IWE AFỌWỌBỌ GBOGBO AYÉ FÚN ỌLÁ ẸDÀ ÀTI ÌRÈSÍ AYÉ

**Ìran Kan Náà fún Gbogbo Ìran Ènìyàn**

---

ÀWỌN NǸKAN TÍ Ó WÀ NÍNÚ RẸ̀

**APÁ KÌÍNÍ: IWE AFỌWỌBỌ NÍ KÍKÚN**

* Ìfáàrà

* Apá I: Àwọn Ìpìlẹ̀ Àsopọ̀ (Àpilẹ̀kọ 1-7)

* Apá II: Ìwà Ẹ̀dà àti Ohun tí A Ń Lépa (Àpilẹ̀kọ 8-20)

* Apá III: Ìwà rere àti Ìmọ̀lára sí Àwùjọ (Àpilẹ̀kọ 21-29)

* Apá IV: Ìsọ̀kan àti Àlàáfíà (Àpilẹ̀kọ 30-33)

* Apá V: Ẹ̀tọ́ Olúkúlùkù (Àpilẹ̀kọ 34-43)

* Apá VI: Ẹ̀tọ́ Àwọn Ènìyàn (Àpilẹ̀kọ 44-46)

* Apá VII: Ẹ̀tọ́ Àwùjọ àti Ètò Ọrọ̀-ajé (Àpilẹ̀kọ 47-52)

* Apá VIII: Ẹ̀tọ́ ní Sànmánì Ayélujára (Àpilẹ̀kọ 53-56)

* Apá IX: Ìmọ̀-ẹ̀rọ fún Ìsìn Ìran Ènìyàn (Àpilẹ̀kọ 57-60)

* Apá X: Ayé Alààyè (Àpilẹ̀kọ 61-64)

* Apá XI: Ìmúṣẹ (Àpilẹ̀kọ 65-70)

* Ìfẹsẹ̀múlẹ̀ Ìparí

**APÁ KEJÌ: Ẹ̀DÀ TÍ Ó RỌRÙN LÁTI KÀ**

**APÁ KẸTA: Ẹ̀DÀ FÚN ÀWỌN Ọ̀DỌ́**

**APÁ KẸ̀RIN: Ẹ̀DÀ FÚN ÀWỌN ỌMỌDÉ**

---

APÁ KÌÍNÍ: IWE AFỌWỌBỌ NÍ KÍKÚN

ÌFÁÀRÀ

Àwa, ènìyàn gbogbo ayé, tí a wà ní ìsọ̀kan gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dà kan náà tí a sì ní àmúdání kan náà lórí ayé alààyè yìí:

Ní mímọ̀ pé olúkúlùkù ènìyàn ní ọlá àti iyì àbínibí — yálà gẹ́gẹ́ bí ohun tí Ọlọ́run fúnni, ohun tí ìdá ayé fúnni, tàbí ohun tí ó mọ́ mọ́ ẹ̀dà — èyí tí kò sí ohun tí ó lè dín kù;

Ní mímọ̀ pé ọgbọ́n wà nínú gbogbo ẹ̀sìn ńlá, ìmọ̀-ọ̀ràn, àti àṣà àbínibí, èyí tí gbogbo wọn kọ́ wa pé a gbọ́dọ̀ hùwà sí àwọn ẹlòmíràn gẹ́gẹ́ bí a ṣe fẹ́ kí wọn hùwà sí wa;

Ní mímọ̀ pé ìran ènìyàn wà nínú ìbáṣepọ̀ — pẹ̀lú ara wa, pẹ̀lú àwọn baba-ńlá àti àwọn ọmọ tó ń bọ̀, pẹ̀lú ilẹ̀, omi, àti gbogbo ohun alààyè tí ó pín ayé yìí pẹ̀lú wa;

Ní fífìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé idìlé ènìyàn kan náà ni a jẹ́, tí a pín ìpilẹ̀ṣẹ̀ kan náà àti ilé kan náà, àti pé ọjọ́ iwájú wa sinmi lórí mímọ̀ nípa ìsọ̀kan yìí nígbà tí a ń bọ̀wọ̀ fún ìyàtọ̀ wa;

Ní kíkọ́ ẹ̀kọ́ láti inú ìbànújẹ́ ìtàn — nígbà tí a kọ ọlá fún ènìyàn, nígbà tí a mú kí àwọn ènìyàn kórìíra ara wọn, àti nígbà tí a pa ayé lára — tí a sì pinnu láti kọ́ ayé tí ó ní ìdájọ́ òdodo àti àlàáfíà ju ti tẹ́lẹ̀ lọ;

Ní fífìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé kì í ṣe pé kí a dáàbò bo ènìyàn lọ́wọ́ ibi nìkan ni, ṣùgbọ́n láti mú wọn gbilẹ̀ — gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ń dá nǹkan tuntun, ẹni tí ń wá òtítọ́, àti ẹni tí ń ṣiṣẹ́ fún rere gbogbo ènìyàn;

Ní gbígbàgbọ́ pé ìran ènìyàn wà lórí ìrìn-àjò ìdàgbàsókè, tí ó ṣì ń di ohun tí ó lè jẹ́, àti pé ìran kọ̀ọ̀kan ní àǹfààní àti ojúṣe láti tẹ̀ síwájú nínú ìtẹ̀síwájú yìí;

Ní kíkọjú sí àwọn ìpèníjà ńlá ti àkókò wa papọ̀ — ìfòyà sí ojú-ọjọ́, ìmọ̀-ẹ̀rọ tuntun tí ó ní agbára kọjá àti mọ̀, òṣì àti àìlọ́gba tí kò tán, àti àìfẹsẹ̀múlẹ̀ àlàáfíà — èyí tí kò sí orílẹ̀-èdè tàbí ènìyàn kankan tí ó lè dá kọjú rẹ̀;

Ní fífìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé ẹ̀tọ́ ní ojúṣe nínú, pé òmìnira wà fún rere gbogbo ènìyàn, àti pé ìwọ̀n àwùjọ èyíkéyìí ni bí ó ṣe ń tọ́jú àwọn tí kò lágbára jùlọ;

A kéde Iwe Afọwọbọ Gbogbo Ayé fún Ọlá Ẹdà àti Ìrèsí Ayé yìí gẹ́gẹ́ bí ìran kan náà àti òṣùwọ̀n fún gbogbo ènìyàn àti gbogbo orílẹ̀-èdè.

---

APÁ I: ÀWỌN ÌPÌLẸ̀ ÀSOPỌ̀

#### Àpilẹ̀kọ 1 — Òfin Wúrà

Ìpìlẹ̀ Iwe Afọwọbọ yìí ni ìwà rere àṣeyípadà, tí a rí nínú gbogbo àṣà rere tó tọ́: Hùwà sí ẹlòmíràn bí o ṣe fẹ́ kí wọn hùwà sí ọ. Má ṣe ṣe ohun tí o kò fẹ́ kí wọn ṣe sí ọ sí ẹlòmíràn. Ìlànà yìí kan gbogbo ènìyàn, àwùjọ, àti orílẹ̀-èdè. Ó ń darí ìbáṣepọ̀ wa pẹ̀lú àwọn ìran tó ń bọ̀ àti ayé àdáyébá. Ó pè wá kì í ṣe láti yẹra fún ibi nìkan, ṣùgbọ́n láti wá rere àwọn ẹlòmíràn.

#### Àpilẹ̀kọ 2 — Ọlá Àbínibí

Olúkúlùkù ènìyàn ní ọlá àbínibí tí kò sinmi lórí ìwà, àṣeyọrí, tàbí ipò kankan. Ọlá yìí kò lè jẹ́ fífúnni láti ọwọ́ agbára kankan, bẹ́ẹ̀ ni a kò lè gba kúrò. Òun ni orísun láti ibi tí gbogbo ẹ̀tọ́ ti ń ṣàn àti òṣùwọ̀n tí a gbọ́dọ̀ fi ṣèdájọ́ gbogbo ìgbésẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 3 — Idìlé Ènìyàn Kan Náà

Ìdílé kan ni ìran ènìyàn jẹ́. Lábẹ́ gbogbo ìyàtọ̀ àṣà, èdè, ìgbàgbọ́, àti orílẹ̀-èdè, a pín ìpilẹ̀ṣẹ̀ kan náà, ẹ̀dà kan náà, àti ilé kan náà. Ìsọ̀kan yìí kì í ṣe góńgó tí a fẹ́ lé, ṣùgbọ́n ohun gidi tí a gbọ́dọ̀ mọ̀ kí a sì bọ̀wọ̀ fún. A ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ara wa yálà a mọ̀ bẹ́ẹ̀ tàbí a kò mọ̀; ọgbọ́n wà nínú gbígbé ayé ní ìbámu pẹ̀lú èyí.

#### Àpilẹ̀kọ 4 — Ìsọ̀kan nínú Ìyàtọ̀

Ìdílé ènìyàn kan náà yìí ń fi ara rẹ̀ hàn nípasẹ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣà, èdè, ìgbàgbọ́, àti ìṣe. Ìyàtọ̀ yìí jẹ́ ìṣúra láti tọ́jú, kì í ṣe ìṣòro láti yanjú. Kò sí ọ̀nà ìgbé-ayé tàbí èrò kankan tí ó ní gbogbo òtítọ́. A ń kọ́ fún ara wa, ìyàtọ̀ wa sì ń mú wa lẹ́wà sí i. Ìsọ̀kan tòótọ́ ń gba ìyàtọ̀ mọ́ra; kò ní láti pa á rẹ́.

#### Àpilẹ̀kọ 5 — Ìtọ́jú fún Ayé

Ayé ni ó ń gbé gbogbo ẹ̀mí ró, ó sì tọ́ sí ọ̀wọ̀ àti ìtọ́jú wa. Àdáyébá ní iye tí ó ju lílò tí ènìyàn ń lò ó lọ. Apá kan ohun alààyè ni a jẹ́, a kò yà sọ́tọ̀. Ìlera ìran ènìyàn àti ìlera ayé kò ṣeé yà sọ́tọ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 6 — Ojúṣe sí Àwọn Ìran Tó Ń Bọ̀

A mú ayé yìí ní ìpamọ́ fún àwọn tí yóò wá lẹ́yìn wa. Olúkúlùkù ìran gbọ́dọ̀ ronú lórí àbájáde àwọn yíyàn rẹ̀ lórí àwọn ọmọ tí a kò tíì bí. A pè wá láti jẹ́ baba-ńlá rere, ní fífí ayé tí ó lè gbé ẹ̀mí àti ìrètí ró sílẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 7 — Ìrìn-àjò Ìran Ènìyàn

Ìran ènìyàn wà lórí ìrìn-àjò ìdàgbàsókè — nípa ìwà rere, àwùjọ, àti ti ẹ̀mí — tí ó ṣì ń di ohun tí ó lè jẹ́. Olúkúlùkù ìran ń jogún ìtẹ̀síwájú àti ìkùnà àwọn tí ó ṣáájú rẹ̀, ó sì ní àǹfààní láti tẹ̀ síwájú sí ìdájọ́ òdodo, ọgbọ́n, àti ìrèsí tí ó tóbi jùlọ. Ìrìn-àjò yìí ń fún ayé ẹni kọ̀ọ̀kan ní ìtumọ̀, ó sì ń pè wá láti ṣe nǹkan sí ohun tí ó tóbi ju ara wa lọ.

---

APÁ II: ÌWÀ Ẹ̀DÀ ÀTI OHUN TÍ A Ń LÉPA

#### Àpilẹ̀kọ 8 — Ìwà-rere (Ìfẹ́)

Ìwà-rere ni ìwà rere tí ó kárí ayé jùlọ — tí àwọn ọmọdé mọ̀, tí gbogbo àṣà bọ̀wọ̀ fún, tí gbogbo ènìyàn nílò. Olúkúlùkù ènìyàn ni a pè láti jẹ́ ẹni rere: láti hùwà pẹ̀lú ìpẹ̀lẹ́tù, ìfòyà, àti ìtọ́jú sí àwọn ẹlòmíràn. Àwọn ìgbésẹ̀ kékeré ti ìwà-rere ń mú kí ayé rọrùn láti gbé; àìsí wọn ń mú kí ayé le kí ó sì tutù. Àwọn àwùjọ yóò gbin ìwà-rere sínú àṣà, ilé-iṣẹ́, àti ẹ̀kọ́ wọn.

