USHATHA WONKE WEZWE WESITHUNZI SOBUNTU NOKUCHUMA KOMHLABA
**Umbono Ohlanganyelwe Wesintu**
---
OKUQUKETHWE
**INGXENYE YOKUQALA: USHATHA OPHELELE**
* Isingeniso
* Isahluko I: Izimiso Eziyisisekelo (Izigaba 1-7)
* Isahluko II: Isimilo Somuntu Nezifiso (Izigaba 8-20)
* Isahluko III: Isimilo Sokuziphatha Nomthwalo Womphakathi (Izigaba 21-29)
* Isahluko IV: Ubunye Nokuthula (Izigaba 30-33)
* Isahluko V: Amalungelo Abantu (Izigaba 34-43)
* Isahluko VI: Amalungelo Ezizwe (Izigaba 44-46)
* Isahluko VII: Amalungelo Ezomnotho Nomphakathi (Izigaba 47-52)
* Isahluko VIII: Amalungelo Esikhathini Sedijithali (Izigaba 53-56)
* Isahluko IX: Ezobuchwepheshe Ekusizeni Isintu (Izigaba 57-60)
* Isahluko X: Umhlaba Ophilayo (Izigaba 61-64)
* Isahluko XI: Ukumiswa Kokusebenza (Izigaba 65-70)
* Isiqinisekiso Sokuvala
**INGXENYE YESIBILI: INGUQULELO YOLIMI OLULULA**
**INGXENYE YESITHATHU: INGUQULELO YENTSHA**
**INGXENYE YESINE: INGUQULELO YABANTWANA**
---
INGXENYE YOKUQALA: USHATHA OPHELELE
ISINGENISO
Thina, bantu bomhlaba, sibumbene ebuntwini bethu esihlanganyela ngabo futhi siboshwe isiphetho sethu esifanayo kule planethi ephilayo:
Siqaphela ukuthi wonke umuntu unesithunzi nemfanelo engokwemvelo β noma ngabe kuqondwa njengokunikezwe nguNkulunkulu, okungokwemvelo, noma okungokobuntu uqobo β okungekho okungakuphuca lokho;
Sivuma ukuhlakanipha okutholakala kuzo zonke izinkolo ezinkulu, amafilosofi, namasiko omdabu, konke okufundisa ukuthi kufanele siphathane ngendlela nathi esifisa ukuphathwa ngayo;
Siqonda ukuthi isintu sikhona ngenxa yobudlelwano β omunye nomunye, nokhokho nabazozalwa, nomhlaba namanzi nazo zonke izinto eziphilayo esihlanganyela nazo lo mhlaba;
Siqinisekisa ukuthi singumndeni owodwa wesintu, sihlanganyela umsuka owodwa nekhaya elilodwa, nokuthi ikusasa lethu lincike ekuboneni lobu bunye ngenkathi sihlonipha ukwehlukahlukana kwethu;
Sifunda osizini lomlando β ngenkathi isithunzi sinqatshelwa, ngenkathi izizwe zibhekana ngeziqu zamehlo, nangenkathi umhlaba ulimazwa β futhi sizimisela ukwakha umhlaba onobulungiswa nokuthula;
Siqinisekisa ukuthi abantu akufanele nje kuphela bavikelwe ekulimaleni, kodwa babizelwe ekuchumeni β njengabadali, abafuna iqiniso, nabafaka isandla ekuhleleni okuvamile;
Sikholelwa ukuthi isintu sisendleleni yentuthuko, sisaba yilokho okungaba yikho, nokuthi isizukulwane ngasinye sinethuba nomthwalo wokuthuthukisa le nqubekela-phambili esihlanganyela ngayo;
Sibhekana ndawonye nezinselele ezinkulu zesikhathi sethu β izinsongo zesimo sezulu, ubuchwepheshe obusha bamandla angakaze abonwe, ubumpofu obungapheli nokungalingani, nokuba ntekenteke kokuthula β okungekho sizwe noma abantu abangakuxazulula bodwa;
Siqinisekisa ukuthi amalungelo ahambisana nemisebenzi, ukuthi inkululeko isebenzela okuhle komphakathi, nokuthi isilinganiso sanoma yimuphi umphakathi yindlela ophatha ngayo labo abantekenteke kakhulu;
Ngalokhu simemezela lo Shatha Wonke Wezwe Wesithunzi Sobuntu No-kuchuma Komhlaba njengombono ofanayo nezinga labo bonke abantu nazo zonke izizwe.
---
ISAHLUKO I: IZIMISO EZISISEKELO
#### Isigaba 1 β Umthetho Wegolide
Isisekelo salo Shatha yindlela yokubuyisela enhle, etholakala kuwo wonke amasiko okuziphatha aqinile: Phatha abanye ngendlela ofuna ukuphathwa ngayo. Ungenzi kwabanye lokho ongeke wafuna ukuba bakwenze kuwe. Lesi simiso sidlulela kubo bonke abantu, imiphakathi, nezizwe. Siqondisa ubudlelwano bethu nezizukulwane ezizayo kanye nomhlaba wemvelo. Sisibiza ukuba singagcini nje ngokugwema ukulimaza kodwa sifune ngenkuthalo okuhle kwabanye.
#### Isigaba 2 β Isithunzi Esingokwemvelo
Wonke umuntu unesithunzi esingokwemvelo esingancikile kunoma yisiphi isimo, impumelelo, noma isikhundla. Lesi sithunzi asikwazi ukunikezwa yinoma yimaphi amandla, futhi asikwazi ukususwa. Siwumthombo lapho kuvela khona wonke amalungelo futhi siyizinga okufanele kwahlulelwe ngalo zonke izenzo.
#### Isigaba 3 β Umndeni Owodwa Wesintu
Isintu singumndeni owodwa. Ngaphansi kwako konke ukwehlukana kwamasiko, ulimi, inkolo, nesizwe, sihlanganyela umsuka owodwa, imvelo eyodwa, nekhaya elilodwa. Lobu bunye akusona umgomo okufanele uzuzwe kodwa kungokoqobo okufanele kuqashelwe futhi kuhlonishwe. Sixhumene omunye nomunye noma ngabe siyavuma noma cha; ukuhlakanipha kulele ekubeni siphile ngokuvumelana nalokho.
#### Isigaba 4 β Ubunye Ekwehlukahlukaneni
Lo mndeni owodwa wesintu uziveza ngamasiko amaningi, izilimi, izinkolo, namasiko. Lokhu kwehlukahlukana kuyigugu okufanele lithandwe, hhayi inkinga okufanele ixazululwe. Akukho mpucuko eyodwa noma umbono wezwe ophethe lonke iqiniso. Sifunda omunye komunye, futhi ukwehlukana kwethu kuyasicebisa sonke. Ubunye beqiniso buncelisa ukwehlukahlukana; abubucishi.
#### Isigaba 5 β Ukunakekela Umhlaba
Umhlaba usekela yonke impilo futhi ufanelwe inhlonipho nokunakekelwa kwethu. Imvelo inenani elingaphezu kokusebenziseka kwayo kubantu. Siyingxenye yochungechunge lwempilo, asihlukene nalo. Impilo yesintu nempilo yeplanethi azihlukani.
#### Isigaba 6 β Umthwalo Kuzizukulwane Ezizayo
Siphethe umhlaba njengefulethe labo abazozalwa emva kwethu. Isizukulwane ngasinye kufanele sicabangele imiphumela yezinqumo saso ezizukulwaneni ezingakazalwa. Sabizelwa ukuba sibe okhokho abahle, sishiye umhlaba okwazi ukusekela impilo nethemba.
