy kakhulu ude ulibale ukumangaliseka.
**Xolela.**
Ukubamba inzondo kukwenzakalisa ngaphezu kwayo nayiphi na into. Khulula xa unako.
**Fumana uvuyo.**
Ubomi benzelwe ukuba bunanditshwe, hayi nje ukunyamezeleka.
#### Imibono eli-10 emikhulu
1. Siyimvelaphi enye yoluntu β ngaphantsi kwazo zonke iiyantlukwano
2. Wonke umntu unesidima β kuquka nawe
3. Yiba nobubele, unyaniseke, ube nentlonipho β isiseko esenza yonke into isebenze
4. Faka isandla ngaphandle kokuxhaphaza β nika konke okusemandleni akho, ungathathi inzuzo engafanelekanga
5. Ubunye ngaphezu koKwahlukana β xhathisa ukucinga kothina-nabo
6. Ubumi beHlabathi β ungowoluntu lonke, hayi isizwe sakho kuphela
7. Amalungelo ahamba noxanduva β inkululeko ayikho simahla
8. Khathalela uMhlaba β sineso sinye kuphela
9. Uluntu luHambo β uyinxalenye yebali elikhulu
10. Ithemba lenza isenzo sibekho β khetha ithemba
#### Into enye omele uyikhumbule
Yiba luhlobo lomntu owenza ihlabathi libe ngcono ngokubakho kulo nje.
Nobubele. Nyaniseke. Hlonipha. Galelo. Akha iibhulorho.
Lowo nguMchuli wonke ebomini.
---
ISAHLUKO SESINE: INGUQULELO YABANTWANA
Yabantwana (Iminyaka 8-12)
Ihlabathi esilifunayo β Yabantwana
#### Isithembiso saBo bonke abantu
Imajin' ihlabathi apho:
* Wonke umntu ephathwa ngobulungisa
* Abantu banobubele kwaye banyanisekile
* Sincedana
* Sikhathalela uMhlaba
* Wonke umntu unokutya okwaneleyo, amanzi, nekhaya elikhuselekileyo
Lo Mchuli sisithembiso sokuzama ukwakha elo hlabathi.
#### Siyimvelaphi eNye
Nantsi into emangalisayo: bonke abantu emhlabeni bayintsapho enye enkulu.
Sineelwimi ezahlukeneyo. Ukutya okwahlukeneyo. Iindlela ezahlukeneyo zokwenza izinto. Kodwa sonke singabantu. Sonke sifuna ukonwaba. Sonke sifuna ukuthandwa. Sonke siziva sibuhlungu, sisoyika, kwaye sinovuyo.
Xa ubona umntu okhangeleka ehlukile kuwe, khumbula: ngumzala wakho wakude. Ngokwenene! Bonke abantu bavela kookhoko banye.
#### Umthetho weGolide
Phantse wonke umntu, kuyo yonke indawo, iminyaka engamawaka, uvumelene ngento enye:
**Phatha abanye ngendlela ofuna ukuphathwa ngayo.**
* Ukuba awufuni abantu bakudele, ungabadeleli abanye.
* Ukuba ufuna abantu babelane nawe, abelana nabanye.
* Ukuba ufuna abantu bakuxelele inyaniso, xela inyaniso.
* Ukuba ufuna abantu babe nobubele kuwe, yiba nobubele kwabanye.
Ilula. Kwaye ngowona mthetho ubalulekileyo ukhoyo.
#### Yiba noBubele, uNyaniseke, kwaye uHloniphe
**Yiba noBubele**
Ububele obuncinci bubaluleke kakhulu. Ukuncumela umntu. Ukunceda xa unako. Ukuthetha into emnandi. Ezi zinto zincinci zenza ihlabathi libe ngcono.
**Yiba uNyaniseke**
Ungaxoki. Nokuba kunzima kangakanani na, xela inyaniso. Abantu banokuthemba umntu onyanisekileyo.
**Yiba nentlonipho**
Phatha wonke umntu ngokungathi ubalulekile β ngenxa yokuba babalulekile. Nokuba ngabantu abahlukileyo kuwe. Nokuba ngabantu ongabathandi kakhulu.
#### Nceda ngaphandle kokuxhaphaza abanye
Xa wonke umntu enceda kwaye kungekho mntu uqhathayo, izinto zihamba kakuhle.
* Yenza isabelo sakho.
* Abelana ngokubulungisa.
* Ungathathi into eninzi kunale oyifunayo.
* Ungabaqhathi abantu ukuze ufumane into oyifunayo.