#### Àpilẹ̀kọ 9 — Òtítọ́ àti Ìṣòtítọ́

Ìṣòtítọ́ ni ìpìlẹ̀ ìgbẹ́kẹ̀lé, ìgbẹ́kẹ̀lé sì ni ìpìlẹ̀ àwùjọ. Olúkúlùkù ènìyàn yóò sapá láti jẹ́ olótìítọ́ nínú ọ̀rọ̀ àti ìṣe — láti sọ òtítọ́, láti mú ìlérí ṣẹ, láti ṣàpèjúwe ara wọn àti ipò nǹkan bí ó ṣe rí, kí wọn sì kọ irọ́, ẹ̀tàn, àti ìlòkulò. Àwùjọ tí a kọ́ sórí irọ́ kò lè dúró. Àwọn tí ń sọ òtítọ́, kódà nígbà tí ó bá ṣòro, ń ṣe iṣẹ́ fún gbogbo ènìyàn.

#### Àpilẹ̀kọ 10 — Ọ̀wọ̀

Olúkúlùkù ènìyàn tọ́ sí kí a hùwà sí i pẹ̀lú ọ̀wọ̀ — mímọ̀ pé ó jẹ́ ẹ̀dà tó níye, fífetí sí i, àti gbígbà á nímọ̀ràn. Ọ̀wọ̀ kò ní kí a gba ohun gbogbo gbọ́; ó ní kí a mọ ọlá ẹlòmíràn. Àìlọ̀wọ̀, ẹ̀gàn, àti sísọ ènìyàn di nǹkan ni irúgbìn ìkà. Àwọn àwùjọ yóò gbin àṣà ọ̀wọ̀ fún ara wa kọjá gbogbo ìyàtọ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 11 — Ènìyàn gẹ́gẹ́ bí Ẹni tí ń Dá nǹkan

A bí olúkúlùkù ènìyàn pẹ̀lú agbára láti dá nǹkan, láti lo ìrònú, láti kọ́ nǹkan, àti láti ṣe ohun àrà ọ̀tọ̀ sí ayé. Ẹ̀mí ìṣẹ̀dá yìí ṣe kókó fún ọlá ènìyàn. Àwọn àwùjọ yóò tọ́jú ìṣẹ̀dá, wọn yóò pèsè àǹfààní fún iṣẹ́ tó ní ìtumọ̀, wọn yóò sì mọ̀ pé olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀bùn láti fúnni.

#### Àpilẹ̀kọ 12 — Iyì Ara-ẹni àti Idánimọ̀

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti ní ìmọ̀lára iyì ara-ẹni tó dára tó wá látinú, kì í ṣe láti orí ìyìn látòde nìkan. Ẹ̀kọ́ àti àṣà yóò gbin iyì ara-ẹni tí ó fẹsẹ̀múlẹ̀ sínú ìwà, ìsapá, àti iṣẹ́ — kì í ṣe nínú ṣíṣẹ́gun àwọn ẹlòmíràn. Idánimọ̀, èrò, àti ọ̀nà àrà ọ̀tọ̀ ti olúkúlùkù ni a gbọ́dọ̀ bọ̀wọ̀ fún.

#### Àpilẹ̀kọ 13 — Ìfẹ́ láti Mọ̀ àti Ìwá-òtítọ́

Ìfẹ́ láti mọ nǹkan jẹ́ kókó sí jíjẹ́ ènìyàn. Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ àti ojúṣe láti wá òtítọ́ pẹ̀lú èrò tó mọ́, láti béèrè ìbéèrè, láti kọ́ nǹkan, àti láti dàgbà jálẹ̀ ayé rẹ̀. Àwọn àwùjọ yóò gba ìfẹ́ láti mọ nǹkan níyànjú, wọn yóò dáàbò bò ìwádìí òtítọ́, wọn yóò sì bọ̀wọ̀ fún àwọn tí ń wá ìmọ̀ fún iṣẹ́ ọgbọ́n.

#### Àpilẹ̀kọ 14 — Ìdájọ́ Òdodo pẹ̀lú Ìmọ̀lára

Ìlépa ìdájọ́ òdodo gbọ́dọ̀ jẹ́ dídarí nípasẹ̀ ìmọ̀lára — agbára láti mọ̀ àti láti pín nínú ìmọ̀lára àwọn ẹlòmíràn. Ìdájọ́ òdodo láìsí ìyọ́nú ń di ìkà; ìyọ́nú láìsí ìdájọ́ òdodo ń gba ibi láàyè. Olúkúlùkù ènìyàn ni a pè láti dúró fún ohun tó tọ́ nígbà tí ó ń gbìyànjú láti mọ̀ kódà àwọn tí kò fohùn ṣọ̀kan pẹ̀lú wọn.

#### Àpilẹ̀kọ 15 — Ìsapá Aláafíà

Ènìyàn máa ń fẹ́ láti dàgbà, láti tẹ̀ síwájú, àti láti ta yọ. Idíje tó dán mọ́rán tó ń gbé iṣẹ́ ga, tó ń fúnni ní ìwúrí, tó sì ń bọ̀wọ̀ fún alátakò ni a gbọ́dọ̀ gbà níyànjú. Ṣùgbọ́n, idíje kò gbọ́dọ̀ fún ìkà, ìlòkulò, tàbí ìparun ẹlòmíràn láàyè. Àṣeyọrí tí a bá rí nípasẹ̀ pípa ẹlòmíràn lára kì í ṣe àṣeyọrí tòótọ́. Góńgó náà kì í ṣe láti ṣẹ́gun ẹlòmíràn ṣùgbọ́n láti mú ara ẹni dàgbà kí a sì ṣe nǹkan sí gbogbo rẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 16 — Ìdánimọ̀ Olúkúlùkù àti Ìjápọ̀

Olúkúlùkù ènìyàn yàtọ̀, kò sì ní irú kejì, pẹ̀lú ẹ̀bùn, èrò, àti iṣẹ́ àrà ọ̀tọ̀. Ìdánimọ̀ yìí ni a gbọ́dọ̀ tọ́jú, kì í ṣe láti tẹ̀ mọ́lẹ̀. Lẹ́mù-ń-lẹ́mù, ènìyàn ń gbilẹ̀ nínú àwùjọ àti ìsopọ̀. Ìjà láàárín ìdánimọ̀ olúkúlùkù àti ìjápọ̀ jẹ́ ohun tí a gbọ́dọ̀ mú múlẹ̀ — méjèèjì ni ó ṣe kókó fún jíjẹ́ ènìyàn ní kíkún.

#### Àpilẹ̀kọ 17 — Ìyanu àti Ẹwà

Ènìyàn lágbára láti ní ìyanu — láti jẹ́ ẹni tí ẹwà, àdììtú, àti títóbi ayé ń sún. Agbára fún ìyanu yìí jẹ́ ẹ̀bùn láti gbin, kì í ṣe ailagbara láti ṣẹ́gun. Iṣẹ́-ọnà, àdáyébá, orin, ìtàn, àti àṣàrò ń bọ́ ọkàn. Àwọn àwùjọ yóò dáàbò bò ààyè fún ẹwà, ìdákẹ́jẹ́, àti ìrònú, wọn kò sì ní sọ ayé ènìyàn di lílo nǹkan àti jíjẹ nǹkan nìkan.

#### Àpilẹ̀kọ 18 — Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì àti Ìpípé

Ayé tó ń rèsí nílò ìwọ̀ntúnwọ̀nsì: láàárín ìfẹ́-ọkàn àti ìtẹ́lọ́rùn, láàárín àtúnṣe ara ẹni àti ìtẹ́wọ́gbà ara ẹni, láàárín iṣẹ́ àti ìsinmi, láàárín fífúnni àti gbígbà. Ìlépa "púpọ̀ sí i" láìní òpin ń ṣọmọ di asán. Ọgbọ́n wà nínú mímọ ohun tó tó, nínú wíwà ní àkókò ayé bí ó ṣe rí, àti nínú rírí àlàáfíà nínú ìsapá.

#### Àpilẹ̀kọ 19 — Ayọ̀ àti Ayẹyẹ

A dá ayé fún gbígbé pẹ̀lú ayọ̀. Eré, àwàdà, ayẹyẹ, àti ìdùnnú kì í ṣe ìpínyà ọkàn kúrò nínú iṣẹ́ gidi ti ayé — wọ́n ṣe kókó fún ìrèsí ènìyàn. Àwọn àwùjọ yóò fún ayẹyẹ, ìsinmi, àti ìgbádùn ayé láàyè. Ayé láìsí ayọ̀ jẹ́ ohun tó dín kù, kódà bí ó bá kún fún ojúṣe tó.

#### Àpilẹ̀kọ 20 — Ìrètí

Ìrètí ni ìwà rere tí ó mú kí gbogbo ìwà rere yòókù ṣeé ṣe. Ó jẹ́ ìdánilójú pé ìsapá níye, pé ọjọ́ iwájú lè sunwọ̀n sí i, pé rere kì í ṣe asán. Láìsí ìrètí, ìgboyà ń kùnà, iṣẹ́ sì ń dádúró. Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí ìpìlẹ̀ fún ìrètí, àti ojúṣe láti mú ìrètí dúró nínú àwọn ẹlòmíràn. Àìrètí kì í ṣe òtítọ́; ó jẹ́ ìjọ̀wọ́ ara ẹni.

---

APÁ III: ÌWÀ RERE ÀTI OJÚṢE SÍ ÀWÙJỌ

#### Àpilẹ̀kọ 21 — Ojúṣe sí Àwọn Ẹlòmíràn

Olúkúlùkù ènìyàn ní ojúṣe láti ṣiṣẹ́ fún ire àwùjọ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí agbára rẹ̀ ṣe mọ. Àwọn tí ó ní púpọ̀ ní ojúṣe tó tóbi láti ran àwọn tí ó nílò rẹ̀ lọ́wọ́. Ìsọ̀kan pẹ̀lú àwọn tí kò lágbára, àwọn tí ń jìyà, àti àwọn tí a dẹ́bi fún jẹ́ àmì ìdàgbàsókè ìwà rere. Kò sí ẹni tí ó lè rànlọ́wọ́ tí ó gbọ́dọ̀ dúró jẹ́ẹ́ nígbà tí àwọn ẹlòmíràn ń jìyà.

#### Àpilẹ̀kọ 22 — Ìṣiṣẹ́ láìsí Ìlòkulò

Àwùjọ tó ń gbilẹ̀ ni èyí tí olúkúlùkù ènìyàn ti ń ṣe ohun tó lè ṣe láì wá àǹfààní àìtọ́ lórí àwọn ẹlòmíràn. Gbígba nǹkan tó ju ti ara ẹni lọ, lílo iṣẹ́ tàbí ìgbẹ́kẹ̀lé àwọn ẹlòmíràn ní ilòkulò, tàbí títẹ̀ síwájú ara ẹni nípa sísọ rere gbogbo ènìyàn nù ń ba àwùjọ jẹ́. Góńgó náà kì í ṣe àǹfààní ara ẹni ṣùgbọ́n ìrèsí fún gbogbo ènìyàn. Nígbà tí gbogbo ènìyàn bá ń ṣe iṣẹ́ tí kò sì sí ẹni tó ń jẹ àǹfààní àìtọ́, gbogbo ènìyàn yóò gbilẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 23 — Ìwà Òtítọ́

Ìwà òtítọ́ túmọ̀ sí jíjẹ́ odindi — jíjẹ́ ènìyàn kan náà ní ìkọ̀kọ̀ àti ní gbangba, hùwà ní ìbámu pẹ̀lú ìlànà rẹ kódà nígbà tí kò sí ẹni tó ń wò ọ́. Ènìyàn tó ní ìwà òtítọ́ ń mú ìlérí ṣẹ, ń bọ̀wọ̀ fún àdéhùn, ó sì ṣeé gbẹ́kẹ̀lé. Àwùjọ ń ṣiṣẹ́ nìkan nígbà tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn bá ń hùwà pẹ̀lú ìwà òtítọ́ ní ọ̀pọ̀ ìgbà.

#### Àpilẹ̀kọ 24 — Ìmọrírì àti Ìrẹ̀lẹ̀

Ayé rere ní ìmọrírì nínú — mímọrírì ohun tí a ti gbà látọ̀dọ̀ ìdílé, àwùjọ, àdáyébá, àti àwọn tí ó ṣáájú wa. Ìmọrírì ni oògùn fún ìgbéraga; ó ń yí bí a ṣe ń wo ayé àti ipò wa nínú rẹ̀ padà. Ìrẹ̀lẹ̀ ń mọ ààlà ìmọ̀ wa, iṣẹ́ àwọn ẹlòmíràn sí àṣeyọrí wa, àti bí a ṣe sinmi lórí agbára tó kọjá agbára wa. Papọ̀, ìmọrírì àti ìrẹ̀lẹ̀ ń ṣí wa sí ọgbọ́n, wọ́n sì ń dáàbò bò wa lọ́wọ́ ìgbéraga.