#### Isigaba 7 β Uhambo Lwesintu
Isintu sisendleleni yentuthuko β ngokokuziphatha, emphakathini, nasekuphileni kwasemoyeni β sisaba yilokho okungaba yikho. Isizukulwane ngasinye sizuza inqubekela-phambili nokuhluleka kwalabo abafike kuqala, futhi sinethuba lokuqhubekela phambili ekubeni nobulungiswa obukhulu, ukuhlakanipha, nokuchuma. Lolu hambo esihlanganyela ngalo lunikeza incazelo ezimpilweni zabanye futhi lusibiza ukuba sifake isandla entweni enkulu kunathi.
---
ISAHLUKO II: ISIMILO SOMUNTU NEZIFISO
#### Isigaba 8 β Umusa
Umusa uwubuhle obuvame kakhulu β uqondwa ngabantwana, uhlonishwa yiwo wonke amasiko, udingwa yibo bonke. Wonke umuntu ubizelwe ukuba abe nomusa: ukwenza ngezwa, ngokucabangela, nangokunakekela abanye. Izenzo ezincane zomusa zisekela impilo yansuku zonke; ukungabikho kwazo kwenza umhlaba ube mubi futhi ube makhaza. Imiphakathi iyohloba umusa emasikweni ayo, ezikhungweni zayo, nasekufundiseni kwayo.
#### Isigaba 9 β Ukwethembeka Neqiniso
Ukwethembeka kuyisisekelo sokwethenjwa, kanti ukwethenjwa kuyisisekelo somphakathi. Wonke umuntu uyozama ukuba neqiniso emazwini nasezenzweni β ukukhuluma iqiniso, ukugcina izithembiso, ukuziveza bona nezimo ngendlela efanele, nokwenqaba amanga, ukukhohlisa, nokuxhaphaza. Umphakathi owakhiwe phezu kwamanga awukwazi ukuma. Labo abakhuluma iqiniso, ngisho nangesikhathi kunzima, benzela wonke umuntu umsebenzi omuhle.
#### Isigaba 10 β Inhlonipho
Wonke umuntu ufanelwe ukuphathwa ngenhlonipho β eqashelwa njengesidalwa esinegugu, elalelwa, futhi ethathwa njengobalulekile. Inhlonipho ayidingi ukuvumelana; idinga ukuqashelwa kwesithunzi somunye. Ukungahloniphi, ukubuka kancane, nokweyisa izidalwa ezingabantu yizimbewu zonya. Imiphakathi iyokhuthaza amasiko enhlonipho efanayo kuko konke ukwehlukana.
#### Isigaba 11 β Umuntu Njengomdali
Wonke umuntu uzalwa enamandla okudala, okucabanga, okwakha, nokufaka isandla entweni eyingqayizivele emhlabeni. Lo moya wokuqamba ubalulekile esithunzini sobuntu. Imiphakathi iyothuthukisa ubuhlakani, inikeze amathuba emisebenzi enenjongo nenkulumo, futhi iqaphele ukuthi wonke umuntu unezipho angazinikeza.
#### Isigaba 12 β Ukuzazisa Nobunikazi
Wonke umuntu unelungelo lokuthuthukisa umuzwa ophilayo wokuzazisa ovela ngaphakathi, hhayi nje ekuqinisekisweni kwangaphandle. Imfundo namasiko kuyothuthukisa ukuzazisa okusekelwe esimilo, emizamweni, nasekufakeni isandla β hhayi ekubuseni abanye. Ubunikazi bomuntu ngamunye, umbono, nendlela yakhe kuyohlonephelwa.
#### Isigaba 13 β Ukufisa Ukwazi Nokufuna Iqiniso
Isifiso sokuqonda sibalulekile ekubeni ngumuntu. Wonke umuntu unelungelo nomthwalo wokufuna iqiniso ngengqondo evulekile, ukubuza imibuzo, ukufunda, nokukhula kuyo yonke impilo. Imiphakathi iyokhuthaza ukufisa ukwazi, ivikele uphenyo oluthembekile, futhi ihloniphe labo abafuna ulwazi ekusebenzeleni ukuhlakanipha.
#### Isigaba 14 β Ubulungiswa Nobunye
Ukufuna ubulungiswa kufanele kuqondiswe ubuvelane (empathy) β amandla okuqonda nokuhlanganyela imizwa yabanye. Ubulungiswa obungenalo uzwela buba wunya; uzwela olungenabo ubulungiswa luvumela okubi. Wonke umuntu ubizelwe ukumela okulungile ngenkathi ezama ukuqonda ngisho nalabo angavumelani nabo.
#### Isigaba 15 β Ukuzabalaza Okunempilo
Abantu ngokwemvelo bafuna ukukhula, ukuba ngcono, nokwenza kahle kakhulu. Ukuncintisana okunempilo okuphakamisa umsebenzi, okukhuthaza ukwenza kahle, futhi okuhlonipha imbangi kufanele kukhuthazwe. Nokho, ukuncintisana akufanele neze kuthethelele unya, ukuxhashazwa, noma ukubhubhisa abanye. Impumelelo ezuzwe ngokulimaza abanye akuyona impumelelo yeqiniso. Umgomo akukona ukunqoba abanye kodwa ukuzithuthukisa nokufaka isandla kuyo yonke into.
#### Isigaba 16 β Ubunjena Bomuntu Nokuba Ngowendawo
Wonke umuntu uyingqayizivele futhi akaphindeki, unezipho ezihlukile, imibono, neminikelo. Lokhu bunjena bomuntu kuyothuthukiswa, hhayi ukucindezelwa. Ngasikhathi sinye, abantu bachuma emphakathini nasekuxhumaneni. Ukushayisana phakathi kobunjena bomuntu nokuba ngowendawo kufanele kubanjwe, hhayi ukuxazululwa β kokubili kubalulekile ebuntwini obuphelele.
#### Isigaba 17 β Ukumangala Nobuhle
Abantu bayakwazi ukumangala β ukuthintwa ubuhle, imfihlakalo, nobukhulu bobukhona. Lawa mandla okumangala ayisipho okufanele sihlonyiswe, hhayi ubuthakathaka okufanele bunqotshwe. Ubuciko, imvelo, umculo, izindaba, nokuzindla kondla umphefumulo. Imiphakathi iyovikela izindawo zobuhle, ukuthula, nokucabangisisa, futhi ayiyikunciphisa impilo yomuntu ekubeni nje ukukhiqiza nokusebenzisa.
#### Isigaba 18 β Ukulinganisela Nokuphelela
Impilo echumayo idinga ukulinganisela: phakathi kwezifiso nokwaneliseka, phakathi kokuzithuthukisa nokuzamukela, phakathi komsebenzi nokuphumula, phakathi kokupha nokwamukela. Ukufuna "okwengeziwe" okungenamkhawulo kuholela ekubeni nalutho. Ukuhlakanipha kulele ekwazini ukuthi yini eyanele, ekubeni khona empilweni njengoba injalo, nasekutholeni ukuthula phakathi kokuzabalaza.
#### Isigaba 19 β Injabulo Nokugubha
Impilo ihloselwe ukuba iphilwe ngenjabulo. Ukudlala, amahlaya, ukugubha, nokujabula akuzona izinto eziphambuka emsebenzini obalulekile wokuphila β kubalulekile ekuchumeni kobuntu. Imiphakathi iyokwenza isikhala semikhosi, ukuphumula, nokujabulela nje ukubakhona. Impilo engenanjabulo iyancipha, noma ngabe inomthwalo ongakanani.
#### Isigaba 20 β Ithemba
Ithemba wubuhle obwenza bonke obunye ubuhle bakwazi ukwenzeka. Kuwukuzethemba ukuthi umzamo ubalulekile, ukuthi ikusasa lingaba ngcono, nokuthi okuhle akulona ize. Ngaphandle kwethemba, isibindi siyaphela kanti nezenzo ziyama. Wonke umuntu unelungelo lezizathu zethemba, nomthwalo wokugcina ithemba kwabanye. Ukuphelelwa yithemba akulona iqiniso; kuwukuyekela.