Eyona mvakalelo ilungileyo asikokufumana okungaphezulu kwabanye. Kuxa wonke umntu enento eyaneleyo.
#### Siba ngcono xa sikunye
Abanye abantu bazama ukusenza silwe β ukusenza sicinge ukuba "abo bantu" babi okanye bayoyikeka.
Ungaweli kuloo mgibe.
Abantu abakhangeleka bahlukile, bethetha kahlukile, okanye bekholelwa kwizinto ezahlukeneyo basengabantu. Baneentsapho. Baneemvakalelo. Banamaphupha.
Senza kakuhle xa sisebenza kunye kunokuba silwe.
#### Into efanele wonke uMntu
Wonke umntu β kuquka nawe β ufanele:
* Ikhaya elikhuselekileyo
* Ukutya okwaneleyo namanzi acocekileyo
* Uncedo xa begula
* Ithuba lokufunda
* Ukuthetha into abayicingayo
* Ukukholelwa kwinto evakala ilunyaniso kubo
* Uphatho lobulungisa
* Umoya ococekileyo neplanethi esempilweni
* Uphatho lobubele nentlonipho
#### Into wonke uMntu afanele ukuzama ukuyenza
Ukuba namalungelo kuthetha ukuba unoxanduva nawe:
* Yiba nobubele β naxa kungekho mntu ukubukeleyo
* Yiba nyaniseke β naxa kunzima
* Yiba nkalipho β mela okulungileyo
* Yiba luncedo β ingakumbi kubantu abafuna uncedo
* Bululela β xabisa oko unako
* Yiba nobulungisa β ungaqhathi okanye uthathe okungaphezulu kwesabelo sakho
* Lumka β ungachithi izinto
* Mdla wokufunda β hlala ufunda kwaye ubuza imibuzo
* Xolela β ungabambi inzondo ngonaphakade
* Vuyo β onwabela ubomi!
* Yiba nguwe β isazisi sakho esikhethekileyo sibalulekile
#### Amalunga nokuBa nguwe
Ubalulekile β hayi ngenxa yokuba ungcono kunaye namnye umntu, kodwa ngenxa yokuba akukho mntu ofana nawe ncam.
Kukho izinto onobuchule kuzo. Uneengcinga zakho. Unento onokuyiphayo ekungekho mntu unokuyipha.
Ungaqulunqa izinto. Ungafunda izinto. Unganceda abantu. Ungenza ihlabathi libe ngcono kancinci.
Ixabiso lakho aliphumi kwindlela okhangeleka ngayo, into onayo, okanye amabanga owafumana esikolweni. Ubalulekile ngenxa yokuba unguwe nje.
#### Amalunga noMhlaba
Umhlaba likhaya lethu β nekhaya lazo zonke izilwanyana, izityalo, nezinto eziphilayo.
Kufuneka siwukhathalele:
* Ungachithi amanzi okanye ukutya
* Ungalahli inkunkuma
* Khusela izilwanyana nezityalo
* Khumbula ukuba abantwana bexesha elizayo baya kufuna iplanethi esempilweni nabo
#### Amalunga neTekhnoloji
Iifowuni, iikhompyutha, ne-intanethi zinokuba zizixhobo ezimangalisayo.
Kodwa khumbula:
* Abahlobo bokwenene neencoko zokwenene zezona zibaluleke kakhulu
* Kulungile ukuthatha ikhefu kwizikrini
* Ezinye ii-apps ziyilelwe ukuba kube nzima ukuziyeka β yiba nokuqonda
* Ulwazi lwakho lwabucala lufanele luhlale luyimfihlo
#### Kulungile ukuba neThemba
Maxa wambi ihlabathi libonakala loyikeka okanye libuhlungu. Kulungile ukuziva njalo.
Kodwa izinto zinokuba ngcono. Abantu banokutshintsha. Iingxaki zinokusombululeka.
Ukuba nethemba asikobudenge. Kunenkalipho. Kwaye kukunceda wenze izinto ezintle.
#### Isithembiso
Ukuba wonke umntu angazama ukulandela Umthetho weGolide β ukuba wonke umntu angazama ukuba nobubele, unyaniseke, ankaliphe, kwaye abe luncedo β ihlabathi beliya kuba ngcono kakhulu.
Unokuba yinxalenye yokwenza oko kwenzeke, uqala namhlanje.
#### Eyona nguqulelo imfutshane
Yiba mhle. Yiba nobubele. Yiba nyaniseke. Nceda abanye. Siyimvelaphi enye. Khathalela uMhlaba. Kwaye kuhlala kukho isizathu sethemba.