#### Àpilẹ̀kọ 25 — Ìtọ́jú Àwọn Ohun-èlò

Àwọn ohun-èlò — yálà ti ara ẹni, ti àwùjọ, tàbí ti àdáyébá — ni a gbọ́dọ̀ lò pẹ̀lú ọgbọ́n, kì í ṣe láti ṣòfò wọn tàbí láti kó wọn jọ fún ara ẹni nìkan. Ìṣòfò jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ sí àwọn tí kò ní púpọ̀ àti àwọn tí yóò wá lẹ́yìn wa. Olúkúlùkù yóò gbé ayé ní ìbámu pẹ̀lú ohun tó ní, yóò sì tọ́jú ohun-èlò àjọpín gẹ́gẹ́ bí ìpamọ́, kì í ṣe bí ohun ìlòkulò.

#### Àpilẹ̀kọ 26 — Àìlo Ore-ọfẹ́ ní Ilòkulò

Ìwà ọ̀làwọ́ àti ìgbẹ́kẹ̀lé àwọn ẹlòmíràn kò gbọ́dọ̀ jẹ́ dídá lógbe. Àwọn tí ó gba ìrànlọ́wọ́ ní ojúṣe láti lò ó dáradára, nígbà tí wọ́n bá sì lágbára, láti ran àwọn ẹlòmíràn lọ́wọ́ pẹ̀lú. Gbígba àǹfààní látinú ìwà-rere, ore, tàbí ohun rere àwùjọ fún èrè ti ara ẹni jẹ́ ọ̀tẹ̀ sí ìdè àwùjọ. Òmìnira sinmi lórí ọ̀pọ̀ ènìyàn tí ń hùwà pẹ̀lú èrò rere ní ọ̀pọ̀ ìgbà.

#### Àpilẹ̀kọ 27 — Ìgboyà àti Ìgbàgbọ́ Ìwà Rere

Gbígbé ayé dáradára nílò ìgboyà — mímúrasílẹ̀ láti dúró fún òtítọ́ àti ìdájọ́ òdodo kódà nígbà tí ó bá náni ní nǹkan, láti sọ̀rọ̀ nígbà tí dídákẹ́jẹ́ bá rọrùn ju, àti láti hùwà tọ́ níwájú ìpámọ́ni tàbí ẹ̀rù. Ìwà ojo nípa ìwà rere ń gba ibi láàyè. Olúkúlùkù ènìyàn ni a pè sí ìgboyà jẹ́ẹ́jẹ́ ti ìwà òtítọ́ ojoojúmọ́, àti nígbà tí ó bá pọn dandan, ìgboyà gbangba ti jẹ́rìí sí òtítọ́.

#### Àpilẹ̀kọ 28 — Ìmúmọ́ra (Ìdáríjì)

Agbára láti dáríjì — àwọn ẹlòmíràn àti ara ẹni — ṣe kókó fún ìwòsàn àti títẹ̀ síwájú. Mímú ìbínú sínú ń ba ẹni tó mú un sínú jẹ́. Ìdáríjì kò túmọ̀ sí gbígbé nǹkan gbé, wíwá àwáwí, tàbí jíjọ̀wọ́ ìdájọ́ òdodo; ó túmọ̀ sí jíjọ̀wọ́ ìkùnsínú àti ṣíṣí ọ̀nà fún ìlàjà. Láìsí ìdáríjì, ọgbẹ́ kì í jinná, ìyípo ibi sì ń tẹ̀ síwájú.

#### Àpilẹ̀kọ 29 — Ìsìn àti Iṣẹ́ sí Ènìyàn

Ayé tó ní ìtumọ̀ kì í ṣe ohun tí a gbà nìkan ṣùgbọ́n ohun tí a fúnni. Ìsìn sí àwọn ẹlòmíràn — sí ìdílé, àwùjọ, àti gbogbo ayé — jẹ́ orísun ìtẹ́lọ́rùn tó jinlẹ̀ àti ète. Àwọn tí ń sìn ń rí i pé fífúnni ń mú kí olùfúnni lọ́rọ̀. Àwọn àwùjọ yóò bọ̀wọ̀ fún àwọn tí ń sìn, wọn yóò sì gbin ìmọ̀ sínú gbogbo ènìyàn pé a kì í wà fún ara wa nìkan, ṣùgbọ́n fún ara wa.

---

APÁ IV: ÌSỌ̀KAN ÀTI ÀLÀÁFÍÀ

#### Àpilẹ̀kọ 30 — Ìsọ̀kan Kọjá Ìpínyà

Ọjọ́ iwájú ìran ènìyàn sinmi lórí agbára wa láti wá papọ̀ dípò kí a pínyà. Àwọn agbára tó ń pínyà — ìjẹ́mọ̀-ẹ̀yà, ojúsàájú, ẹ̀tàn òṣèlú, ìfòyà ẹlòmíràn — ń ba rere wa jẹ́, wọ́n sì ti fa àwọn ìkà tó tóbi jùlọ nínú ìtàn. Olúkúlùkù ènìyàn ni a pè láti kojú ìdẹwò láti wo ayé bí "àwa lòdì sí wọn," láti wá ìpìlẹ̀ kan náà kọjá ìyàtọ̀, àti láti kọ́ afárá dípò ògiri. Ìsọ̀kan kò túmọ̀ sí pé kí gbogbo wa rí bákan náà; ó túmọ̀ sí mímọ̀ pé ènìyàn kan náà ni a jẹ́ lábẹ́ gbogbo ìyàtọ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 31 — Kíkọ̀ Ìjẹ́mọ̀-ẹ̀yà àti Sísọ Ènìyàn di Ẹlòmíràn

Ìfẹ́ láti pín ènìyàn sí "àwa" àti "wọn" — àti láti tẹ́ńbẹ́lú àwọn tí a pè ní "ẹlòmíràn" — ni gbòǹgbò ojúsàájú, inúnibíni, àti ìpajẹ-run. Olúkúlùkù ènìyàn yóò kojú ìfẹ́ yìí nínú ara rẹ̀, yóò sì tako ó nínú àwùjọ rẹ̀. Kò sí ẹgbẹ́ kankan tí kì í ṣe ènìyàn. Kò sí ènìyàn kankan tí a lè sọ nù. Àjèjì, ẹni orílẹ̀-èdè míràn, ẹni tí ó yàtọ̀ — àwọn náà jẹ́ ènìyàn ní kíkún, tí wọ́n tọ́ sí ọlá ní kíkún.

#### Àpilẹ̀kọ 32 — Jíjẹ́ Ọmọ Orílẹ̀-èdè Àgbáyé

Olúkúlùkù ènìyàn jẹ́ ọmọ ayé gẹ́gẹ́ bí ó ṣe jẹ́ ọmọ àwùjọ àti orílẹ̀-èdè rẹ̀. Jíjẹ́ ọmọ ayé yìí kò rọ́pò àwọn idánimọ̀ míràn ṣùgbọ́n ó ń kún wọn lọ́wọ́. Àwọn ìpèníjà àkókò wa — ìyípadà ojú-ọjọ́, àjàkálẹ̀-àrùn, ohun ìjà átọ́míìkì, ìmọ̀-ẹ̀rọ ọpọlọ-ìṣẹ̀dá — nílò ríronú àti hùwà gẹ́gẹ́ bí ìran ènìyàn kan. Ìfẹ́ orílẹ̀-èdè ẹni àti ojúṣe sí gbogbo ayé kò lòdì sí ara wọn; a lè mú méjèèjì dání papọ̀. Ìdàgbàsókè àwùjọ ènìyàn ń tọ́ka sí àyíká ìfẹ́ rere tó túbọ̀ ń gbòòrò sí i.

#### Àpilẹ̀kọ 33 — Àlàáfíà

Àlàáfíà ju àìsí ogun lọ; ó jẹ́ wíwà ìdájọ́ òdodo, ààbò, àti ipò fún ìrèsí ènìyàn. Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti gbé ní àlàáfíà. Àwọn àwùjọ yóò yanjú ìjà nípasẹ̀ ìjíròrò, ìjùmọ̀sọ̀rọ̀, àti ọ̀nà òfin. Ìjàm̀bá yóò jẹ́ ọ̀nà ìkẹyìn, tí ìlànà ìwà rere yóò dín kù. Àwọn tí ń ṣiṣẹ́ fún àlàáfíà — àwọn tí ń lajà láàárín ọ̀tá, tí ń mú ìjà kúrò, tí ń kọ́ òye — ń ṣe iṣẹ́ mímọ́.

---

APÁ V: Ẹ̀TỌ́ OLÚKÚLÙKÙ

#### Àpilẹ̀kọ 34 — Ìlọ́gba

Gbogbo ènìyàn ni a bí ní òmìnira, wọ́n sì lọ́gba nínú ọlá àti ẹ̀tọ́. Olúkúlùkù ènìyàn, láìsí ìyàtọ̀ irúkúrú — títí kan ẹ̀yà, àwọ̀, akọ tàbí abo, èdè, ẹ̀sìn, èrò òṣèlú, orílẹ̀-èdè tàbí ìpilẹ̀ṣẹ̀ àwùjọ, ohun-ìní, ìbí, tàbí ipò míràn — ni ó tọ́ sí ààbò kíkún ti Iwe Afọwọbọ yìí.

#### Àpilẹ̀kọ 35 — Èmí, Òmìnira, àti Ààbò

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí èmí, òmìnira, àti ààbò ara rẹ̀. Kò sí ẹni tí a gbọ́dọ̀ dá lóró tàbí hùwà ìkà, tí kò bá ènìyàn mu, tàbí ìwà ẹ̀gàn sí i. Kò sí ẹni tí a gbọ́dọ̀ mú ní ẹrú tàbí sìn. Kò sí ẹni tí a gbọ́dọ̀ gba èmí tàbí òmìnira rẹ̀ láìtọ́.

#### Àpilẹ̀kọ 36 — Òmìnira Èrò, Ọkàn, àti Ẹ̀sìn

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí òmìnira èrò, ọkàn, àti ẹ̀sìn. Èyí kan òmìnira láti ní ìgbàgbọ́ èyíkéyìí tàbí kí á má ní rárá, láti yí ìgbàgbọ́ ẹni padà, àti láti ṣe ẹ̀sìn ẹni nínú ìjọsìn, ẹ̀kọ́, àti ìṣe. Kò sí ẹni tí a gbọ́dọ̀ fipá mú nínú ọ̀ràn ìgbàgbọ́.

#### Àpilẹ̀kọ 37 — Òmìnira Ìsọ̀rọ̀ àti Ìsọfúnni

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí òmìnira ìsọ̀rọ̀, títí kan òmìnira láti wá, gba, kí ó sì pín ìsọfúnni àti èrò. Èyí kan òmìnira ìròyìn àti gbogbo ọ̀nà ìsọ̀rọ̀. Àwọn òmìnira yìí ní ojúṣe nínú, a sì lè dín wọn kù nìkan bí ó bá ṣe pọn dandan láti dáàbò bò ẹ̀tọ́ àwọn ẹlòmíràn tàbí ire gbogbo ènìyàn tó ṣe pàtàkì.

#### Àpilẹ̀kọ 38 — Òmìnira Ìpéjọpọ̀ àti Ìdarapọ̀

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí ìpéjọpọ̀ ní àlàáfíà àti láti dá tàbí dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́, títí kan ẹgbẹ́ láti dáàbò bò ire wọn. Kò sí ẹni tí a lè fipá mú láti jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ èyíkéyìí.

#### Àpilẹ̀kọ 39 — Ìkópa nínú Ìjọba tiwa-n-tiwa

Agbára ìjọba sinmi lórí ìfẹ́ àwọn ènìyàn. Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti kópa nínú ìjọba, ní tààràtà tàbí nípasẹ̀ àwọn aṣojú tí a yàn ní fàlàlà, àti láti dìbò nínú ìdìbò tòótọ́ pẹ̀lú ìdìbò gbogbo ayé tó lọ́gba. Àwọn ọ̀dọ́ ní ẹ̀tọ́ sí ohùn tó ní ìtumọ̀ nínú àwọn ìpinnu tó kan ọjọ́ iwájú wọn.