---
ISAHLUKO III: ISIMILO SOKUZIPHATHA NOMTHWALO WOMPHAKATHI
#### Isigaba 21 β Umthwalo Kwabanye
Wonke umuntu unomsebenzi wokufaka isandla enhlalakahleni yomphakathi wakhe ngokwamandla akhe. Labo abanezindlela ezengeziwe banomthwalo omkhulu wokusiza labo abadinga usizo. Ubumbano nalabo abantekenteke, abahluphekayo, nabasalele emuva kuwuphawu lokuvuthwa kokuziphatha. Akekho ongasiza okufanele ame angenzi lutho ngenkathi abanye behlupheka.
#### Isigaba 22 β Ukufaka Isandla Ngaphandle Kokuxhaphaza
Umphakathi ochumayo yilowo lapho wonke umuntu efaka isandla ngokugcwele emandleni akhe ngaphandle kokufuna inzuzo engafanele kwabanye. Ukuthatha okungaphezu kwesabelo sakho, ukuxhaphaza umsebenzi noma ukwethembeka kwabanye, noma ukuziphakamisa ngokulahlekelwa kokuhle okuvamile kudla indwangu yomphakathi. Umgomo akuyona inzuzo yomuntu siqu kodwa ukuchuma ngokuhlanganyela. Lapho wonke umuntu efaka isandla kanti akekho oxhaphazayo, bonke bayachuma.
#### Isigaba 23 β Ubuqotho (Integrity)
Ubuqotho kusho ukuba uphelele β ukuba umuntu ofanayo ngasese nasesidlangalaleni, usebenza ngokuvumelana nezindinganiso zakho ngisho nalapho kungekho muntu obukayo. Umuntu oqotho ugcina izithembiso, ukhonza izibopho, futhi angathenjwa. Imiphakathi isebenza kuphela lapho abantu abaningi benza ngobuqotho isikhathi esiningi.
#### Isigaba 24 β Ukubonga Nokuthobeka
Impilo enhle ihlanganisa ukubonga β ukwazisa lokho esikwamukele emndenini, emphakathini, emvelweni, nakulabo abafike kuqala kunathi. Ukubonga kuyikhambi lokuzizwa ufanelwe (entitlement); kushintsha indlela esibona ngayo umhlaba nendawo yethu kuwo. Ukuthobeka kuvuma imikhawulo yolwazi lwethu, iminikelo yabanye empumelelweni yethu, nokuncika kwethu emandleni angaphezu kwamandla ethu. Ngokuhlanganyela, ukubonga nokuthobeka kusivulela ekuhlakanipheni futhi kusivikela ekuzigqajeni.
#### Isigaba 25 β Ukunakekela Izinsiza
Izinsiza β noma zingezomuntu siqu, ezomphakathi, noma zemvelo β kufanele zisetshenziswe ngokuhlakanipha, hhayi ukusaphazwa noma ukuqoqwa. Ukuchitha kuyicala kulabo abanokuncane nalabo abazofika emva kwethu. Wonke umuntu uyophila ngokwamandla akhe futhi aphathe izinsiza ezihlanganyelwayo njengefulethe, hhayi njengempahla yokuxhaphaza.
#### Isigaba 26 β Ukungaxhaphazi Umusa
Ukupha nokwethemba kwabanye akufanele kuxhashazwe. Labo abathola usizo banomthwalo wokuwusebenzisa kahle futhi, lapho bekwazi, basize abanye nabo. Ukusebenzisa kabi umusa, isihle, noma izimpahla zomphakathi ngenxa yokuzicabangela wukukhaphela isibopho somphakathi. Inkululeko incike ekutheni abantu abaningi benze ngokwethembeka isikhathi esiningi.
#### Isigaba 27 β Isibindi Nokuzinikela Kokuziphatha
Ukuphila kahle kudinga isibindi β ukuzimisela ukumela iqiniso nobulungiswa ngisho nalapho kubiza kakhulu, ukukhuluma lapho ukuthula kungaba lula, nokwenza okulungile lapho ubhekene nengcindezi noma ukwesaba. Ubugwala ekuziphatheni buvumela okubi. Wonke umuntu ubizelwe esibindini esithule sobuqotho bansuku zonke kanti, lapho kudingeka, esibindini sasesidlangalaleni sokufakaza.
#### Isigaba 28 β Ukuthethelela
Amandla okuthethelela β abanye nawe uqobo β abalulekile ekwelapheni nasekuqhubekeleni phambili. Ukubamba igqubu kufaka ushevu kulowo oliphethe. Ukuthethelela akusho ukukhohlwa, ukuthethelela iphutha, noma ukuyekela ubulungiswa; kusho ukukhulula isandla senzondo nokuvula amathuba okubuyisana. Ngaphandle kokuthethelela, amanxeba awapholi kanti nemijikelezo yokulimazana iyaqhubeka.
#### Isigaba 29 β Ukukhonza Nomnikelo
Impilo enenjongo itholakala hhayi nje kulokho esikwamukelayo kodwa nakulokho esikuphayo. Ukukhonza abanye β umndeni, umphakathi, nomhlaba wonkana β kungumthombo wokwaneliseka okujulile nenjongo. Labo abakhonzayo bathola ukuthi ukupha kucebisa ophilayo. Imiphakathi iyohlonipha labo abakhonzayo futhi iyohlwanyela kubo bonke abantu ukuqonda ukuthi silapha hhayi ngenxa yethu kuphela, kodwa ngenxa yomunye nomunye.
---
ISAHLUKO IV: UBUNYE NOKUTHULA
#### Isigaba 30 β Ukubumbana Phezu Kokwehlukana
Ikusasa lesintu lincike emandleni ethu okuhlangana kunokuhlukana. Amandla ahlukanisayo β ukushisekela ubuzwe, ubandlululo, ukudukisa abantu, ukwesaba omunye β asongela inhlalakahle yethu sonke futhi adale unya olukhulu emlandweni. Wonke umuntu ubizelwe ukumelana nesilingo sokubona umhlaba "njengathi ngokumelene nabo," ukufuna isisekelo esifanayo kuko konke ukwehlukana, nokwakha amabhuloho kunezindonga. Ubunye akusho ukufana ngqo; kusho ukubona ubuntu bethu esihlanganyela ngabo ngaphansi kwako konke ukwehlukana.
#### Isigaba 31 β Ukwenqaba Ukushisekela Uhlanga Nokubandlulula
Ukuthambekela kokuhlukanisa isintu "kithi" na "kubo" β nokubukela phansi labo abathathwa njeng "abanye" β kuyimpande yobandlululo, ushushiso, nokubulawa kwabantu ngobuningi. Wonke umuntu uyomelana nalokhu kuthambekela kuyena futhi akulwise emphakathini wakhe. Alikho iqembu elingaphansi kobuntu. Akekho umuntu ongasuswa njengento engasho lutho. Umfokazi, owesizwe esehlukile, lowo ohlukile β naye ungumuntu ophelele, ofanelwe isithunzi ngokugcwele.
#### Isigaba 32 β Ubuzwe Bomhlaba (Global Citizenship)
Wonke umuntu uyisakhamuzi somhlaba kanye nomphakathi wakhe nesizwe sakhe. Lokhu buzwe bomhlaba abuthathi indawo yabunye ubunikazi kodwa buyabunezela. Izinselele zesikhathi sethu β ukuguquguquka kwesimo sezulu, izifo eziwubhadane, izikhali zenuzi, ubuhlakani bokwenziwa (AI) β zidinga ukucabanga nokwenza njengesintu esisodwa. Ukuthanda izwe nomthwalo womhlaba wonke akushayisani; kokubili kungabanjwa ndawonye. Ukuziphendukela komphakathi wesintu kukhomba emibonweni ebanzi yokukhathalela ukuziphatha.