#### Àpilẹ̀kọ 40 — Ìdájọ́ òdodo àti Ìlànà Òfin

Gbogbo ènìyàn ni ó lọ́gba níwájú òfin. Olúkúlùkù ní ẹ̀tọ́ sí ìtọ́jú tó tọ́ látọ̀dọ̀ ilé-ẹjọ́ tí kì í ṣe ojúsàájú, láti jẹ́ ẹni tí a mọ̀ sí aláìlẹ́ṣẹ̀ títí tí a ó fi fìdí ẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀ múlẹ̀, sí agbẹjọ́rò, àti sí àtúnṣe tó múnádóko nígbà tí a bá tẹ ẹ̀tọ́ rẹ̀ lójú. Kò sí ẹni tí a gbọ́dọ̀ mú tàbí sọ sínú ọgbà ẹ̀wọ̀n láìtọ́.

#### Àpilẹ̀kọ 41 — Ìpamọ́ (Aṣírí)

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí ìpamọ́ nínú ayé rẹ̀, ìdílé, ilé, àti ìsọ̀rọ̀. Ẹ̀tọ́ yìí kan ààbò fún ìsọfúnni àti àkójọpọ̀ ohun tó jẹ́ ti ara ẹni. Kò sí ẹni tí a gbọ́dọ̀ máa ṣọ́ ní ìkọ̀kọ̀ láìtọ́ tàbí dín òmìnira rẹ̀ kù nínú ọ̀ràn ara rẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 42 — Òmìnira Ìrìn-àjò

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti rìn fàlàlà kí ó sì yan ibi tó fẹ́ gbé. Olúkúlùkù ní ẹ̀tọ́ láti kúrò ní orílẹ̀-èdè èyíkéyìí kí ó sì padà sí tirẹ̀. Olúkúlùkù ní ẹ̀tọ́ láti wá ààbò lọ́wọ́ inúnibíni. Bákan náà, olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti dúró ní ilẹ̀ rẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 43 — Ìdílé àti Àwùjọ

Ìdílé, nínú oríṣiríṣi ọ̀nà rẹ̀, jẹ́ kókó àwùjọ tí ó tọ́ sí ààbò. Àwọn àgbàlagbà ní ẹ̀tọ́ láti ṣègbéyàwó pẹ̀lú ìfẹ́ kíkún àti láti dá ìdílé sílẹ̀. Àwọn ọmọdé ní ẹ̀tọ́ sí ìtọ́jú, ààbò, àti ìdè ìdílé. Àwọn àwùjọ ní ẹ̀tọ́ láti tọ́jú ọ̀nà ìgbé ayé wọn àti ìdè àwùjọ.

---

APÁ VI: Ẹ̀TỌ́ ÀWỌN ÈNÌYÀN

#### Àpilẹ̀kọ 44 — Ìpinnu Ara-ẹni

Gbogbo ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti pinnu ọjọ́ iwájú wọn, láti yan ipò òṣèlú wọn, àti láti lépa ìdàgbàsókè ọrọ̀-ajé, àwùjọ, àti àṣà wọn. Kò sí ènìyàn kankan tí a gbọ́dọ̀ gba ọ̀nà ìgbé ayé wọn tàbí ẹ̀tọ́ wọn láti kọ́ ọjọ́ iwájú wọn.

#### Àpilẹ̀kọ 45 — Àwọn Tí Kò Pọ̀ àti Àwùjọ Àrà Ọ̀tọ̀

Àwọn ènìyàn tí ó jẹ́ ti ẹ̀yà, ẹ̀sìn, èdè, tàbí àṣà tí kò pọ̀ ní ẹ̀tọ́ láti gbádùn àṣà tiwọn, láti ṣe ẹ̀sìn tiwọn, àti láti lo èdè tiwọn. Idánimọ̀ àti ìrèsí gbogbo àwùjọ àrà ọ̀tọ̀ ni a gbọ́dọ̀ dáàbò bò. Nígbà tí ìpinnu bá kan ilẹ̀, ohun-èlò, tàbí ọ̀nà ìgbé ayé àwùjọ kan ni pàtàkì, a gbọ́dọ̀ wá ìfẹ́ àti ìfohùnṣọ̀kan àwùjọ yẹn ṣáájú.

#### Àpilẹ̀kọ 46 — Òtítọ́ àti Ìlàjà

Níbi tí a bá ti ṣe àìtọ́ ńlá, àwọn ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí òtítọ́, ìjẹ́wọ́, àti àǹfààní fún ìwòsàn. Ìdájọ́ òdodo kò kan sísan padà nìkan ṣùgbọ́n ó kan ìlàjà pẹ̀lú. Kíkọ́ ọjọ́ iwájú tó ní àlàáfíà nílò ìṣirò òtítọ́ pẹ̀lú ohun tó ti kọjá.

---

APÁ VII: Ẹ̀TỌ́ ÀWÙJỌ ÀTI ÈTÒ ỌRỌ̀-AJÉ

#### Àpilẹ̀kọ 47 — Ìgbé Ayé Tó Tọ́

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí ìwọ̀n ìgbé ayé tó tọ́ fún ìlera àti ire, títí kan oúnjẹ, omi, aṣọ, ilé, àti àwọn iṣẹ́ pàtàkì. Olúkúlùkù ní ẹ̀tọ́ sí ààbò ní àkókò àìní tó kọjá agbára rẹ̀. Kò sí ẹni tí ó gbọ́dọ̀ rìn nínú ebi tàbí kí ó má ní ilé nínú ayé tó kún fún ọ̀pọ̀ yanturu.

#### Àpilẹ̀kọ 48 — Iṣẹ́

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí iṣẹ́, sí ipò iṣẹ́ tó dára, sí owó-iṣẹ́ tó tọ́, àti sí ààbò lọ́wọ́ ìlòkulò. Àwọn òṣìṣẹ́ ní ẹ̀tọ́ láti péjọ kí wọ́n sì jíròrò fún ire wọn. Olúkúlùkù ní ẹ̀tọ́ sí ìsinmi, fàájì, àti ààlà tó tọ́ lórí wákàtí iṣẹ́. Iṣẹ́ àfipámú jẹ́ èèwọ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 49 — Ẹ̀kọ́

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí ẹ̀kọ́. Ẹ̀kọ́ yóò mú kí gbogbo ìwà ènìyàn dàgbà, yóò gbin ìrònú tó jinlẹ̀ àti ìṣẹ̀dá, yóò fìdí ọ̀wọ̀ múlẹ̀ fún ẹ̀tọ́ àti ìyàtọ̀, yóò sì mú òye wá láàárín gbogbo ènìyàn. Ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ yóò jẹ́ ọ̀fẹ́ àti dandan; ẹ̀kọ́ tó tẹ̀lé e yóò wà fún gbogbo ènìyàn ní kẹ̀rẹ̀kẹ̀rẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 50 — Ìlera

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí ìwọ̀n ìlera ara àti ti ọpọlọ tó ga jùlọ. Èyí kan rírí ìtọ́jú ìlera, oògùn pàtàkì, omi mímọ́, oúnjẹ tó dára, àti ipò ìgbé ayé tó mọ́. Ìlera ọpọlọ yóò ní iye kan náà pẹ̀lú ìlera ara.

#### Àpilẹ̀kọ 51 — Àṣà àti Imọ̀-ìjìnlẹ̀

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti kópa nínú ayé àṣà, láti gbádùn iṣẹ́-ọnà, àti láti pín nínú àǹfààní ìtẹ̀síwájú ìmọ̀-ìjìnlẹ̀. Ìmọ̀ àbínibí àti ogún àṣà ni a gbọ́dọ̀ bọ̀wọ̀ fún kí a sì dáàbò bò. Èso ti ìṣẹ̀dá ènìyàn àti ìwádìí jẹ́ ti gbogbo ènìyàn nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín.

#### Àpilẹ̀kọ 52 — Ètò Ọrọ̀-ajé Tó Tọ́

Ètò ọrọ̀-ajé yóò sìn fún ire ènìyàn àti ìlera ayé, kì í ṣe fún títò ọrọ̀ jọ nìkan. Ìṣòwò àti ètò owó yóò jẹ́ èyí tó tọ́ tí ó sì hàn kedere. Gbogbo ènìyàn ní agbára lórí ohun-èlò àdáyébá wọn. Ètò ọrọ̀-ajé tó ń mú òṣì tàbí ìlòkulò tẹ̀ síwájú jẹ́ èyí tí kò tọ́.

---

APÁ VIII: Ẹ̀TỌ́ NÍ SÀNMÁNÌ AYÉLUJÁRA

#### Àpilẹ̀kọ 53 — Ìjápọ̀ mọ́ Ìmọ̀-ẹ̀rọ Ìsọfúnni

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti ní ìjápọ̀ mọ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ ayélujára àti àwọn ohun èlò ìsọ̀rọ̀ tó pọn dandan fún ìkópa nínú àwùjọ òde-òní. Àǹfààní sànmánì ìsọfúnni yóò jẹ́ pípín káàkiri, a ó sì dín àwọn ìdènà sí ìjápọ̀ yìí kù ní kẹ̀rẹ̀kẹ̀rẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 54 — Ààbò fún Àkójọpọ̀ Ìsọfúnni

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí ààbò fún ìsọfúnni ara rẹ̀. Gbígba àti lílo ìsọfúnni ara ẹni yóò jẹ́ èyí tó hàn kedere, tó mọ mọ ète tó tọ́, tí yóò sì sinmi lórí ìfọwọ́sí tó ní ìtumọ̀. Olúkúlùkù ní ẹ̀tọ́ láti mọ irú ìsọfúnni tí a ní nípa rẹ̀ kí a sì tún àwọn tó kò tọ́ ṣe tàbí kí a pa wọn rẹ́.

#### Àpilẹ̀kọ 55 — Òmìnira lọ́wọ́ Ìmójútó Láìtọ́

Kò sí ènìyàn kankan tí a gbọ́dọ̀ máa ṣọ́ ní ìkọ̀kọ̀ láìtọ́ tàbí lọ́nà tí kò bá òfin mu. Ìmójútó ìsọ̀rọ̀ tàbí iṣẹ́ ènìyàn gbọ́dọ̀ jẹ́ èyí tí òfin fọwọ́ sí, tó pọn dandan, tó lọ́gba, tí yóò sì ní àbójútó tó dá dúró. Ẹ̀tọ́ sí ìsọ̀rọ̀ àṣírí ni a gbọ́dọ̀ dáàbò bò.

#### Àpilẹ̀kọ 56 — Ìmọ̀ nípa Ìpinnu Aládàáṣiṣẹ́

Nígbà tí ẹ̀rọ aládàáṣiṣẹ́ bá ń ṣe tàbí tó ń darí ìpinnu tó kan ayé ènìyàn ní pàtàkì, àwọn tí ọ̀rọ̀ kàn ní ẹ̀tọ́ láti mọ bí irú ìpinnu bẹ́ẹ̀ ṣe wáyé, láti ní ènìyàn tó máa yẹ̀ ẹ́ wò, àti láti tako ó bí kò bá tọ́. Kò sí ẹni tí a gbọ́dọ̀ ṣojúsàájú sí nípasẹ̀ ẹ̀rọ kọ̀m̀pútà.

---

APÁ IX: ÌMỌ̀-Ẹ̀RỌ FÚN ÌSÌN ÌRAN ÈNÌYÀN

#### Àpilẹ̀kọ 57 — Ìlànà Darí fún Ìmọ̀-ẹ̀rọ

Ìmọ̀-ẹ̀rọ yóò sìn fún ìran ènìyàn, kì í ṣe láti jẹ ọba lé e lórí. Ìmọ̀-ẹ̀rọ tó lágbára, títí kan ọpọlọ-ìṣẹ̀dá (AI), ni a óò kọ́ kí a sì lò ní ọ̀nà tó bọ̀wọ̀ fún ọlá ènìyàn, tó ń tọ́jú agbára ènìyàn, tó ń gbé ìdánilọ́gba lárugẹ, tó ń mú kí nǹkan hàn kedere, tó ń rí sí ìṣirò iṣẹ́, tó sì ń dáàbò bò wá lọ́wọ́ ibi. Àwọn tí ń kọ́ tí wọ́n sì ń gbé ìmọ̀-ẹ̀rọ jáde ní ojúṣe fún àbájáde rẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 58 — Agbára Ènìyàn lórí Ìpinnu Pàtàkì

Ìpinnu tó ní àbájáde tó jinlẹ̀ fún ayé ènìyàn àti ire rẹ̀ yóò dúró sábẹ́ àkóso ènìyàn tó ní ìtumọ̀. A kò ní fún ẹ̀rọ ní agbára láti pinnu lórí èmí àti ikú fúnra rẹ̀. Ìdájọ́ ènìyàn, ọgbọ́n, àti ojúṣe ìwà rere kò lè jẹ́ gbigbe fún ẹ̀rọ tí kò ní wọn.