#### Isigaba 33 β Ukuthula
Ukuthula kungaphezu kokungabi bikho kwempi; kungukuba khona kobulungiswa, ukuphepha, nezimo zokuchuma kobuntu. Wonke umuntu unelungelo lokuphila ngokuthula. Imiphakathi iyoxazulula izingxabano ngezingxoxo, ukubonisana, nangezindlela zomthetho. Ubudlova buyoba yisinqumo sokugcina, sivalelwe yimikhawulo yokuziphatha. Labo abasebenzela ukuthula β ababuyisana nezitha, abaqeda izingxabano, abakha ukuqondana β benza umsebenzi ongcwele.
---
ISAHLUKO V: AMALUNGELO ABANTU
#### Isigaba 34 β Ukulingana
Bonke abantu bazalwa bekhululekile futhi belingana ngesithunzi nangamalungelo. Wonke umuntu, ngaphandle kokubandlululwa kwanoma yiluphi uhlobo β kuhlanganise nohlanga, umbala, ubulili, ulimi, inkolo, umbono wepolitiki, umsuka wesizwe noma womphakathi, impahla, ukuzalwa, noma esinye isimo β unelungelo lokuvikelwa ngokugcwele yilo Shatha.
#### Isigaba 35 β Impilo, Inkululeko, Nokuphepha
Wonke umuntu unelungelo lempilo, inkululeko, nokuphepha komuntu. Akekho oyophathwa ngonya noma ngendlela engeyona eyobuntu, noma eyehlisa isithunzi. Akekho oyogcinwa ebugqilini noma ekukhonzeni ngenkani. Akekho oyophucwa impilo noma inkululeko ngokungemthetho.
#### Isigaba 36 β Inkululeko YoMcabango, Unembeza, Nenkolo
Wonke umuntu unelungelo lenkululeko yomcabango, unembeza, nenkolo. Lokhu kuhlanganise nenkululeko yokuba nanoma yikuphi ukukholelwa noma ukungabi nakho, ukushintsha izinkolelo zakhe, nokwenza inkolo yakhe ekukhonzeni, ekufundiseni, nasekugcineni imithetho yayo. Akekho oyophoqelelwa ezindabeni zenkolelo.
#### Isigaba 37 β Inkululeko Yokuveza Imibono Nolwazi
Wonke umuntu unelungelo lenkululeko yokuveza imibono, kuhlanganise nenkululeko yokufuna, yokwamukela, neyokwabelana ngolwazi nemibono. Lokhu kuhlanganise nenkululeko yemithombo yezindaba nazo zonke izinhlobo zokuxhumana. Lezi nkululeko zihamba nemithwalo futhi zingase zikhawulwe kuphela lapho kudingeka ukuze kuvikelwe amalungelo abanye noma izidingo zomphakathi ezibalulekile.
#### Isigaba 38 β Inkululeko Yokuhlangana Nokubumbana
Wonke umuntu unelungelo lokuhlangana ngokuthula nokwakha noma ukujoyina imibutho, kuhlanganise nezinhlangano zokuvikela izintshisekelo zabo. Akekho ongaphushelwa ukuba abe yilungu lanoma iyiphi inhlangano.
#### Isigaba 39 β Ukubamba IQhaza Entandweni Yeningi
Amandla kahulumeni asekelwe entandweni yabantu. Wonke umuntu unelungelo lokubamba iqhaza ekubuseni, ngokuqondile noma ngabameleli abakhethwe ngokukhululekile, nokuvota okhethweni lweqiniso olunokuvota kwawo wonke umuntu nokulinganayo. Intsha inelungelo lokuba nezwi elibalulekile ezinqumweni ezithinta ikusasa labo.
#### Isigaba 40 β Ubulungiswa Nenqubo Efanele
Bonke abantu balingana phambi komthetho. Wonke umuntu unelungelo lokuphathwa kahle yizinkantolo ezingakhethi, ukuthathwa njengomsulwa kuze kube yilapho kutholakala ukuthi unecala, ukuba nommeli, nokuthola ikhambi elisebenzayo lapho amalungelo ephiqiwe. Akekho oyoboshwa noma agcinwe esitokisini ngokungemthetho.
#### Isigaba 41 β Imfihlo (Privacy)
Wonke umuntu unelungelo lobumfihlo empilweni yakhe, emndenini, ekhaya, nasezindabeni zokuxhumana. Leli lungelo lidlulela ekuvikelweni kolwazi lomuntu siqu. Akekho oyohlolwa ngokungemthetho noma aphazanyiswe ezindabeni zakhe eziyimfihlo.
#### Isigaba 42 β Inkululeko Yokuhamba
Wonke umuntu unelungelo lokuhamba ngokukhululekile nokukhetha indawo yakhe yokuhlala. Wonke umuntu unelungelo lokushiya noma yiliphi izwe nokubuyela kwelakhe. Wonke umuntu unelungelo lokufuna isiphephelo ekushushisweni. Ngokufanayo, wonke umuntu unelungelo lokuhlala ezweni lakubo.
#### Isigaba 43 β Umndeni Nomphakathi
Umndeni, ngezinhlobo zawo ezahlukahlukene, uyingxenye eyisisekelo yomphakathi efanele ukuvikelwa. Abantu abadala banelungelo lokushada ngokuvuma kwabo ngokukhululekile nangokugcwele nokwakha umndeni. Abantwana banelungelo lokunakekelwa, lokuvikelwa, nezibopho zomndeni. Imiphakathi inelungelo lokugcina izindlela zayo zokuphila nezibopho zomphakathi.
---
ISAHLUKO VI: AMALUNGELO EZIZWE
#### Isigaba 44 β Ukuzikhethela (Self-Determination)
Zonke izizwe zinelungelo lokuzikhethela isiphetho sazo, ukukhetha isimo sazo sezepolitiki, nokufuna intuthuko yazo kwezomnotho, emphakathini, nasebukhosini. Akukho sizwe esiyophucwa izindlela zaso zokuziphilisa noma ilungelo laso lokubumba ikusasa laso.
#### Isigaba 45 β Amaqoqo Amancane Nemiphakathi Ehlukile
Abantu abangamalungu amaqoqo amancane ngokohlanga, inkolo, ulimi, noma amasiko banelungelo lokujabulela amasiko abo, ukwenza inkolo yabo, nokusebenzisa ulimi lwabo. Ubunikazi nokuchuma kwayo yonke imiphakathi ehlukile kuyovikelwa. Lapho izinqumo zithinta kakhulu imihlaba, izinsiza, noma indlela yokuphila yomphakathi, kuyofunwa imvume yalowo mphakathi ngokukhululekile nangaphambili.
#### Isigaba 46 β Iqiniso Nokubuyisana
Lapho kwenziwe amaphutha amakhulu, izizwe zinelungelo leqiniso, lokuqashelwa, nethuba lokwelashwa. Ubulungiswa buhlanganisa hhayi nje ukuziphendulela kodwa nokubuyisana. Ukwakha ikusasa elinokuthula kudinga ukubhekana neqiniso mayelana nesikhathi esidlule.
---
ISAHLUKO VII: AMALUNGELO EZOMNOTHO NOMPHAKATHI
#### Isigaba 47 β Izinga Lokuphila Elenele
Wonke umuntu unelungelo lezinga lokuphila elenele empilweni nasekuphileni kahle, kuhlanganise nokudla, amanzi, izingubo, izindlu, nezidingo ezibalulekile. Wonke umuntu unelungelo lokuvikeleka ngezikhathi zesidingo esingaphezu kwamandla akhe. Akekho okufanele alambe noma angabi nakhaya emhlabeni onenala.
#### Isigaba 48 β Umsebenzi
Wonke umuntu unelungelo lokusebenza, ezimweni ezinhle, ngenkokhelo efanele, nokuvikelwa ekuxhashazweni. Abasebenzi banelungelo lokuhleleka nokuxoxisana ngokuhlanganyela. Wonke umuntu unelungelo lokuphumula, isikhathi sokuzijabulisa, nemingcele efanele yamahora okusebenza. Umsebenzi wempoqo unqatshelwe.