#### Àpilẹ̀kọ 59 — Ààbò lọ́wọ́ Ibi Ìmọ̀-ẹ̀rọ

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti jẹ́ ẹni tí a dáàbò bò lọ́wọ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ tí a ṣe láti tàn án jẹ, láti lò ó ní ilòkulò, tàbí láti lo àìlágbára rẹ̀. Ààbò àkànṣe yóò wà fún àwọn ọmọdé àti àwọn ẹlòmíràn tí kò lágbára. Nígbà tí ìmọ̀-ẹ̀rọ bá ní ewu ńlá, ìṣọ́ra yóò jẹ́ olùdarí fún lílo rẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 60 — Títọ́jú Ìsopọ̀ Ènìyàn

Ìmọ̀-ẹ̀rọ yóò mú kí ìbáṣepọ̀ ènìyàn àti àwùjọ sunwọ̀n sí i ju kí ó rọ́pò rẹ̀ lọ. Nínú àwọn iṣẹ́ pàtàkì tó kan ire ènìyàn, a óò tọ́jú àǹfààní láti bá ènìyàn sọ̀rọ̀. Iye tí kò ní ẹgbẹ́ ti wíwà ènìyàn, ìmọ̀lára, àti ìtọ́jú ni a óò mọ̀.

---

APÁ X: AYÉ ALÀÀYÈ

#### Àpilẹ̀kọ 61 — Ẹ̀tọ́ sí Àyíká Tó Dáa

Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ sí àyíká tó mọ́, tó dáa, tí ó sì lè tẹ̀ síwájú, títí kan afẹ́fẹ́ mímọ́, omi tó dáa, àwùjọ ohun alààyè tó le, àti ojú-ọjọ́ tó fẹsẹ̀múlẹ̀. Ìbàjẹ́ àyíká tó ń dẹ́rù ba ìlera ènìyàn àti ire ni a óò dènà tí a ó sì tún ṣe.

#### Àpilẹ̀kọ 62 — Ọ̀wọ̀ fún Àdáyébá

Ayé àdáyébá ní iye tí ó ju lílo tí ènìyàn ń lò ó lọ, ó sì tọ́ sí ọ̀wọ̀ àti ààbò. Àwọn ohun alààyè, oríṣiríṣi ẹ̀dá, àti ìdè ẹ̀mí ni a óò tọ́jú, níbi tí wọ́n bá sì ti bàjẹ́, a óò tún wọn ṣe. Àwọn tí ó sinmi lórí tí wọ́n sì ń tọ́jú ilẹ̀ yóò ní ohùn nínú ìtọ́jú rẹ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 63 — Ìfẹsẹ̀múlẹ̀ Ojú-ọjọ́

Ojú-ọjọ́ tó fẹsẹ̀múlẹ̀ ṣe kókó fún ìlàjú ènìyàn àti ìrèsí ẹ̀mí. Gbogbo ènìyàn ni ó ní ojúṣe láti dáàbò bò ètò ojú-ọjọ́, pẹ̀lú àwọn tí ó ti kópà jùlọ nínú bíbà á jẹ́ àti àwọn tí ó lágbára jùlọ ní ojúṣe tó tóbi. Ẹrù ti iṣẹ́ lórí ojú-ọjọ́ àti ìfaradà yóò jẹ́ pípín lọ́nà tó tọ́.

#### Àpilẹ̀kọ 64 — Ìdàgbàsókè Tó Lè Tẹ̀ Síwájú

Ìdàgbàsókè yóò bójútó àìní ìsinsìnyí láìba agbára àwọn ìran tó ń bọ̀ láti bójútó tiwọn jẹ́. Ọrọ̀ ajé, ire àwùjọ, àti ààbò àyíká kò ṣeé yà sọ́tọ̀, wọ́n sì ń fún ara wọn lágbára. Olúkúlùkù ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti lépa ìdàgbàsókè ní ìbámu pẹ̀lú ìlànà àti ipò tiwọn.

---

APÁ XI: ÌMÚṢẸ

#### Àpilẹ̀kọ 65 — Ojúṣe Àwọn Ìpínlẹ̀ (Orílẹ̀-èdè)

Àwọn ìpínlẹ̀ ní ojúṣe àkọ́kọ́ láti bọ̀wọ̀ fún, láti dáàbò bò, àti láti mú àwọn ẹ̀tọ́ inú Iwe Afọwọbọ yìí ṣẹ. Wọn yóò pèsè ọ̀nà àtúnṣe tó múnádóko fún ìrúfin wọn, wọn yóò sì mú gbogbo ẹ̀tọ́ ṣẹ gẹ́gẹ́ bí agbára wọn ṣe mọ. Àwọn ìpínlẹ̀ yóò fowọ́sowọ́pọ̀ kárí ayé láti kọjú àwọn ìpèníjà tó kọjá agbára orílẹ̀-èdè kan.

#### Àpilẹ̀kọ 66 — Ojúṣe Àwọn Ilé-iṣẹ́

Àwọn ilé-iṣẹ́ ńlá, ẹgbẹ́, àti ilé-iṣẹ́ irúkúrú yóò bọ̀wọ̀ fún ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn àti àyíká nínú gbogbo iṣẹ́ wọn. Wọn yóò hùwà lọ́nà tó hàn kedere, wọn yóò dènà ibi, wọn yóò sì jẹ́ oníṣirò fún ìbàjẹ́ tí wọ́n bá fà. Agbára ní ojúṣe nínú.

#### Àpilẹ̀kọ 67 — Ààlà lórí Ẹ̀tọ́

A lè dín ẹ̀tọ́ kù nìkan gẹ́gẹ́ bí òfin ṣe sọ, nìkan bí ó bá ṣe pọn dandan láti dáàbò bò ẹ̀tọ́ àwọn ẹlòmíràn tàbí ire gbogbo ènìyàn tó ṣe pàtàkì, àti nìkan ní ìbámu pẹ̀lú ohun tí a fẹ́ rí gbà. Àwọn ẹ̀tọ́ pàtàkì kan — títí kan òmìnira lọ́wọ́ ìdálóró, ẹrú, àti gbígba èmí láìtọ́ — ni a kò lè dádúró lábẹ́ ipò kankan.

#### Àpilẹ̀kọ 68 — Àtúnṣe àti Ìṣirò Iṣẹ́

Olúkúlùkù ènìyàn tí a bá tẹ ẹ̀tọ́ rẹ̀ lójú ní ẹ̀tọ́ sí àtúnṣe tó múnádóko. Àwọn ọ̀nà tó dá dúró yóò wà láti gba ẹ̀hónú, láti ṣèwádìí ìrúfin, àti láti rí i pé ìṣirò iṣẹ́ wà. Àwọn tí ń tú àṣírí ìwà kòtọ́ ni a óò dáàbò bò.

#### Àpilẹ̀kọ 69 — Ẹ̀kọ́ fún Ẹ̀tọ́ àti Ojúṣe

Ìmọ̀ nípa ẹ̀tọ́ àti ojúṣe ni a óò gbé lárugẹ nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ ní gbogbo ipele àti jálẹ̀ ayé. Olúkúlùkù ènìyàn yóò ní àǹfààní láti kọ́ nípa Iwe Afọwọbọ yìí àti bí a ṣe lè gbé ayé ní ìbámu pẹ̀lú ìlànà rẹ̀. Ìdàgbàsókè ìwà rere àti ìwà rere ọmọ ìlú ni a óò gbin sínú ènìyàn papọ̀ mọ́ ìmọ̀.

#### Àpilẹ̀kọ 70 — Ìtumọ̀

Kò sí ohun kankan nínú Iwe Afọwọbọ yìí tí a óò túmọ̀ láti dín ẹ̀tọ́ èyíkéyìí kù tí a bá ti dáàbò bò níbòmíràn, tàbí láti fọwọ́ sí iṣẹ́ èyíkéyìí tí ète rẹ̀ jẹ́ láti ba àwọn ẹ̀tọ́ tí ó kéde jẹ́. Iwe Afọwọbọ yìí ni a óò kà ní ìbámu pẹ̀lú Àtẹ̀jáde Akànsẹ Gbogbo Ayé lórí Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn àti àwọn irin-iṣẹ́ míràn tó ń dáàbò bò ọlá ènìyàn.

---

ÌFẸSẸ̀MÚLÈ ÌPARÍ

Iwe Afọwọbọ yìí tẹ̀ lé ogún ìwà rere ti gbogbo ènìyàn:

* Òfin Wúrà, tí gbogbo àṣà ńlá ń kọ́ni;

* Àtẹ̀jáde Akànsẹ Gbogbo Ayé lórí Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn àti àwọn àdéhùn kárí ayé tó tẹ̀lé e;

* Àwọn ìwé-òfin ti orílẹ̀-èdè tí ń sapá fún ìdájọ́ òdodo;

* Ọgbọ́n àwọn ènìyàn àbínibí tí wọ́n ti gbé ayé nínú ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ayé;

* Àwọn ìwé mímọ́ àti ẹ̀kọ́ ìwà rere ti àwọn ẹ̀sìn àti ìmọ̀-ọ̀ràn ayé;

* Ìmọ̀ nípa èrò ọkàn, ìmọ̀-ọ̀ràn, àti ìrírí ènìyàn nípa ohun tó ń mú kí ènìyàn rèsí.

A fúnni ní Iwe Afọwọbọ yìí kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ìgbẹ̀yìn ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí ìpè — sí ìjíròrò, sí ìfọwọ́sowọ́pọ̀, àti sí iṣẹ́ àjọṣe. Ó ń sọ̀rọ̀ nípa ohun tó so wá pọ̀, kì í ṣe ohun tó pínyà wa. Kì í ṣe ti orílẹ̀-èdè, àṣà, tàbí ìgbàgbọ́ kan ṣoṣo, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ti gbogbo àwọn tí ń fìdí ọlá olúkúlùkù ènìyàn múlẹ̀ àti iye iyì ti ilé wa kan náà.

Ìdílé ènìyàn kan ni a jẹ́ lórí ayé kékeré kan. Àmúdání wa ni a so pọ̀. Ọ̀nà síwájú kì í ṣe ìpínyà ṣùgbọ́n ìsọ̀kan; kì í ṣe ìlòkulò ṣùgbọ́n ìṣiṣẹ́; kì í ṣe àìrètí ṣùgbọ́n ìrètí.

Iwe Afọwọbọ yìí pè wá kì í ṣe láti gba ẹ̀tọ́ wa nìkan, ṣùgbọ́n láti di irú ènìyàn tí ń bọ̀wọ̀ fún ẹ̀tọ́ àwọn ẹlòmíràn — ènìyàn tó ní ìwà-rere, ìṣòtítọ́, ìgboyà, àti ọgbọ́n. Ènìyàn tó ń ṣiṣẹ́ fún rere láì lo ẹlòmíràn ní ilòkulò. Ènìyàn tó ń kọ́ afárá, kì í ṣe ògiri. Ènìyàn tó tọ́ sí ìrìn-àjò tí ìran ènìyàn wà lórí rẹ̀.

Kí ìran yìí darí wa sí ayé kan níbi tí olúkúlùkù ènìyàn ti lè rèsí, níbi tí ìdájọ́ òdodo àti àlàáfíà ti rọ̀ mọ́ra, níbi tí ìṣẹ̀dá ènìyàn ti ń sìn fún rere gbogbo ènìyàn, àti níbi tí ìran ènìyàn ti ń gbé ní ìrẹ́pọ̀ pẹ̀lú ayé tí ó ń gbé wa ró.