#### Isigaba 49 β Imfundo
Wonke umuntu unelungelo lemfundo. Imfundo iyothuthukisa ubuntu obugcwele, ihlakulele ukucabanga ngokujulile nobuhlakani, iqinise inhlonipho yamalungelo nokwehlukahlukana, futhi ikhuthaze ukuqondana phakathi kwazo zonke izizwe. Imfundo yamabanga aphansi iyoba mahhala futhi ibe ngeyempoqo; imfundo eyengeziwe iyokwenziwa ukuba itholakale kancane kancane kubo bonke.
#### Isigaba 50 β Impilo
Wonke umuntu unelungelo lezinga eliphezulu kakhulu elingafinyeleleka lempilo yasemzimbeni neyasengqondweni. Lokhu kuhlanganise ukuthola usizo lwezempilo, imithi ebalulekile, amanzi ahlanzekile, umsoco owanele, nezimo zokuphila eziphilayo. Impilo yengqondo iyonikezwa ukubaluleka okulinganayo nempilo yasemzimbeni.
#### Isigaba 51 β Amasiko Nesayensi
Wonke umuntu unelungelo lokubamba iqhaza empilweni yamasiko, ukujabulela ubuciko, nokuhlanganyela ezinzuzweni zenqubekela-phambili yesayensi. Ulwazi lomdabu namagugu amasiko kuyohlonishwa futhi kuvikelwe. Izithelo zobuhlakani nesayensi yesintu zingezesintu sonke ekugcineni.
#### Isigaba 52 β Uhlelo Lwezomnotho Olufanele
Umnotho uyosebenzela inhlalakahle yabantu nempilo yeplanethi, hhayi nje ukuqoqwa kwengcebo. Ukuhwebelana nezezimali kuyoba ngokungenzeleli nangokusobala. Zonke izizwe zinamandla phezu kwezinsiza zazo zemvelo. Amalungiselelo ezomnotho aqhubekisela phambili ubumpofu noma ukuxhashazwa awanabo ubulungiswa.
---
ISAHLUKO VIII: AMALUNGELO ESIKHATHINI SEDIJITHALI
#### Isigaba 53 β Ukufinyelela Kwezobuchwepheshe Bolwazi
Wonke umuntu unelungelo lokufinyelela kubuchwepheshe bedijithali nengqalasizinda yokuxhumana edingekayo ekubambeni iqhaza emphakathini wanamuhla. Izinzuzo zenkathi yolwazi ziyokwabelwa kabanzi, kanti nezingqinamba ekufinyeleleni kuyonqotshwa kancane kancane.
#### Isigaba 54 β Ukuvikelwa Kwemininingwane (Data Protection)
Wonke umuntu unelungelo lokuvikelwa kwemininingwane yakhe (data). Ukuqoqwa nokusetshenziswa kwemininingwane yomuntu kuyoba sobala, kukhawulelwe ezinjongweni ezisemthethweni, futhi kuncike ekumvumeni okubalulekile. Wonke umuntu unelungelo lokwazi ukuthi yimiphi imininingwane egciniwe ngaye nokuthi imininingwane engalungile noma engadingeki ilungiswe noma isuswe.
#### Isigaba 55 β Inkululeko Ekugadweni Okungemthetho
Akekho umuntu oyobhekwa noma agadwe ngokungemthetho. Ukugadwa kwezokuxhumana noma kwemisebenzi kufanele kugunyazwe ngumthetho, kudingeke, kulingane, futhi kuncike ekugadweni okuzimele. Ilungelo lokuxhumana eliyimfihlo liyovikelwa.
#### Isigaba 56 β Ukwenza Izinqumo Ezizenzakalelayo Ngokusobala
Lapho izinhlelo ezizenzakalelayo (automated systems) zenza noma zithonya izinqumo ezithinta kakhulu izimpilo zabantu, labo abathintekayo banelungelo lokuqonda ukuthi lezo zinqumo zenziwe kanjani, ukuba zibuyekezwe ngumuntu, nokuziphonsela inselelo ngempumelelo. Akekho oyobandlululwa ngezinhlelo ze-algorithm.
---
ISAHLUKO IX: EZOTHUWEPHESHE EKUSEBENZELENI ISINTU
#### Isigaba 57 β Izimiso Eziqondisayo Zezobuchwepheshe
Ezobuchwepheshe ziyosebenzela isintu, hhayi ukusibusa. Ubuchwepheshe obunamandla, kuhlanganise nobuhlakani bokwenziwa (AI), buyothuthukiswa futhi busetshenziswe ngezindlela ezihlonipha isithunzi sobuntu, zigcine amandla omuntu okwenza, zikhuthaze ubulungiswa, zigcine ukusebenza obala, ziqinisekise ukuziphendulela, futhi zivikele ekulimaleni. Labo aba-qamba nabasebenzisa ubuchwepheshe banomthwalo wemiphumela yabo.
#### Isigaba 58 β Ukulawula Komuntu Ezinqumweni Ezibalulekile
Izinqumo ezinemiphumela ejulile empilweni nasekuphileni kahle kwabantu ziyohlala ngaphansi kokulawula komuntu okubalulekile. Imishini ngeke inikezwe amandla okuzenzela phezu kwempilo nokufa. Ukwahlulela komuntu, ukuhlakanipha, nomthwalo wokuziphatha akukwazi ukudluliselwa ezinhlelweni ezingenazo lezo zinto.
#### Isigaba 59 β Ukuvikelwa Ekulimaleni Ngezobuchwepheshe
Wonke umuntu unelungelo lokuvikelwa kubuchwepheshe obuklanyelwe ukukhohlisa noma ukuxhaphaza ubuthakathaka bomuntu. Uvikelomlando olukhethekile luyonikezwa abantwana nabanye abantu abantekenteke. Lapho ubuchwepheshe buveza izingozi ezinkulu, ukuqaphela kuyoba umhlahlandlela wokusetshenziswa kwabo.
#### Isigaba 60 β Ukugcina Ukuxhumana Kwabantu
Ezobuchwepheshe ziyothuthukisa kunokuba zithathe indawo yobudlelwano babantu obubalulekile nomphakathi. Ezinsizeni ezibalulekile ezithinta inhlalakahle yabantu, inketho yokuxhumana nomuntu iyogcinwa. Inani elingenakufakwa esikhundleni lokuba khona komuntu, ubuvelane, nokunakekela liyoqashelwa.
---
ISAHLUKO X: UMHLABA OPHILAYO
#### Isigaba 61 β Ilungelo Lendawo Ephilayo Enempilo
Wonke umuntu unelungelo lendawo ehlanzekile, enempilo, futhi esimeme, kuhlanganise nomoya ohlanzekile, amanzi aphephile, imvelo enempilo, nesimo sezulu esiqinile. Ukulinyazwa kwendawo okusongela impilo yabantu nenhlalakahle kuyovinjelwa futhi kulungiswe.
#### Isigaba 62 β Inhlonipho Ngemvelo
Umhlaba wemvelo unenani elingaphezu kokusebenziseka kwawo kubantu futhi ufanelwe inhlonipho nokuvikelwa. Imvelo, izinhlobo zezinto eziphilayo, nochungechunge lwempilo kuyolondolozwa futhi, lapho kulimele khona, kubuyiselwe esimweni. Labo abancike emhlabeni nabanakekela umhlaba bayoba nezwi ekunakekelweni kwawo.