**Kéde rẹ̀ nínú ìrètí àti ìsọ̀kan**

**fún gbogbo ènìyàn, ti ìsinsìnyí àti ti ọjọ́ iwájú**

**gẹ́gẹ́ bí ìdílé ènìyàn kan náà**

---

APÁ KEJÌ: Ẹ̀DÀ TÍ Ó RỌRÙN LÁTI KÀ

Fún Gbogbo Oníkààwé

Iwe Afọwọbọ Gbogbo Ayé — Àlàyé Tó Rọrùn

#### Kí Ni Ìwé Yìí?

Èyí jẹ́ àkójọpọ̀ ìlànà rere fún gbogbo ìran ènìyàn. Ó ṣàpèjúwe:

* Bí olúkúlùkù ènìyàn ṣe tọ́ sí kí a hùwà sí i

* Irú ènìyàn wo ni a gbọ́dọ̀ gbìyànjú láti jẹ́

* Bí a ṣe gbọ́dọ̀ hùwà sí ara wa, àwùjọ wa, àti ayé wa

* Àwọn ẹ̀tọ́ wo ni gbogbo ènìyàn ní

* Àwọn ojúṣe wo ni ó rọ̀ mọ́ àwọn ẹ̀tọ́ yẹn

Ó tẹ̀ lé ọgbọ́n látinú gbogbo ẹ̀sìn, ìmọ̀-ọ̀ràn, àti àṣà ńlá. Èrò pàtàkì rẹ̀ jẹ́ àtijọ́ àti ti gbogbo ayé: hùwà sí àwọn ẹlòmíràn gẹ́gẹ́ bí o ṣe fẹ́ kí wọ́n hùwà sí ọ.

#### Àwọn Èrò Ńlá

**1. Idìlé Ènìyàn Kan Náà Ni A Jẹ́**

Lábẹ́ gbogbo ìyàtọ̀ wa — àṣà, èdè, ìgbàgbọ́, orílẹ̀-èdè — a pín ènìyàn kan náà. A jọ ara wa ju bí a ṣe yàtọ̀ lọ. Ọjọ́ iwájú wa sinmi lórí mímọ ìsọ̀kan yìí.

**2. Olúkúlùkù Ènìyàn Níye**

O níye lórí. Kì í ṣe nítorí ohun tí o ní, ohun tí o ti ṣe, tàbí ohun tí ẹnikẹ́ni sọ nípa rẹ. O níye nítorí pé ènìyàn ni ọ́. Èyí kò lè jẹ́ gbígbà lọ́wọ́ rẹ láéláé.

**3. Jẹ́ Ẹni Rere, Olótìítọ́, àti Ẹni Tó Ní Ọ̀wọ̀**

Àwọn yìí kì í ṣe èrò tó dára nìkan — wọ́n jẹ́ ìpìlẹ̀ fún àwùjọ rere èyíkéyìí. Ìwà-rere ń mú kí ayé ṣeé gbé. Ìṣòtítọ́ ń mú kí ìgbẹ́kẹ̀lé ṣeé ṣe. Ọ̀wọ̀ ń mọ ọlá olúkúlùkù ènìyàn.

**4. Ṣe Iṣẹ́ Rere Láìlo Ẹlòmíràn ní Ilòkulò**

Àwùjọ rere ni èyí tí gbogbo ènìyàn ti ń fúnni ní ohun tó dára jùlọ láì gba àǹfààní àìtọ́ lórí àwọn ẹlòmíràn. Nígbà tí gbogbo ènìyàn bá ń fúnni tí kò sì sí ẹni tó ń jẹ àǹfààní àìtọ́, gbogbo ènìyàn yóò gbilẹ̀.

**5. Ìsọ̀kan Kọjá Ìpínyà**

Àwọn agbára tó ń pínyà wa — ìjẹ́mọ̀-ẹ̀yà, ojúsàájú, ríronú pé "àwa lòdì sí wọn" — ń dẹ́rù ba ọjọ́ iwájú wa. A gbọ́dọ̀ kọ̀ wọ́n kí a sì wá ìpìlẹ̀ kan náà.

**6. Jíjẹ́ Ọmọ Ayé Gbogbo**

O kì í ṣe ti àwùjọ àti orílẹ̀-èdè rẹ nìkan, o jẹ́ ti gbogbo ìran ènìyàn. Àwọn ìpèníjà ńlá ti àkókò wa nílò ríronú àti hùwà gẹ́gẹ́ bí ìdílé ènìyàn kan.

**7. Ẹ̀tọ́ Ní Ojúṣe Nínú**

Níní ẹ̀tọ́ kò túmọ̀ sí pé a lè ṣe ohun kọ́hun tí a bá fẹ́. Òmìnira ń ṣiṣẹ́ nìkan nígbà tí ènìyàn bá lò ó pẹ̀lú ojúṣe.

**8. Ìtọ́jú fún Ayé**

Ayé yìí ni ilé wa kan ṣoṣo. A gbọ́dọ̀ dáàbò bò ó fún ara wa àti fún àwọn ìran tó ń bọ̀.

**9. Ìran Ènìyàn Wà Lórí Ìrìn-àjò**

A ṣì ń di ohun tí a lè jẹ́. Olúkúlùkù ìran lè tẹ̀ síwájú sí ìdájọ́ òdodo àti ìrèsí tó tóbi jù.

**10. Ìrètí Wà**

Láìka gbogbo ìṣòro wa sí, ìtẹ̀síwájú ṣeé ṣe. Ìrètí kì í ṣe ìwà òpònú — òun ni ó ń mú kí iṣẹ́ ní ìtumọ̀.

#### Irú Ènìyàn Wo Ni A Gbọ́dọ̀ Gbìyànjú Láti Jẹ́

* **Oníwà-rere** — Hùwà sí àwọn ẹlòmíràn pẹ̀lú ìpẹ̀lẹ́tù àti ìtọ́jú

* **Olótìítọ́** — Sọ òtítọ́; má ṣe pa irọ́ tàbí kí o tanni jẹ

* **Ẹni tó ní ọ̀wọ̀** — Hùwà sí olúkúlùkù gẹ́gẹ́ bí ẹni tó tọ́ sí ọlá

* **Ẹni tó ń dá nǹkan** — Lo ẹ̀bùn rẹ láti ṣe nǹkan sí ayé

* **Olùfẹ́-ìmọ̀** — Máa fẹ́ láti kọ́ nǹkan àti láti mọ̀ ní gbogbo ìgbà

* **Akọni** — Dúró fún ohun tó tọ́

* **Onírẹ̀lẹ̀** — Mọ̀ pé o kò ní gbogbo ìdáhùn

* **Onímọrírì** — Mọrírì ohun tí a ti fún ọ

* **Olùdáríjì** — Jọ̀wọ́ ìkùnsínú; gba ìwòsàn láàyè

* **Oníyọ̀** — Rí ayọ̀ nínú ayé

* **Onírètí** — Gbàgbọ́ pé ọjọ́ iwájú lè sunwọ̀n sí i

* **Olùfúnni** — Fúnni ní ohun tó dára jùlọ láì lo ẹlòmíràn ní ilòkulò

#### Ohun Tí Olúkúlùkù Ní Ẹ̀tọ́ Sí

**Ẹ̀tọ́ Àkọ́kọ́:**

* Èmí àti ààbò

* Òmìnira láti ronú, láti gbàgbọ́, àti láti sọ̀rọ̀

* Ìpamọ́ (Aṣírí)

* Ìtọ́jú tó tọ́ lábẹ́ òfin

* Ìrìn-àjò àti yíyan ibi tí a fẹ́ gbé

* Ìdílé àti àwùjọ

**Ẹ̀tọ́ Àwùjọ:**

* Oúnjẹ, omi, àti ilé tó tó

* Ìtọ́jú ìlera (ti ara àti ti ọpọlọ)

* Ẹ̀kọ́

* Iṣẹ́ tó tọ́ àti owó-iṣẹ́ tó tọ́

* Ìsinmi àti àkókò ọ̀fẹ́

* Ìkópa nínú àṣà àti ìmọ̀-ìjìnlẹ̀

**Nínú Ayé Ayélujára:**

* Ìjápọ̀ mọ́ ayélujára

* Ààbò fún ìsọfúnni ara rẹ

* Kí a má ṣe máa ṣọ́ ọ láìní ìdí tó dára

* Mímọ̀ nígbà tí ẹ̀rọ kọ̀m̀pútà bá ń ṣe ìpinnu nípa rẹ

**Ẹ̀tọ́ Àyíká:**

* Afẹ́fẹ́ àti omi mímọ́

* Ojú-ọjọ́ tó fẹsẹ̀múlẹ̀

* Àwùjọ ohun alààyè tó le

#### Ohun Tí Olúkúlùkù Ní Ojúṣe Fún

* Hùwà sí àwọn ẹlòmíràn gẹ́gẹ́ bí o ṣe fẹ́ kí wọ́n hùwà sí ọ

* Jíjẹ́ ẹni rere, olótìítọ́, àti ẹni tó ní ọ̀wọ̀

* Ṣíṣe iṣẹ́ fún àwùjọ rẹ

* Àìlo ìwà-rere ènìyàn ní ilòkulò

* Lílo ohun-èlò pẹ̀lú ọgbọ́n, láìṣòfò wọn

* Dídáàbò bò àyíká

* Wíwá ìsọ̀kan, kì í ṣe ìpínyà

* Jíjẹ́ baba-ńlá rere — fífí ayé rere sílẹ̀ fún ọjọ́ iwájú

* Mú ìrètí dúró kí o sì fún àwọn ẹlòmíràn ní ìwúrí

#### Òfin Wúrà — Nínú Ọ̀pọ̀lọpọ̀ Àṣà

Gbogbo ẹ̀sìn àti ìmọ̀-ọ̀ràn ńlá ló ń kọ́ èrò kan náà:

* **Ìsìn Kìrìsìtẹ́ẹ́nì:** "Ṣe sí àwọn ẹlòmíràn bí o ṣe fẹ́ kí wọ́n ṣe sí ọ."

* **Ìsìn Ìsìláàmù:** "Ẹnì kankan nínú yín kò tíì ní ìgbàgbọ́ tòótọ́ títí tí yóò fi fẹ́ fún arákùnrin rẹ̀ ohun tí ó fẹ́ fún ara rẹ̀."

* **Ìsìn Júù:** "Ohun tó jẹ́ ìríra sí ọ, má ṣe ṣe é sí aládùúgbò rẹ."

* **Ìsìn Búdà:** "Má ṣe pa àwọn ẹlòmíràn lára pẹ̀lú ohun tó ń dùn ọ́."

* **Ìsìn Híńdù:** "Hùwà sí àwọn ẹlòmíràn gẹ́gẹ́ bí o ṣe fẹ́ kí a hùwà sí ọ."

* **Ìsìn Kọ̀ñfúshíọ́sì:** "Ohun tí o kò fẹ́ fún ara rẹ, má ṣe ṣe é sí àwọn ẹlòmíràn."

* **Ọgbọ́n Àbínibí:** "Gbogbo wa ni a tan mọ́ ara wa."

Èyí kì í ṣe nǹkan pàjáwìrì. Ó jẹ́ òṣùwọ̀n ìwà rere tí gbogbo ìran ènìyàn pín.

#### Ìsọmọ́-gbólóhùn Kan

Idìlé ènìyàn kan ni a jẹ́; olúkúlùkù ènìyàn ní ọlá; jẹ́ ẹni rere, olótìítọ́, àti ẹni tó ní ọ̀wọ̀; ṣe iṣẹ́ rere láìlo ẹlòmíràn ní ilòkulò; wá ìsọ̀kan kọjá ìpínyà; kí o sì tọ́jú ara wa àti Ayé.

---

APÁ KẸTA: Ẹ̀DÀ FÚN ÀWỌN Ọ̀DỌ́

Fún Àwọn Ọ̀dọ́ (Ọjọ́-orí 13-19)

Iwe Afọwọbọ Gbogbo Ayé — Fún Àwọn Ọ̀dọ́

#### Èyí Kan Ìwọ

Ìwé yìí jẹ́ nípa ohun tí olúkúlùkù ènìyàn tọ́ sí — títí kan ìwọ. Ó sì jẹ́ nípa irú ènìyàn tí o lè di.

Kì í ṣe òfin lásán. Ó jẹ́ ìran ti ohun tí ayé lè jẹ́.

Èrò tó ṣe kókó jùlọ rọrùn: **Hùwà sí ènìyàn bí o ṣe fẹ́ kí wọ́n hùwà sí ọ.**

Gbogbo ẹ̀sìn, gbogbo àṣà, gbogbo ọlọgbọ́n ènìyàn nínú ìtàn ni ó ti sọ nǹkan tó jọ èyí.

#### Gbogbo Wa Ni A Wà Nínú Èyí Papọ̀

Eyi ni ohun kan tó ṣe pàtàkì: idìlé ènìyàn kan ni a jẹ́.