#### Isigaba 63 β Ukuzinza Kwesimo Sezulu
Isimo sezulu esizinze kahle sibalulekile empucukweni yesintu nasekuchumeni kwempilo. Zonke izizwe zihlanganyela umthwalo wokuvikela uhlelo lwesimo sezulu, kanti labo abafake isandla kakhulu ekuphazamisekeni kwalo nalabo abanamandla amakhulu banesibopho esikhulu. Imithwalo yezinyathelo zesimo sezulu nokuzivumelanisa nezimo iyokwabelwa ngokulingana.
#### Isigaba 64 β Intuthuko Esimeme
Intuthuko iyohlangabezana nezidingo zamanje ngaphandle kokubeka engozini amandla ezizukulwane ezizayo ekuhlangabezaneni nezazo. Ukuchuma kwezomnotho, inhlalakahle yomphakathi, nokuvikelwa kwendawo kuxhumene futhi kuyaqinisana. Zonke izizwe zinelungelo lokufuna intuthuko ngokuvumelana nezindinganiso zazo nezimo zazo.
---
ISAHLUKO XI: UKUMISWA KOKUSEBENZA
#### Isigaba 65 β Umthwalo Wezifundazwe (States)
Amazwe (States) anomthwalo oyisisekelo wokuhlonipha, ukuvikela, nokugcwalisa amalungelo akulo Shatha. Ayohlinzeka ngamakhambi asebenzayo okwephulwa kwamalungelo futhi afeze kancane kancane wonke amalungelo ngokugcwele kwamandla awo. Amazwe ayobambisana emhlabeni wonke ukubhekana nezinselele ezingaphezu kwamandla anoma yisiphi isizwe.
#### Isigaba 66 β Umthwalo Wezikhungo
Izinkampani, izinhlangano, nezikhungo zazo zonke izinhlobo ziyohlonipha amalungelo abantu nendawo kuyo yonke imisebenzi yazo. Ayosebenza ngokukhululekile, avinele ukulimala, futhi aziphendulele ngomonakalo ayidala. Amandla ahambisana nomthwalo.
#### Isigaba 67 β Imingcele Yamalungelo
Amalungelo angakhawulwa kuphela njengoba kubekwe ngumthetho, kuphela njengoba kudingeka ukuze kuvikelwe amalungelo abanye noma izidingo zomphakathi ezibalulekile, futhi ngokuhambisana nenhloso efuniwayo. Amalungelo athile ayisisekelo β kuhlanganise nenkululeko ekuhlushweni, ebugqilini, nasekuphucweni impilo ngokungemthetho β ngeke amiswe ngaphansi kwanoma yiziphi izimo.
#### Isigaba 68 β Ikhambi No-kuziphendulela
Wonke umuntu omalungelo akhe ephiqiwe unelungelo lekhambi elisebenzayo. Kuyoba khona izindlela ezizimele zokwamukela izikhalo, ukuphenya ukwephulwa kwamalungelo, nokuqinisekisa ukuziphendulela. Labo abadalula okungalungile bayovikelwa.
#### Isigaba 69 β Imfundo Ngamalungelo Nemisebenzi
Ulwazi ngamalungelo nemisebenzi luyokhuthazwa ngemfundo kuwo wonke amazinga nakuyo yonke impilo. Wonke umuntu uyoba nethuba lokufunda ngalo Shatha nokuthi angaphila kanjani ngezimiso zawo. Ukubunjwa kwesimilo nobuhle bokuba yisakhamuzi kuyohlonyiswa kanye nolwazi.
#### Isigaba 70 β Ukuhumusha
Akukho okukulo Shatha okuyohunyushwa njengokukhawula noma yiliphi ilungelo elivikelwe ngokugcwele kwenye indawo, noma ukuthethelela noma yisiphi isenzo okuhloswe ngaso ukuqeda amalungelo elimemezelayo. Lo Shatha uyofundwa ngokuvumelana ne-Universal Declaration of Human Rights nezinye izivumelwano ezivikela isithunzi sobuntu.
---
ISIQINISEKISO SOKUVALA
Lo Shatha ukhanyiswa amagugu afanayo okuziphatha esintu:
* Umthetho Wegolide, ofundiswa yiwo wonke amasiko amakhulu;
* I-Universal Declaration of Human Rights nezivumelwano zamazwe omhlaba ezalandela;
* Imithetho-sisekelo nemishatha yezizwe ezizabalazela ubulungiswa;
* Ukuhlakanipha kwabantu bomdabu abaphile ngokusebenzisana noMhlaba;
* Imibhalo engcwele nezimfundiso zokuziphatha zezinkolo namafilosofi omhlaba;
* Imibono ye-psychology, ifilosofi, nokuhlangenwe nakho kwabantu mayelana nokwenza abantu bachume.
Sinikela lo Shatha hhayi njengezwi lokugcina kodwa njengesimemo β sokuxoxa, sokuzibophezela, nesezenzo ezihlanganyelwe. Sikhuluma ngalokho okusibumbayo, hhayi okusihlukanisayo. Akusona esezwe elilodwa, amasiko, noma inkolo, kodwa ngezabo bonke abaqinisekisa isithunzi sawo wonke umuntu nokubaluleka kwekhaya lethu esihlanganyela ngalo.
Singumndeni owodwa wesintu kule planethi eyodwa encane. Iziphetho zethu ziboshiwe ndawonye. Indlela ebheke phambili akukhona ukuhlukana kodwa wubunye; akukhona ukuxhaphaza kodwa umnikelo; akukhona ukuphelelwa yithemba kodwa ithemba.
Lo Shatha usibiza hhayi nje ukuba sifune amalungelo ethu kodwa sibe uhlobo lwabantu abahlonipha amalungelo abanye β abantu bomusa, abathembekile, abanesibindi, nabahlakaniphile. Abantu abafaka isandla ngaphandle kokuxhaphaza. Abantu abakha amabhuloho, hhayi izindonga. Abantu abafanele uhambo isintu esikulo.
Sengathi lo mbono ungasihola ubheke emhlabeni lapho wonke umuntu engachuma khona, lapho ubulungiswa nokuthula kuhlangana khona, lapho ubuhlakani bomuntu busebenzela okuhle komphakathi, nalapho isintu siphila ngokuvumelana noMhlaba osisekelayo sonke.
**Kumenyezelwe ngethemba nangebunye**
**kubo bonke abantu, bamanje nabazayo**
**njengomndeni owodwa wesintu**
---
INGXENYE YESIBILI: INGUQULELO YOLIMI OLULULA
Yababuleli Jikelele
UShatha Wonke Wezwe β Uchazwe Kalula
#### Uyini Lo Mbhalo?
Lona yiqoqo lamagugu esihlanganyela ngawo isintu sonke. Uchaza:
* Indlela wonke umuntu afanele ukuphathwa ngayo
* Uhlobo lwabantu okufanele sizame ukuba yilo
* Indlela okufanele siphathane ngayo, imiphakathi yethu, neplanethi yethu
* Amalungelo wonke umuntu anawo
* Imisebenzi ehambisana nalawo malungelo
Ukhanyiswa ukuhlakanipha kwazo zonke izinkolo ezinkulu, amafilosofi, namasiko. Umqondo oyinhloko ungowasendulo kakhulu: phatha abanye ngendlela ofuna ukuphathwa ngayo.
#### Imibono Emikhulu
**1. Singumndeni Owodwa Wesintu**
Ngaphansi kwako konke ukwehlukana kwethu β amasiko, ulimi, inkolo, isizwe β sihlanganyela ubuntu obufanayo. Sifana kakhulu kunalokho esehlukene ngakho.
**2. Wonke Umuntu Unenani (Worth)**
Ubalulekile. Hhayi ngenxa yalokho onakho noma lokho okufezile. Ubalulekile ngoba ungumuntu. Lokhu ngeke kususwe.
**3. Ba Nomusa, Thmbeka, futhi Hlonipha**
Lena akuyona nje imibono emihle β iyisisekelo sanoma yimuphi umphakathi omuhle.