Bẹ́ẹ̀ ni, a ní àṣà, èdè, ẹ̀sìn, àti orílẹ̀-èdè tó yàtọ̀. Ṣùgbọ́n lábẹ́ gbogbo ìyẹn, ẹ̀dá kan náà ni a jẹ́ lórí ayé kékeré kan náà. Ọjọ́ iwájú wa so pọ̀ yálà a fẹ́ bẹ́ẹ̀ tàbí a kò fẹ́.

Àwọn ìṣòro tí a ń kọjú rẹ̀ — ìyípadà ojú-ọjọ́, ìmọ̀-ẹ̀rọ AI, àìlọ́gba — kò mọ ààlà orílẹ̀-èdè. A máa yanjú wọn papọ̀ tàbí kí a má yanjú wọn rárá.

Èyí kò túmọ̀ sí pé kí o sọ idánimọ̀ rẹ nù. O lè nífẹ̀ẹ́ orílẹ̀-èdè rẹ KÍ O SÌ tọ́jú ìran ènìyàn. O lè ní ìgbéraga nínú àṣà rẹ KÍ O SÌ bọ̀wọ̀ fún ti àwọn ẹlòmíràn. Èyí kì í ṣe ìtakora — ó jẹ́ ìdàgbàsókè ọpọlọ.

#### Jẹ́ Ẹni Rere. Jẹ́ Olótìítọ́. Ní Ọ̀wọ̀.

Wọ́n dà bí ohun tó rọrùn. Wọ́n rọrùn nítòótọ́. Wọ́n sì ṣe pàtàkì ju nǹkan míràn lọ.

**Ìwà-rere**

Àwọn iṣẹ́ kékeré ti ìwà-rere ń mú kí ayé ṣeé gbé. Láìsí wọn, ayé tutù, ó sì le. O ní agbára láti mú kí ọjọ́ ẹnì kan sunwọ̀n sí i nípa jíjẹ́ ẹni rere nìkan.

**Ìṣòtítọ́**

Má ṣe pa irọ́. Má ṣe tanni jẹ. Má ṣe lo ènìyàn. Ayé tí a kọ́ sórí irọ́ yóò dẹ́nu-bolẹ̀. Nígbà tí o bá jẹ́ olótìítọ́, ènìyàn yóò gbẹ́kẹ̀ lé ọ. Èyí ṣe pàtàkì.

**Ọ̀wọ̀**

Hùwà sí olúkúlùkù bí ẹni tó níye. Nítorí wọ́n níye nítòótọ́. Kódà àwọn tí o kò fohùn ṣọ̀kan pẹ̀lú wọn. Kódà àwọn tí wọ́n yàtọ̀ sí ọ. Ọ̀wọ̀ kò túmọ̀ sí gbígba ohun gbogbo gbọ́ — ó túmọ̀ sí mímọ ọlá wọn.

#### Ṣe Iṣẹ́ Rere Láìlo Ẹlòmíràn ní Ilòkulò

Èyí ni ìlànà fún ayé: **Fúnni ní ohun tó dára jùlọ. Má ṣe gba àǹfààní àìtọ́.**

Àwùjọ tó dáa ni èyí tí olúkúlùkù ti ń ṣe ohun tó lè ṣe tí kò sì sí ẹni tó ń lo àwọn ẹlòmíràn láti tẹ̀ síwájú.

Góńgó náà kì í ṣe láti "ṣẹ́gun" lórí ẹlòmíràn. Ó jẹ́ fún gbogbo ènìyàn láti rèsí. Nígbà tí o bá ṣe àṣeyọrí nípa mímú kí àwọn ẹlòmíràn kùnà, èyí kì í ṣe àṣeyọrí tòótọ́.

#### Ìsọ̀kan Kọjá Ìpínyà

Ayé kún fún àwọn agbára tó ń gbìyànjú láti pínyà wa: ìjẹ́mọ̀-ẹ̀yà nínú òṣèlú, ojúsàájú ẹ̀yà, ìfẹ́ orílẹ̀-èdè tó pọ̀ jù, ríronú pé "àwa lòdì sí wọn."

Àwọn agbára yìí léwu. Ibẹ̀ ni ìpajẹ-run ti ń bẹ̀rẹ̀. Ibẹ̀ ni ìjọba tiwa-n-tiwa ti ń kú. Ibẹ̀ ni a ti ń kùnà láti yanjú ìṣòro tó nílò ìfowọ́sowọ́pọ̀.

Iṣẹ́ rẹ: Kojú ìdẹwò láti wo ayé bí "àwa lòdì sí wọn." Wá ìpìlẹ̀ kan náà. Kọ́ afárá, kì í ṣe ògiri.

Èyí kò túmọ̀ sí pé o kò lè ṣàìfohùnṣọ̀kan pẹ̀lú ènìyàn tàbí kí o dúró fún ohun tó tọ́. Ó túmọ̀ sí rírántí pé "wọn" náà jẹ́ ènìyàn.

#### Jíjẹ́ Ọmọ Ayé Gbogbo

O kì í ṣe ọmọ orílẹ̀-èdè rẹ nìkan. O jẹ́ ọmọ ayé gbogbo.

Èyí kì í ṣe nípa òṣèlú tàbí sísọ ìfẹ́ orílẹ̀-èdè rẹ nù. Ó jẹ́ nípa mímọ òtítọ́: àwọn ìpèníjà ńlá kò dúró sí ààlà orílẹ̀-èdè, bẹ́ẹ̀ ni àníyàn wa kò gbọ́dọ̀ dúró síbẹ̀.

Ìyípadà ojú-ọjọ́. Àjàkálẹ̀-àrùn. AI. Ohun ìjà átọ́míìkì. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ ìṣòro ènìyàn tó nílò ọ̀nà àtúnṣe ènìyàn.

Ronú nípa gbogbo ayé. Hùwà ní àyíká rẹ. Méjèèjì ṣe pàtàkì.

#### Ìran Ènìyàn Wà Lórí Ìrìn-àjò

Èyí ni èrò kan tó ń fúnni ní ìtumọ̀: apá kan ohun tó tóbi ni a jẹ́.

Ìran ènìyàn wà lórí ìrìn-àjò — ti ìwà rere, àwùjọ, àti ẹ̀mí — tí ó ṣì ń di ohun tí ó lè jẹ́. Olúkúlùkù ìran ń jogún ohun tó ti wà ṣáájú, ó sì ní àǹfààní láti tì í síwájú.

O kì í gbé ayé rẹ nìkan. O jẹ́ apá kan ìtàn ẹ̀dà wa. Ohun tí o bá ṣe ṣe pàtàkì fún ìtàn títóbi yẹn.

#### Ìrètí Wà

Ó rọrùn láti kẹ́gàn nǹkan. Ìròyìn kún fún àwọn nǹkan búburú. Ṣùgbọ́n ẹ̀gàn jẹ́ ìwà ọ̀lẹ, àìrètí kò sì ṣe nǹkan kan.

Ìrètí kì í ṣe ìwà òpònú. Òun ni ó ń mú kí iṣẹ́ ṣeé ṣe. Láìsí ìrètí, kí nìdí tí a ó fi gbìyànjú?

Ìtẹ̀síwájú jẹ́ òtítọ́. Ayé sunwọ̀n sí i fún ọ̀pọ̀ ènìyàn nísinsìnyí ju bí ó ṣe rí ní igba ọdún sẹ́yìn lọ. Èyí kò wáyé lásán — ó wáyé nítorí ènìyàn ṣiṣẹ́, wọ́n jà, wọ́n sì ní ìrètí.

O lè jẹ́ apá kan títẹ̀síwájú ìtẹ̀síwájú yẹn.

#### Àwọn Ẹ̀tọ́ Rẹ

O ní ẹ̀tọ́ láti:

* Jẹ́ ẹni tí a hùwà sí pẹ̀lú ọlá — láìka ẹni tí o jẹ́ sí

* Wà ní ààbò lọ́wọ́ ìwà ipá, ìkà, àti ìlòkulò

* Ronú fún ara rẹ kí o sì gbàgbọ́ nínú ohun tó bọ́gbọ́n mu sí ọ

* Sọ èrò rẹ (nígbà tí o ń bọ̀wọ̀ fún àwọn ẹlòmíràn)

* Ìpamọ́ (Aṣírí) — nǹkan rẹ, ọ̀rọ̀ rẹ, ayé rẹ

* Ẹ̀kọ́ tó ń ràn ọ́ lọ́wọ́ nìkan láti dàgbà

* Ìtọ́jú ìlera nígbà tí o bá nílò rẹ̀

* Àyíká mímọ́ àti ayé tó ṣeé gbé nínú rẹ̀

* Ní ohùn nínú ìpinnu tó kan ọjọ́ iwájú rẹ

* Lo ayélujára àti ohun èlò ìmọ̀-ẹ̀rọ

* Mọ̀ nígbà tí kọ̀m̀pútà bá ń ṣe ìpinnu nípa rẹ

#### Àwọn Ojúṣe Rẹ

Ẹ̀tọ́ kì í ṣe ọ̀fẹ́. Wọ́n ń ṣiṣẹ́ nìkan bí ènìyàn bá ní ojúṣe:

**Má ṣe:**

* Hùwà sí ènìyàn ní ọ̀nà tí o kò fẹ́ kí wọn hùwà sí ọ

* Pa irọ́, tanni jẹ, tàbí dá ìlérí jẹ

* Gba àǹfààní àìtọ́ lórí ìwà-rere ènìyàn

* Ṣòfò ohun-èlò — wọn kì í ṣe àìlópin

* Dúró jẹ́ẹ́ nígbà tí a bá ń hùwà kòtọ́ sí ẹnì kan

* Bọ́ sínú ríronú pé "àwa lòdì sí wọn"

**Ṣe:**

* Jẹ́ ẹni rere, olótìítọ́, àti ẹni tó ní ọ̀wọ̀

* Ran ènìyàn lọ́wọ́ nígbà tí o bá lágbára

* Dúró fún ohun tó tọ́

* Tọ́jú àwọn ibi àti nǹkan àjọpín

* Ronú nípa bí ìṣe rẹ ṣe kan àwọn ẹlòmíràn

* Wá ìsọ̀kan àti ìpìlẹ̀ kan náà

* Mú ìrètí dúró — fún ara rẹ àti fún àwọn ẹlòmíràn

#### Ẹni Tí O Lè Di

**Olùṣẹ̀dá ni ọ́.**

O ní ẹ̀bùn àrà ọ̀tọ̀. O lè ṣe nǹkan, kọ́ nǹkan, ronú èrò tuntun, yanjú ìṣòro, kí o sì dá ẹwà sílẹ̀.

**Iye rẹ wá látinú, kì í ṣe látòde.**

Kì í ṣe láti orí "likes," "followers," "grades," owó, tàbí ohun tí ẹlòmíràn sọ nípa rẹ. O níye nítorí pé o wà.

**Máa fẹ́ láti mọ nǹkan.**

Máa béèrè ìbéèrè. Máa kọ́ nǹkan. Ayé jẹ́ ohun ìyanu.

**Jẹ́ akọni.**

Ó nílò ìgboyà láti jẹ́ olótìítọ́, láti dúró fún àwọn ẹlòmíràn, àti láti jẹ́ ara rẹ.

**Wá ìwọ̀ntúnwọ̀nsì.**

Ó dára láti fẹ́ ṣe àṣeyọrí. Ó tún dára láti sinmi, láti ní ìtẹ́lọ́rùn.

**Mọ ẹwà àti ìyanu.**

Má ṣe jẹ́ kí iṣẹ́ pọ̀ jù tí o ó fi gbàgbé láti ní ìyanu.

**Dáríjì.**

Mímú ìkùnsínú ń pa ọ́ lára ju ẹnikẹ́ni lọ. Jọ̀wọ́ rẹ̀ nígbà tí o bá lágbára.

**Rí ayọ̀.**

A dá ayé fún gbígbádùn, kì í ṣe fún fífaradà nìkan.