**4. Faka Isandla Ngaphandle Kokuxhaphaza**
Umphakathi omuhle yilowo lapho wonke umuntu enikeza amandla akhe amaningi ngaphandle kokuthatha inzuzo engafanele kwabanye.
**5. Ubunye Phezu Kokwehlukana**
Amandla asihlukanisayo asongela ikusasa lethu. Kufanele simelane nawo futhi sifune isisekelo esifanayo.
**6. Ubuzwe Bomhlaba**
Awukho nje emphakathini wakini kuphela, kodwa ungowesintu sonke. Izinselele zesikhathi sethu zidinga ukuthi sicabange njengomndeni owodwa.
**7. Amalungelo Ahamba Nemisebenzi**
Ukuba namalungelo akusho ukuthi singenza noma yini esiyifunayo. Inkululeko isebenza kuphela lapho abantu beyisebenzisa ngokuzibophezela.
**8. Nakekela Umhlaba**
Lo mhlaba uyikhaya lethu lodwa. Kufanele siwuvikele ngenxa yethu nangenxa yezizukulwane ezizayo.
**9. Isintu Sisendleleni Yentuthuko**
Sisaba yilokho okungaba yikho. Isizukulwane ngasinye singathuthukisa ubulungiswa nokuchuma.
**10. Kunezizathu Zethemba**
Naphezu kwazo zonke izinkinga zethu, inqubekela-phambili kungenzeka. Ithemba yilokho okwenza izenzo zibe nenjongo.
#### Uhlobo Lomuntu Okufanele Sizame Ukuba Yilo
* **Nomusa** β Ukuphatha abanye ngezandla ezimhlophe nangokunakekela.
* **Thembeka** β Ukukhuluma iqiniso; hhayi ukuqamba amanga.
* **Hlonipha** β Ukuphatha wonke umuntu njengofanelwe isithunzi.
* **Nobuhlakani (Creative)** β Ukusebenzisa izipho zakho ezikhethekile ukufaka isandla.
* **Fisa Ukwazi** β Ukufuna ukufunda nokuqonda ngaso sonke isikhathi.
* **Nesibindi** β Ukumela okulungile.
* **Thobeka** β Ukwazi ukuthi awunazo zonke izimpendulo.
* **Bonga** β Ukwazisa lokho onikezwe khona.
* **Thethelela** β Ukuyekela igqubu; ukuvumela ukwelashwa.
* **Jabula** β Ukuthola injabulo empilweni.
* **Nethemba** β Ukukholelwa ukuthi ikusasa lingaba ngcono.
* **Faka Isandla** β Ukunikeza amandla akho ngaphandle kokuxhaphaza abanye.
#### Amalungelo Wonke Umuntu Anawo
**Amalungelo Ayisisekelo:**
* Impilo nokuphepha.
* Inkululeko yokucabanga, yokukholelwa, neyokukhuluma.
* Imfihlo (Privacy).
* Ukuphathwa kahle ngaphansi komthetho.
* Ukuhamba nokukhetha lapho ufuna ukuhlala khona.
* Umndeni nomphakathi.
**Amalungelo Omphakathi:**
* Ukudla okwanele, amanzi, nendawo yokuhlala.
* Usizo lwezempilo (yasemzimbeni neyasengqondweni).
* Imfundo.
* Umsebenzi ofanele nencokhelo efanele.
* Ukuphumula nesikhathi samahhala.
* Ukubamba iqhaza emasikweni nesayensi.
**Emhlabeni Wedijithali:**
* Ukufinyelela ku-internet.
* Ukuvikelwa kwemininingwane yakho.
* Ukungagadwa ngaphandle kwesizathu esihle.
* Ukuqonda lapho amakhompyutha enza izinqumo ngawe.
**Amalungelo Endawo (Environmental):**
* Umoya namanzi ahlanzekile.
* Isimo sezulu esiqinile.
* Imvelo enempilo.
#### Imisebenzi Wonke Umuntu Anayo
* Phatha abanye ngendlela ofuna ukuphathwa ngayo.
* Ba nomusa, uthembeke, futhi uhloniphe.
* Faka isandla emphakathini wakini.
* Ungaxhaphazi umusa wabantu.
* Sebenzisa izinsiza ngokuhlakanipha, ungachithi.
* Vikela imvelo.
* Funa ubunye, hhayi ukuhlukana.
* Ba ukhokho omuhle β shiya umhlaba omuhle wezizukulwane ezizayo.
* Gcina ithemba futhi ulisekele kwabanye.
#### Isifinyezo Somusho Owodwa
Singumndeni owodwa wesintu; wonke umuntu unesithunzi; ba nomusa, uthembeke, futhi uhloniphe; faka isandla ngaphandle kokuxhaphaza; funa ubunye phezu kokwehlukana; futhi nakekelanani kanye noMhlaba.
---
INGXENYE YESITHATHU: INGUQULELO YENTSHA
Yentsha (Iminyaka 13-19)
UShatha Wonke Wezwe β Owentsha
#### Lokhu Kumayelana Nawe
Lo mbhalo umayelana nalokho wonke umuntu akufanele β kuhlanganise nawe. Futhi umayelana nohlobo lomuntu ongaba yilo. Akuyona nje imithetho. Uwumbono walokho umhlaba ongaba yikho.
Umqondo obaluleke kakhulu ulula: **Phatha abantu ngendlela ofuna ukuphathwa ngayo.**
#### Sonke Sisonke Kulokhu
Nayi into ebalulekile: singumndeni owodwa wesintu. Yebo, sinamasiko ahlukene, izinkolo, namazwe. Kodwa ngaphansi kwalokho, siluhlobo olulodwa lwezinto eziphilayo kule planethi encane. Izinkinga esibhekene nazo β isimo sezulu, AI, ukungalingani β azinandaba nemingcele. Sizixazulula ndawonye noma singazixazululi neze.
#### Ba Nomusa. Thmbeka. Hlonipha.
**Umusa:** Izenzo ezincane zomusa zenza impilo ibekezeleleke. Unamandla okwenza usuku lothile lube ngcono ngokuba nomusa nje.
**Ukwethembeka:** Ungaqambi amanga. Ungakhohlisi. Umhlaba owakhiwe phezu kwamanga uyawa.
**Inhlonipho:** Phatha wonke umuntu njengobalulekile. Ngisho nabantu ongavumelani nabo. Inhlonipho ayisho ukuvumelana β isho ukuqaphela isithunzi sabo.
#### Faka Isandla Ngaphandle Kokuxhaphaza
Nasi isimiso sempilo: **Nika amandla akho wonke. Ungathathi inzuzo engafanele.**
Umgomo akukhona "ukuwina" ngokulahlekelwa kwabanye. Lapho uphumelela ngokwenza abanye bahluleke, lokho akuyona impumelelo yeqiniso.
#### Ubunye Phezu Kokwehlukana
Umhlaba ugcwele amandla azama ukusihlukanisa: ubandlululo, ukushisekela uhlanga, nokucabanga "thina ngokumelene nabo." Umsebenzi wakho: Melana nalesi silingo. Yakha amabhuloho, hhayi izindonga.
#### Ubuzwe Bomhlaba
Awu-yena nje isakhamuzi sezwe lakini kuphela. Uyisakhamuzi somhlaba. Izinselele ezinkulu azimi emingceleni, kanti nokukhathalela kwethu akufanele kume lapho.
#### Ithemba Lenza Isenzo Senzeke
Kulula ukungakholelwa entweni enhle (cynicism). Kodwa ukuphelelwa yithemba akwenzi lutho. Ithemba akukhona ukungabi nalo iqiniso; yilo elenza isenzo sibe nokwenzeka. Inqubekela-phambili ingokoqobo. Ungaba yingxenye yokuqhubekisela phambili leyo nqubekela-phambili.
#### Amalungelo Akho
Unelungelo loku:
* Phathwa ngesithunzi β noma ngabe ungubani.
* Kuphepha ebudloveni nasekuhlukunyezweni.
* Zicabangele wena futhi ukholelwe kulokho okunengqondo kuwe.
* Khuluma umcabango wakho (uhlonipha abanye).
* Imfihlo (Privacy) β izinto zakho, imilayezo yakho, impilo yakho.
* Imfundo ekusiza ngempela ukukhula.
* Usizo lwezempilo lapho uludinga.
* Indawo ehlanzekile neplanethi ephilekayo.
* Kuba nezwi ezinqumweni ezithinta ikusasa lakho.
* Ukuqonda lapho ikhompyutha ikwenzela izinqumo.
#### Imisebenzi Yakho
Amalungelo awakona okwamahhala. Esebenza kuphela uma abantu bezibophezela:
**Ungenzi lokhu:**
* Ungaphathi abantu ngendlela nawe ongeke wafuna ukuphathwa ngayo.
* Ungaqambi amanga, ungakhohlisi, noma ungaphuli izithembiso.
* Ungaxhaphazi umusa wabantu.
* Ungasaphazi izinsiza.
* Ungabuki nje lapho othile ehlukunyezwa.
**Yenza lokhu:**
* Ba nomusa, uthembeke, futhi uhloniphe.
* Siza abantu lapho ukwazi.
* Mela okulungile.
* Nakekela izindawo nezinto esihlanganyela ngazo.
* Cabanga ngokuthi izenzo zakho zibathinta kanjani abanye.
* Funa ubunye nesisekelo esifanayo.
* Gcina ithemba β kuwe nakwabanye.
#### Umuntu Ongaba Yilo
**Ungumdali.** Unezipho ezikhethekile.
**Inani lakho livela ngaphakathi.** Hhayi kuma-likes, abalandeli, noma amamaki esikoleni.
**Hlala ufuna ukwazi.** Qhubeka ubuza imibuzo.
**Ba nesibindi.** Kudinga isibindi ukuba nguwe uqobo.
**Thola ubuhle nemangaliso.** Ungabi matasa kakhulu uze ukhohlwe ukumangala.
**Thethelela.** Ukubamba igqubu kulimaza wena kakhulu.
**Jabula.** Impilo ihloselwe ukujatshulelwa.
#### Into Eyodwa Okufanele Uyikhumbule
Ba wuhlobo lomuntu owenza umhlaba ube ngcono ngokuba khona kwakhe nje.
Nomusa. Thembekile. Hloniphayo. Afakayo isandla. Akha amabhuloho.
Lona wonke uShatha osemuntwini oyedwa.
---
INGXENYE YESINE: INGUQULELO YABANTWANA
Yabantwana (Iminyaka 8-12)
Umhlaba Esizifunela Wona β Yabantwana
#### Isithembiso Sabo Bonke Abantu
Cabanga umhlaba lapho:
* Wonke umuntu ephathwa ngokungakhethi.
* Abantu banomusa futhi bathembekile.
* Siyazisana.
* Sinakekela uMhlaba.
* Wonke umuntu unokudla, amanzi, nekhaya eliphephile.
Lo Shatha uyisithembiso sokuzama ukwakha lowo mhlaba.
#### Singumndeni Owodwa
Nayi into emangalisayo: bonke abantu emhlabeni bangumndeni owodwa omkhulu. Sinezilimi ezahlukene. Ukudla okwehlukahlukene. Kodwa sonke singabantu. Sonke sifuna ukujabula. Sonke sifuna ukuthandwa. Lapho ubona othile obukeka ehlukile kuwe, khumbula: ungumzala wakho kude. Sonke sivela kokhokho abafanayo!
#### Umthetho Wegolide
Cishe wonke umuntu, yonke indawo, iminyaka eyizinkulungwane, uvumelene nento eyodwa:
**Phatha abanye ngendlela ofuna ukuphathwa ngayo.**
* Uma ungafuni abantu babe mabi kuwe, ungabi mubi kwabanye.
* Uma ufuna abantu baphane nawe, phana nabanye.
* Uma ufuna abantu bakutshele iqiniso, tshela iqiniso.
* Uma ufuna abantu babe nomusa kuwe, ba nomusa kwabanye.
Ulula. Futhi uwumthetho obaluleke kakhulu okhona.
#### Ba Nomusa, Thembeka, futhi Hlonipha
**Ba Nomusa:** Imusa emincane ibaluleke kakhulu. Ukumomothela othile. Ukusiza lapho ukwazi. Ukukhuluma into enhle.
**Ba Thembeka:** Ungaqambi amanga. Ngisho nalapho kunzima, tshela iqiniso. Abantu bangamthemba umuntu othembekile.
**Ba Hlonipha:** Phatha wonke umuntu njengobalulekile β ngoba babalulekile. Ngisho nabantu abahlukile kuwe.
#### Siza Ngaphandle Kokuxhaphaza
Lapho wonke umuntu esiza kanti akekho okhohlisayo, izinto zihamba kahle.
* Yenza ingxenye yakho.
* Phana ngokungakhethi.
* Ungathathi okungaphezu kwalokho okudingayo.
* Ungakhohlisi abantu ukuze uthole okufunayo.
#### Siba Ngcono Uma Sisonke
Abanye abantu bazama ukusenza silwe β basenze sicabange ukuthi "labo bantu" babi noma bayesabeka. Ungakholwa yilokho. Abantu ababukeka kancane, abakhuluma kancane, noma abakholelwa izinto ezahlukene basalokhu bengabantu. Sisebenza kahle kakhulu uma sibambisana kunalapho silwa.
#### Okufanelwe Wonke Umuntu
Wonke umuntu β kuhlanganise nawe β ufanelwe:
* Ikhaya eliphephile.
* Ukudla okwanele namanzi ahlanzekile.
* Usizo lapho egula.
* Ithuba lokufunda.
* Ukusho akucabangayo.
* Ukuphathwa ngokungakhethi nangomusa.
#### Okufanele Wonke Umuntu Azame Ukukwenza
Ukuba namalungelo kusho ukuba nemisebenzi futhi:
* Ba nomusa β ngisho nalapho kungekho muntu obukayo.
* Ba athembeke β ngisho nalapho kunzima.
* Ba nesibindi β mela okulungile.
* Ba nosizo β ikakhulukazi kubantu abaludingayo.
* Bonga β wazise lokho onakho.
* Ungasaphazi izinto.
* Hlala ufuna ukwazi β qhubeka ufunda futhi ubuza imibuzo.
* Ba wena β ubalulekile njengoba unjalo.
#### Mayelana No-Mhlaba
Umhlaba uyikhaya lethu β nekhaya lazo zonke izilwane nezitshalo. Kufanele siwunakekele:
* Ungasaphazi amanzi noma ukudla.
* Ungalahli udoti yonke indawo.
* Vikela izilwane nezitshalo.
#### Kulungile Ukuba Nethemba
Ngezikhathi ezithile umhlaba ubukeka uyesabeka noma udumaza. Kulungile ukuzizwa kanjalo. Kodwa izinto zingaba ngcono. Abantu bangashintsha. Izinkinga zingaxazululwa. Ithemba akusona ubuwula. Isibindi. Futhi likusiza ukuba wenze izinto ezinhle.
#### Isithembiso
Uma wonke umuntu engazama ukulandela Umthetho Wegolide β uma wonke umuntu engazama ukuba nomusa, athembeke, abe nesibindi, futhi abe nosizo β umhlaba ungaba ngcono kakhulu. Ungaba yingxenye yokwenza lokho kwenzeke, uqala namuhla.
#### Inguqulelo Efishane Kunazo Zonke
Yenza okuhle. Ba nomusa. Ba athembeke. Siza abanye. Sonke singumndeni owodwa. Nakekela uMhlaba. Futhi ngaso sonke isikhathi kunezizathu zethemba.