#### Àwọn Èrò Ńlá Mẹ́wàá

1. Idìlé ènìyàn kan ni a jẹ́ — lábẹ́ gbogbo ìyàtọ̀

2. Olúkúlùkù ènìyàn ní ọlá — títí kan ìwọ

3. Jẹ́ ẹni rere, olótìítọ́, ẹni tó ní ọ̀wọ̀ — ìpìlẹ̀ tó ń mú kí gbogbo nǹkan ṣiṣẹ́

4. Ṣe iṣẹ́ rere láìlo ẹlòmíràn ní ilòkulò — fúnni ní ohun tó dára jùlọ, má ṣe gba àǹfààní àìtọ́

5. Ìsọ̀kan kọjá ìpínyà — kojú ríronú pé "àwa lòdì sí wọn"

6. Jíjẹ́ ọmọ ayé gbogbo — o jẹ́ ti ìran ènìyàn, kì í ṣe orílẹ̀-èdè rẹ nìkan

7. Ẹ̀tọ́ ní ojúṣe nínú — òmìnira kì í ṣe ọ̀fẹ́

8. Ìtọ́jú fún Ayé — òun nìkan ni a ní

9. Ìran ènìyàn wà lórí ìrìn-àjò — o jẹ́ apá kan ìtàn títóbi kan

10. Ìrètí ń mú kí iṣẹ́ ṣeé ṣe — yan ìrètí

#### Ohun Kan Láti Rántí

Jẹ́ irú ènìyàn tó ń mú kí ayé sunwọ̀n sí i nípa jíjẹ́ ẹni tí o jẹ́ nìkan.

Oníwà-rere. Olótìítọ́. Onípẹ̀lẹ́tù. Olùṣiṣẹ́. Olùkọ́-afárá.

Ìyẹn ni gbogbo Iwe Afọwọbọ yìí nínú ayé rẹ.

---

APÁ KẸ̀RIN: Ẹ̀DÀ FÚN ÀWỌN ỌMỌDÉ

Fún Àwọn Ọmọdé (Ọjọ́-orí 8-12)

Ayé Tí A Fẹ́ — Fún Àwọn Ọmọdé

#### Ìlérí Kan Fún Gbogbo Ènìyàn

Fojú inú wo ayé kan níbi tí:

* A ti ń tọ́jú gbogbo ènìyàn lọ́nà tó tọ́

* Ènìyàn jẹ́ oníwà-rere àti olótìítọ́

* A ń ran ara wa lọ́wọ́

* A ń tọ́jú Ayé

* Olúkúlùkù ní oúnjẹ, omi, àti ilé tó dára

Iwe Afọwọbọ yìí jẹ́ ìlérí láti gbìyànjú láti kọ́ ayé yẹn.

#### Idìlé Kan Ni A Jẹ́

Eyi ni ohun ìyanu kan: gbogbo ènìyàn lórí Ayé jẹ́ idìlé ńlá kan ṣoṣo.

A ní èdè tó yàtọ̀. Oúnjẹ tó yàtọ̀. Ọ̀nà ṣíṣe nǹkan tó yàtọ̀. Ṣùgbọ́n gbogbo wa jẹ́ ènìyàn. Gbogbo wa la fẹ́ láti láyọ̀. Gbogbo wa la fẹ́ kí a nífẹ̀ẹ́ wa. Gbogbo wa la máa ń banújẹ́, a máa ń bẹ̀rù, a sì máa ń láyọ̀.

Nígbà tí o bá rí ẹnì kan tó yàtọ̀ sí ọ, rántí pé: ẹbí rẹ ni wọ́n. Lóòótọ́! Gbogbo ènìyàn wá látọ̀dọ̀ baba-ńlá kan náà.

#### Òfin Wúrà

Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo ènìyàn, níbi gbogbo, fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún, ni ó ti gba nǹkan kan gbọ́:

**Hùwà sí àwọn ẹlòmíràn gẹ́gẹ́ bí o ṣe fẹ́ kí wọ́n hùwà sí ọ.**

* Bí o kò bá fẹ́ kí ènìyàn hùwà ìkà sí ọ, má ṣe hùwà ìkà sí wọn.

* Bí o bá fẹ́ kí ènìyàn pín nǹkan pẹ̀lú rẹ, pín nǹkan pẹ̀lú wọn.

* Bí o bá fẹ́ kí ènìyàn sọ òtítọ́ fún ọ, sọ òtítọ́.

* Bí o bá fẹ́ kí ènìyàn jẹ́ oníwà-rere sí ọ, jẹ́ oníwà-rere sí wọn.

Ó rọrùn. Òun sì ni òfin tó ṣe pàtàkì jùlọ tó wà.

#### Jẹ́ Ẹni Rere, Olótìítọ́, àti Ẹni Tó Ní Ọ̀wọ̀

**Jẹ́ Ẹni Rere**

Ìwà-rere kékeré ṣe pàtàkì púpọ̀. Ẹ̀rín músẹ́ sí ẹnì kan. Ìrànlọ́wọ́ nígbà tí o bá lè ṣe é. Sísọ nǹkan tó dára. Àwọn nǹkan kékeré yìí ń mú kí ayé sunwọ̀n sí i.

**Jẹ́ Olótìítọ́**

Má ṣe pa irọ́. Kódà nígbà tí ó bá ṣòro, sọ òtítọ́. Ènìyàn lè gbẹ́kẹ̀ lé ẹni tó jẹ́ olótìítọ́.

**Jẹ́ Ẹni Tó Ní Ọ̀wọ̀**

Hùwà sí olúkúlùkù bí ẹni tó níye — nítorí wọ́n níye nítòótọ́. Kódà àwọn tí wọ́n yàtọ̀ sí ọ. Kódà àwọn tí o kò nífẹ̀ẹ́ sí púpọ̀.

#### Ran Ènìyàn Lọ́wọ́ Láìgba Àǹfààní Àìtọ́

Nígbà tí gbogbo ènìyàn bá ń rànlọ́wọ́ tí kò sì sí ẹni tó ń rẹ́ni jẹ, gbogbo nǹkan yóò lọ dáadáa.

* Ṣe iṣẹ́ tìẹ.

* Pín nǹkan lọ́gba.

* Má ṣe gba ohun tó ju èyí tí o nílò lọ.

* Má ṣe tanni jẹ láti gba ohun tí o fẹ́.

Ìmọ̀lára tó dára jùlọ kì í ṣe níní nǹkan tó ju ti àwọn ẹlòmíràn lọ. Ó jẹ́ nígbà tí gbogbo ènìyàn bá ní ohun tó tó.

#### Papọ̀ La Dáa Jù

Àwọn ènìyàn kan ń gbìyànjú láti mú kí a jà — láti mú kí a rò pé "àwọn ènìyàn yẹn" burú tàbí wọ́n dẹ́rù bani.

Má ṣe jẹ́ kí wọn tàn ọ́.

Ènìyàn tó yàtọ̀ ní ìrí, tó sọ̀rọ̀ yàtọ̀, tàbí tó gbàgbọ́ nínú nǹkan tó yàtọ̀ ṣì jẹ́ ènìyàn. Wọ́n ní ìdílé. Wọ́n ní ìmọ̀lára. Wọ́n ní àlá.

A máa ń ṣe dáadáa jù nígbà tí a bá ṣiṣẹ́ papọ̀ ju nígbà tí a bá ń jà lọ.

#### Ohun Tí Olúkúlùkù Ènìyàn Tọ́ Sí

Olúkúlùkù ènìyàn — títí kan ìwọ — tọ́ sí:

* Ilé tó dára

* Oúnjẹ àti omi mímọ́ tó tó

* Ìrànlọ́wọ́ nígbà tí wọ́n bá ṣàìsàn

* Àǹfààní láti kọ́ nǹkan

* Láti sọ ohun tí wọ́n rò

* Láti gbàgbọ́ nínú ohun tó tọ́ sí wọn

* Láti jẹ́ ẹni tí a tọ́jú lọ́nà tó tọ́

* Afẹ́fẹ́ mímọ́ àti ayé tó dáa

* Kí a hùwà sí wọn pẹ̀lú ìwà-rere àti ọ̀wọ̀

#### Ohun Tí Olúkúlùkù Ènìyàn Gbọ́dọ̀ Gbìyànjú Láti Ṣe

Níní ẹ̀tọ́ túmọ̀ sí níní ojúṣe pẹ̀lú:

* Jẹ́ ẹni rere — kódà nígbà tí kò sí ẹni tó ń wò ọ́

* Jẹ́ olótìítọ́ — kódà nígbà tí ó bá ṣòro

* Jẹ́ akọni — dúró fún ohun tó tọ́

* Jẹ́ ẹni tó ń rànlọ́wọ́ — pàápàá sí àwọn tí ó nílò rẹ̀

* Jẹ́ onímọrírì — mọrírì ohun tí o ní

* Jẹ́ ẹni tó tọ́ — má ṣe rẹ́ni jẹ tàbí kí o gba nǹkan tó ju ti ara rẹ lọ

* Jẹ́ ẹni tó ń tọ́jú nǹkan — má ṣe ṣòfò

* Jẹ́ olùfẹ́-ìmọ̀ — máa kọ́ nǹkan kí o sì máa béèrè ìbéèrè

* Jẹ́ olùdáríjì — má ṣe mú ìkùnsínú dání fún ìgbà pípẹ́

* Jẹ́ oníyọ̀ — gbádùn ayé rẹ!

* Jẹ́ ara rẹ — o ṣe pàtàkì gẹ́gẹ́ bí o ṣe rí yẹn

#### Nípa Jíjẹ́ Ara Rẹ

O jẹ́ ẹni pàtàkì — kì í ṣe nítorí pé o dára ju ẹnikẹ́ni lọ, ṣùgbọ́n nítorí pé kò sí ẹni kankan tó rí gẹ́gẹ́ bí o ṣe rí.

O ní àwọn nǹkan tí o mọ̀ ṣe dáadáa. O ní èrò ti ara rẹ. O ní nǹkan láti fúnni tí ẹlòmíràn kò lè fúnni.

O lè dá nǹkan sílẹ̀. O lè kọ́ nǹkan. O lè ran ènìyàn lọ́wọ́. O lè mú kí ayé sunwọ̀n sí i díẹ̀.

Iye rẹ kò wá láti bí o ṣe rí, ohun tí o ní, tàbí ohun tí o rí gbà ní ilé-ìwé. O níye nítorí pé o jẹ́ ìwọ.

#### Nípa Ayé

Ayé ni ilé wa — àti ilé gbogbo ẹranko, igbó, àti ohun alààyè.

A nílò láti tọ́jú rẹ̀:

* Má ṣe ṣòfò omi tàbí oúnjẹ

* Má ṣe sọ ìdọ̀tí sílẹ̀

* Dáàbò bò ẹranko àti igbó

* Rántí pé àwọn ọmọ tó ń bọ̀ ní ọjọ́ iwájú yóò nílò ayé tó dáa pẹ̀lú

#### Nípa Ìmọ̀-ẹ̀rọ

Fóònù, kọ̀m̀pútà, àti ayélujára lè jẹ́ ohun èlò tó dára púpọ̀.

Ṣùgbọ́n rántí:

* Ọ̀rẹ́ tòótọ́ àti ìsọ̀rọ̀ tòótọ́ ló ṣe pàtàkì jùlọ

* Ó dára láti sinmi kúrò lẹ́yìn ẹ̀rọ kọ̀m̀pútà

* A ṣe àwọn ohun èlò (apps) kan láti mú kí ó ṣòro láti dádúró — mọ̀ nípa èyí

* Ìsọfúnni àṣírí rẹ gbọ́dọ̀ dúró ní àṣírí

#### Ó Dára Láti Ní Ìrètí

Nígbà mìíràn ayé máa ń dà bí ohun tó dẹ́rù bani tàbí tó ń bani nínú jẹ́. Ó dára láti ní ìmọ̀lára yẹn.

Ṣùgbọ́n nǹkan lè sunwọ̀n sí i. Ènìyàn lè yípadà. A lè yanjú ìṣòro.

Ìrètí kì í ṣe ìwà búrẹ́dì; ìwà akọni ni. Ó sì ń ràn ọ́ lọ́wọ́ láti ṣe iṣẹ́ rere.

#### Ìlérí NáÀ

Bí gbogbo ènìyàn bá gbìyànjú láti tẹ̀ lé Òfin Wúrà — bí gbogbo ènìyàn bá gbìyànjú láti jẹ́ oníwà-rere, olótìítọ́, akọni, àti olùrànlọ́wọ́ — ayé yóò sunwọ̀n sí i púpọ̀.

O lè jẹ́ apá kan mímú kí èyí ṣẹ, bẹ̀rẹ̀ láti òní.

#### Ẹ̀dà Tó Kúrú Jùlọ

Ṣe rere. Jẹ́ oníwà-rere. Jẹ́ olótìítọ́. Ran àwọn ẹlòmíràn lọ́wọ́. Idìlé kan ni gbogbo wa jẹ́. Tọ́jú Ayé. Àti pé ìrètí máa ń wà ní gbogbo ìgbà.